Adhyaya 6: Nara-Narayana’s Tapas, Indra’s Temptation, and the Burning of Kama: The Origin of Ananga and the Shiva-Linga Episode

Verse 1

इति श्रीवामनपुराणे पञ्चमो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच हृद्भवो ब्रह्मणो यो ऽसौ धर्मो दिव्यवपुर्मुने दाक्षायाणी तस्य भार्या तस्यामजनयत्सुतान्

Así concluye el quinto capítulo del Śrī Vāmana Purāṇa. Pulastya dijo: Oh sabio, Dharma—nacido del corazón de Brahmā, de forma divina—tuvo por esposa a Dākṣāyaṇī, y con ella engendró hijos varones.

Verse 2

हरिं कुष्णं च देवर्षे नारायणनरौ तथा योगाभ्यासरतौ नित्यं हरिकृष्णौ बभूवतुः

Oh vidente divino, Hari y Kṛṣṇa, y asimismo Nara y Nārāyaṇa—siempre dedicados a la práctica del yoga—se manifestaron como Hari y Kṛṣṇa.

Verse 3

नरनारायणौ चैव जगतो हितकाम्यया तप्येतां च तपः सौम्यौ पुराणवृषिसत्त्मौ

Y Nara y Nārāyaṇa, deseando el bien del mundo, practicaron austeridades: aquellos apacibles, los más eminentes entre los sabios antiguos.

Verse 4

प्रालेयाद्रिं समागम्य तीर्थे बदरिकाश्रमे गृमन्तौ तत्परं ब्रह्म गङ्गाया विपुले तटे

Al llegar a la montaña nevada (Himālaya) y al vado sagrado de Badarikāśrama, moraron allí, absortos en el Brahman Supremo, en la ancha ribera del Gaṅgā.

Verse 5

नरनारायणाभ्यां च जगदेतच्चराचरम् तापितं तपसा ब्रह्मन् शक्रः क्षोभं तदा ययौ

Por la austeridad de Nara y Nārāyaṇa, este mundo entero—lo móvil y lo inmóvil—fue como abrasado y hecho temblar. Entonces, oh brahmán, Śakra (Indra) se turbó y se alarmó.

Verse 6

संक्षुब्धस्तपसा ताभ्यां क्षोभमणाय शतक्रतुः रम्भाद्याप्सरसः श्रेष्ठाः प्रेषयत्स महाश्रमम्

Agitado por la austeridad de aquellos dos, Śatakratu (Indra), buscando causar perturbación, envió a las más excelsas apsaras, comenzando por Rambhā, al gran eremitorio.

Verse 7

कन्दर्पश्च सुदुर्धर्षश्चूताङ्कुरमहायुधः समं सहचरेणैव वसन्तेनाश्रमं गतः

Y Kandarpa (Kāma), muy difícil de resistir, cuyo gran arma es el brote del mango, fue al eremitorio junto con su compañero, la Primavera (Vasanta).

Verse 8

ततो माधवकन्दर्पौ ताश्चैवाप्सरसो वराः बदर्याश्रममागम्य विचिक्रीडुर्यथेच्छया

Entonces Mādhava y Kandarpā, junto con aquellas excelsas Apsaras, llegaron a Badaryāśrama y allí se recrearon a su antojo.

Verse 9

ततो वसन्ते संप्राप्ते सिंशुका ज्वलनप्रभाः निष्पत्राः सततं रेजुः शोमभयन्तो धरातलम्

Luego, al llegar la primavera, los árboles siṃśukā—resplandecientes como fuego—aunque sin hojas, brillaban sin cesar, como si engalanaran la faz de la tierra.

Verse 10

शिशिरं नाम मातङ्गं विदार्य नखरैरिव वसन्तकेसरी प्राप्तः पलाशकुसुमैर्मुने

Oh sabio, tras desgarrar al elefante llamado «Invierno» como si fuera con garras, llegó el león de la Primavera, acompañado de flores de palāśa.

Verse 11

मया तुषारौघकरी निर्जितः स्वेन तेजसा तमेव हसतेत्युच्चैः वसन्तः कुन्दