Adhyaya 165: The Glory of Mathurā: The Account of Piṇḍa-Offering at the Catuḥsāmudrika Well

Verse 1

श्रीवराह उवाच ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ यथावृत्तं प्रतिष्ठाने दक्षिणापथमण्डले ॥

Śrī Varāha dijo: En adelante expondré más; escucha, oh Vasundharā. Éste es el relato de lo sucedido en Pratiṣṭhāna, en la región del Dakṣiṇāpatha, la ruta meridional.

Verse 2

सुशीलो नाम वैश्यस्तु तस्मिन्वसति पत्तने ॥ धनधान्यसमृद्धस्तु बहुपुत्रः कुटुम्बवान् ॥

En aquella ciudad vivía un vaiśya, un mercader llamado Suśīla, próspero en riquezas y grano, con muchos hijos y con su casa establecida.

Verse 3

कुटुम्बभरणासक्तो नित्यकालं हि तिष्ठति ॥ स्नानं दानं जपं होमं देवार्चां न करोति सः ॥

Apegado al sustento de su familia, permanecía siempre ocupado. No practicaba el baño ritual, ni la dána (caridad), ni el japa (recitación), ni el homa (ofrenda al fuego), ni el culto a los dioses.

Verse 4

क्रयविक्रयसक्तस्य कालो दीर्घो गतस्तदा ॥ कदाचिदपि पापोऽसौ न साधु गमनं गतः ॥

Para él, apegado a comprar y vender, pasó entonces largo tiempo. En ningún momento aquel pecador emprendió camino hacia lo bueno, hacia la compañía o la conducta virtuosa.

Verse 5

न तेन धर्मश्रवणं कदाचिदपि संश्रुतम् ॥ देवानां ब्राह्मणानां च भक्तिस्तस्य न विद्यते ॥

Jamás escuchó las enseñanzas del dharma; y en él no existía devoción ni respeto hacia los dioses ni hacia los brāhmaṇas.

Verse 6

आत्मोदरनिमित्तं हि पापं च कुरुते सदा ॥ गच्छन्तं बहुकालं च न तं बुध्यति पापकृत् ॥

En verdad, por causa de su propio vientre cometía siempre pecado; y aunque pasaba mucho tiempo, ese hacedor de mal no se daba cuenta.

Verse 7

न तस्य जायते बुद्धिर्दानं दातुं कदाचन ॥ तस्यैवं वसतस्तत्र प्रतिष्ठाने पुरोत्तमे ॥

Nunca nació en él la intención de dar dāna, la caridad. Mientras vivía allí de ese modo, en Pratiṣṭhāna, la ciudad excelsa,

Verse 8

धनयुक्तोऽपि पापोऽसौ न ददाति कदाचन ॥ नैवान्यमतिदातारं शक्नोति च निरीक्षितुम् ॥

Aunque poseía riquezas, aquel hombre pecador nunca daba; ni siquiera podía soportar mirar a otro que fuera un dador extraordinariamente generoso.

Verse 9

स तु कालेन महता कुटुम्बासक्तमानसः ॥ कदाचिद्दैवयोगेन साध्वीं भार्यां प्रियान्सुतान् ॥

Pero, tras un largo tiempo, con la mente apegada a su familia, en cierta ocasión—por disposición del destino—(le sobrevinieron) una esposa virtuosa y amados hijos…

Verse 10

परिभ्रमन्क्षुधाविष्टो मरुदेशं गतोऽपि सः ॥ तत्रैव च कृतावासो बहुकालं स वै वणिक् ॥

Vagando, afligido por el hambre, llegó a una región desértica. Allí el mercader estableció su morada y permaneció por largo tiempo.

Verse 11

कदाचिद्दैवयोगेन तत्र सार्थ उपागतः ॥ तस्य मध्ये तु वणिजो मथुरायां विनिःसृताः ॥

En cierta ocasión, por designio del destino, llegó allí una caravana. Entre ellos había mercaderes que habían partido de Mathurā.

Verse 12

गते सार्थे तु स वणिक् तं वृक्षं समुपाश्रितः ॥ तत्रैव वसति प्रेतो रौद्ररूपो भयानकः ॥

Cuando la caravana se hubo marchado, el mercader buscó refugio junto a aquel árbol. En ese mismo lugar moraba un preta, terrible, de aspecto feroz.

Verse 13

दीर्घदंष्ट्रः सुविकटो ह्रस्वबाहुर्विभीषणः ॥ महाहनुर्विशालाक्षो बिडालसदृशाननः ॥

De largos colmillos, sumamente deforme, de brazos cortos y espantoso; de enorme mandíbula y ojos muy abiertos, con un rostro semejante al de un gato.

Verse 14

अथ कालेन बहुना दैवयोगेन भामिनि ॥ तत्राजगाम कश्चित्तु क्रयविक्रयकारकः ॥

Luego, tras mucho tiempo, por un giro del destino, oh señora, llegó allí cierto comerciante, dedicado a comprar y vender.

Verse 15

तं दृष्ट्वा दूरतः प्रेतश्चातिहर्षेण संयुतः ॥ तत्राजगाम नृत्यन् स इदं वचनमब्रवीत् ॥

Seeing him from afar, the preta—filled with excessive delight—came there dancing, and spoke these words.

Verse 16

भक्ष्यभूतो ममाद्यत्वं क्व भवान्यातुमिच्छति ॥ प्रेतस्य वचनं श्रुत्वा सोऽतिभीतो द्रुतं गतः ॥

“Having become my food today, where do you think you are going?” Hearing the preta’s words, he—terrified—quickly fled.

Verse 17

गच्छन्तं तं गृहीत्वा स प्रेतो वचनमब्रवीत् ॥ मम त्वं विहितो भक्ष्यः स्वयं प्राप्तोऽसि मानव ॥

Seizing him as he was going, the preta spoke: “You are appointed as my prey; you have come of your own accord, O man.”

Verse 18

मांसं ते भक्षयिष्यामि पिबामि तव शोणितम् ॥ इत्याकर्ण्य वचस्तस्य स वणिग्वाक्यमब्रवीत् ॥

“I shall eat your flesh and drink your blood.” Hearing his words, the merchant replied.

Verse 19

मयि संभक्षिते रक्षः कुटुम्बं हि मरिष्यति ॥ ततो वचनमाकर्ण्य प्रेतो वचनमब्रवीत् ॥

“If I am eaten, O demon, my household will surely perish.” Then, hearing his statement, the preta spoke in reply.

Verse 20

कस्मात्स्थानात्समायातः सत्यं ब्रूहि महामते ।

¿De qué lugar has venido? Di la verdad, oh magnánimo.

Verse 21

विभुरुवाच ॥ गोवर्ध्धनो गिरिवरो यमुना च महानदी ॥ तयोर्मध्ये पुरी रम्या मथुरा लोकविश्रुता ।

Vibhu dijo: «Govardhana es la excelsa montaña, y Yamunā el gran río. Entre ambos se halla la hermosa ciudad de Mathurā, célebre en el mundo».

Verse 22

तस्यां वसाम्यहं प्रेत पितृपैतामहे गृहे ॥ तत्र मे वसतो नित्यं यद्द्रव्यं पूर्वसञ्चितम् ।

Allí habito como un preta, en la casa ancestral de mi padre y de mi abuelo. Mientras moraba allí continuamente, toda la riqueza que antes había acumulado—

Verse 23

तत्सर्वं तस्करैर्नीतं क्षीणवित्तोऽभवं तदा ॥ स्वल्पं वित्तं गृहीत्वाहं समायातो मरुस्थलम् ।

Todo eso fue llevado por ladrones; entonces quedé sin bienes. Tomando un pequeño resto de dinero, llegué a la región desértica.

Verse 24

तव दृष्टिपथं यातो यत्कार्यं तत्कुरुष्व मे ।

He llegado al alcance de tu mirada; lo que haya que hacer, hazlo por mí.

Verse 25

प्रेत उवाच ॥ न त्वां खादितुमिच्छामि कृपा मे जायते त्वयि ॥ समयेन हि मोक्ष्यामि कुरुष्व वचनं मम ।

Dijo el preta: «No deseo devorarte; en mí nace compasión hacia ti. A su debido tiempo te soltaré: cumple mi mandato».

Verse 26

निर्वृत्य गच्छ मथुरां मम कार्यार्थसाधकः ॥ तत्र गत्वा त्वया कार्यं यत्कर्तव्यं वदामि तत् ।

«Ve a Mathurā y cumple mi propósito. Una vez allí, te diré lo que debes hacer.»

Verse 27

स्नानं कृत्वा तु विधिवत्कूपे चातुःसामुद्रिके ॥ पिण्डदानं कुरुष्व त्वं मम नाम्ना प्रयत्नतः ।

«Tras bañarte conforme al rito en el pozo llamado Cātuḥsāmudrika, realiza con esmero la ofrenda de piṇḍas en mi nombre.»

Verse 28

नाहं यास्यामि मथुरां द्रव्याभावे कथंचन ॥ भक्षयस्व शरीरं मे ततस्तृप्तिमवाप्स्यसि ।

«No iré a Mathurā de ningún modo si no hay dinero. Devora mi cuerpo; entonces obtendrás satisfacción.»

Verse 29

प्रेत उवाच ॥ गृहे बहुधनं तेऽस्ति त्वं गच्छ मम सत्कुरु ॥ आस्ते धनमपर्याप्तं गच्छ त्वं मा विलम्बय ।

Dijo el preta: «En tu casa hay abundante riqueza. Ve y haz lo que es debido para mí. Hay dinero de sobra; ve, no te demores».

Verse 30

विभुरुवाच ॥ गृहे मम धनं नास्ति यत्त्वया समुदीरितम् ॥ गृहे शेषं मम धनं न चान्यत्तत्र विद्यते ॥

Dijo Vibhu: «En mi casa no hay riqueza de la clase que has mencionado. Lo que queda en la casa es mi única posesión; no hay nada más allí».

Verse 31

पितृपैतामही कीर्तिरविक्रेया हि सा मया ॥ प्रेतः प्रहस्य सानन्दमिदं वचनमब्रवीत् ॥

«La buena fama de los antepasados y de los padres de antaño—en verdad, eso no puede ser vendido por mí». Habiendo reído, el preta (espíritu del difunto) dijo con gozo estas palabras.

Verse 32

अस्ति चैव धनं प्रोक्तं यन्मया त्वद्गृहे विभो ॥ सुवर्णभारो गर्तस्थो गृहे तिष्ठति सञ्चितः ॥

«Y, en verdad, hay riqueza, como dije, oh Vibhu, en tu casa: una carga de oro, puesta en un hoyo, permanece allí guardada dentro de la casa».

Verse 33

निवर्त गच्छ सन्तुष्टः सुहृदां प्रीतिवर्धनः ॥ एवं द्रक्ष्यामि ते मार्गं मथुरा येन गम्यते ॥

«Regresa; vete satisfecho. Sé quien acrecienta el afecto de los amigos. Así te mostraré el camino por el cual se llega a Mathurā».

Verse 34

सूता उवाच ॥ वणिग्घृष्टमना भूत्वा पुनर्वचनमब्रवीत् ॥ इमामवस्थां सम्प्राप्य कथं ज्ञानसमुद्भवः ॥

Sūtā dijo: El mercader, con la mente turbada, habló de nuevo: «Habiendo llegado a este estado, ¿cómo acontece el surgimiento del conocimiento?»

Verse 35

ततः स कथयामास यद्वृत्तं हि पुरातनम् ॥ प्रतिष्ठाने पुरवरे विष्णोरायतनं महत् ॥

Entonces relató un antiguo suceso de lo acontecido: en Pratiṣṭhāna, la excelsa ciudad, había un gran santuario de Viṣṇu.

Verse 36

प्रभातसमये तत्र विष्णोरायतने शुभे ॥ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रास्तत्र समागताः ॥

Al amanecer allí, en el auspicioso santuario de Viṣṇu, se reunieron brāhmaṇas, kṣatriyas, vaiśyas y śūdras.

Verse 37

तस्मिन्काले तु मित्रेण नीतोऽहं विष्णुमन्दिरम् । अत्यादरेण महता सन्तोष्य च पुनः पुनः ॥

En aquel tiempo, un amigo me condujo al templo de Viṣṇu; y, con gran respeto, me honró una y otra vez.

Verse 38

मित्रेण सह तत्रैव तस्य पार्श्वे व्यवस्थितः ॥ श्रुतो मया ततः कूपः पुण्योऽयं पापनाशनः ॥

Allí mismo, junto a él y con mi amigo, me quedé de pie; y entonces oí: «Este pozo es sagrado; destruye el pecado».

Verse 39

समुद्राः किल तिष्ठन्ति चत्वारोऽत्र समागताः ॥ तस्य कूपस्य माहात्म्यं श्रुतं तत्र महत्फलम् ॥

«En verdad, se dice que aquí están presentes, reunidos, cuatro océanos. Allí oí la grandeza de ese pozo, cuyo fruto se describe como inmenso».

Verse 40

वाचकाय ततो दानं दत्तं सर्वैर्महाजनैः ॥ मित्रेण प्रेरितो दाने मया मौनं समाश्रितम्

Entonces, todos los principales otorgaron una dádiva al recitador. Instigado por un amigo a dar, yo, sin embargo, guardé silencio y me contuve.

Verse 41

मित्रेण च पुनः प्रोक्तं यथाशक्त्या प्रदीयताम् ॥ तदा मित्रमसङ्गेन दत्तो वै स्वर्णमाषकः

Y de nuevo dijo el amigo: «Que se dé según la propia capacidad». Entonces, sin apego, el amigo en verdad dio una pequeña moneda de oro, un māṣaka.

Verse 42

ततः कालेन महता गतो वैवस्वतक्षयम् ॥ वैवस्वतनियोगेन ततोऽहं पूर्वकर्मभिः

Luego, tras mucho tiempo, fui a la morada de Vaivasvata (Yama). Por el decreto de Vaivasvata y a causa de mis actos anteriores, después alcancé la condición que me estaba asignada.

Verse 43

प्रेतत्वं समनुप्राप्तो दुस्तरं दुर्गमं महत् ॥ न दत्तं न हुतं चापि तीर्थं नैवावगाहितम्

Llegué al estado de preta: difícil de atravesar, difícil de escapar y severo. No había dado, ni ofrecido oblaciones, ni siquiera me había bañado en un vado sagrado (tīrtha).

Verse 44

न तर्पितास्तु पितरः प्राप्तोऽहं प्रेततां ततः ॥ इत्येत्कथितं सर्वं यन्मां त्वं परिपृच्छसि

Tampoco fueron complacidos los antepasados con ofrendas; por eso alcancé la condición de preta. Así te he relatado todo lo que me preguntas.

Verse 45

गच्छ त्वं सम्मुखस्तत्र यत्र सा मथुरा पुरी ॥ प्रेतस्य वचनं श्रुत्वा विभुर्वचनमब्रवीत्

«Ve—ve de frente allí, donde está la ciudad de Mathurā». Al oír las palabras del preta, el Poderoso respondió.

Verse 46

प्रेत उवाच ॥ कथितं हि मया पूर्वं यद्वृत्तं हि पुरातनम् ॥ वाचकाय तु यद्दत्तं सुवर्णस्य च माषकम्

El preta dijo: «Ya he relatado antes el antiguo suceso: que se dio al recitador un māṣaka de oro».

Verse 47

तद्दानस्य प्रभावेण नित्यं तृप्तोऽस्मि वै विभो ॥ अकामेन मया दत्तं तस्येदं कर्मणः फलम्

«Por el poder de esa dádiva, estoy siempre sustentado, oh poderoso. Aunque la di sin deseo, éste es el fruto de ese acto».

Verse 48

प्रेतभावं गतस्यापि न मे ज्ञानस्य विभ्रमः ॥ ततश्च स वणिक्श्रेष्ठ आगत्य मथुरां पुरीम्

«Aunque he entrado en el estado de preta, no hay confusión en mi conocimiento». Y entonces aquel mercader eminente, tras llegar a la ciudad de Mathurā, prosiguió.

Verse 49

कृतं तेन च तत्सर्वं यथा प्रेतेन भाषितम् ॥ प्रेतोऽसौ तेन कृत्येन मुक्तिं प्राप्य दिवं गतः

Todo fue hecho por él exactamente como el preta había dicho. Por ese acto, aquel preta alcanzó la liberación y fue al reino celestial.

Verse 50

तीर्थे चैव गृहे वापि देवस्थानेऽपि चत्वरे ॥ यत्र तत्र मृता देवि मुक्तिं यान्ति न चान्यथा ॥

Sea en un vado sagrado, o incluso en el propio hogar, o en el recinto del templo, o en la plaza pública—dondequiera que mueran, oh Diosa, alcanzan la liberación; no es de otro modo.

Verse 51

अन्यत्र हि कृतं पापं तीर्थमासाद्य गच्छति ॥ तीर्थे तु यत्कृतं पापं वज्रलेपो भविष्यति ॥

El pecado cometido en otro lugar se disipa al llegar a un vado sagrado; pero el pecado cometido en el vado sagrado se vuelve como un recubrimiento duro como diamante, firmemente adherido.

Verse 52

मथुरायां कृतं पापं तत्रैव च विनश्यति ॥ एषा पुरी महापुण्या यस्यां पापं न विद्यते ॥

El pecado cometido en Mathurā perece allí mismo. Esta ciudad es de gran mérito, en la cual se dice que el pecado no perdura.

Verse 53

कृतघ्नश्च सुरापश्च चौरॊ भग्नव्रतस्तथा ॥ मथुरां प्राप्य मनुजो मुच्यते सर्वकिल्बिषैः ॥

Aun quien es ingrato, bebedor de embriagantes, ladrón o quebrantador de votos—al llegar a Mathurā, la persona queda liberada de todas las impurezas.

Verse 54

परदाररता ये च ये नरा अजितेन्द्रियाः ॥ मथुरावासिनः सर्वे ते देवा नरविग्रहाः ॥

Incluso aquellos hombres apegados a las esposas ajenas y los que no dominan sus sentidos—todos los que habitan en Mathurā son tenidos por seres divinos en forma humana.

Verse 55

बलिभिक्षाप्रदातारस्ते मृताः क्रोधवर्जिताः ॥ तीर्थस्नानरता ये च देवास्ते नरमूर्तयः ॥

Quienes ofrecen ofrendas y limosnas, quienes mueren libres de ira, y quienes se deleitan en bañarse en los tīrthas—tales personas son tenidas por seres divinos encarnados en forma humana.

Verse 56

यदन्येषां सहस्रेण ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥ एकेन पूजितेन स्यान्माथुरेणाखिलं हि तत् ॥

Lo que pudiera lograrse honrando en otra parte a mil brāhmaṇas magnánimos—todo ello se dice que se alcanza honrando a un solo māthura, un hombre de Mathurā.

Verse 57

अनृग्वै माथुरो यत्र चतुर्वेदस्तथापरः ॥ न च वेदैश्चतुर्भिः स्यान्माथुरेण समः क्वचित् ॥

Aquí, un māthura no es meramente un ‘hombre no versado en el Ṛgveda’; otro puede incluso conocer los cuatro Vedas. Sin embargo, en ninguna parte hay igualdad con un Māthura, ni aun con los cuatro Vedas.

Verse 58

भवन्ति सर्वतीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च ॥ मङ्गलानि च सर्वाणि यत्र तिष्ठन्ति माथुराः ॥

Todos los tīrthas, todos los santuarios meritorios y todas las influencias auspiciosas se dice que están presentes allí donde moran los māthuras, los habitantes de Mathurā.

Verse 59

चतुर्वेदं परित्यज्य माथुरं पूजयेत्सदा ॥ सिद्धा भूतगणाः सर्वे ये च देवगणा भुवि ॥

Aun dejando de lado los cuatro Vedas, debe uno honrar siempre a un māthura; pues con ellos están asociados todos los Siddhas, las huestes de seres y las huestes de devas sobre la tierra.

Verse 60

मथुरावासिनो लोकान्पश्यन्ति च चतुर्भुजान् ॥ मथुरायां ये वसन्ति विष्णुरूपा हि ते नराः

Los habitantes de Mathurā contemplan formas divinas de cuatro brazos. En verdad, los hombres que residen en Mathurā son tenidos por poseer la forma de Viṣṇu.

Verse 61

ज्ञानिनस्तान्हि पश्यन्ति अज्ञानाः पश्यन्ति तान्न च

Pues los sabios los perciben; los ignorantes no los perciben en absoluto.

Verse 62

एतत्ते कथितं भूमे माहात्म्यं मथुराभवम् ॥ चतुःसामुद्रिके कूपे पिण्डदाने परां गतिम्

Así, oh Tierra, se te ha expuesto la grandeza que nace de Mathurā: la suprema meta vinculada a la ofrenda de piṇḍas en el pozo llamado Catuḥsāmudrika.

Verse 63

त्यक्त्वा जगाम निधनं प्रेतत्वं समुपागतः ॥ निरुदकेषु देशेषु विच्छायेषु वनेषु च

Habiendo partido y encontrado la muerte, alcanzó el estado de preta. (Vagó) por regiones sin agua y también por bosques sin sombra.

Verse 64

कुटुम्बभरणार्थाय सम्प्राप्तो दुर्गमाटवीम् ॥ वृद्धः पिता मम गृहे माता पत्नी पतिव्रता

Para sostener a mi familia, llegué a una selva intransitable. En mi casa están mi anciano padre, así como mi madre y mi esposa, fiel a sus votos conyugales.

Verse 65

स्नानस्य च फलं देहि ततो गच्छ यथासुखम् ॥ प्रेतवाक्यं ततः श्रुत्वा विभुर्वचनमब्रवीत्

«Concédeme el fruto de tu baño; luego vete como gustes». Al oír las palabras del preta, el Poderoso respondió con su palabra.

Verse 66

वाचकस्तत्र पठति कथां पौराणिकीं शुभाम् ॥ मम मित्रं च तत्रैव नित्यकालं च गच्छति

Allí, un recitador lee una auspiciosa narración puránica. Y mi amigo también va allí mismo con regularidad, en todo tiempo.

Verse 67

कथं धारयसॆ प्राणान्वृक्षमूलं समाश्रितः

¿Cómo sostienes tus alientos vitales, habiéndote refugiado al pie de un árbol?

Verse 68

तिष्ठेद्युगसहस्रं तु पादेनैकेन यः पुमान् ॥ तस्याधिकं भवेत्पुण्यं मथुरायां निवासिनः

Aunque un hombre permaneciera de pie durante mil yugas sobre un solo pie, mayor que el suyo sería el mérito del que habita en Mathurā.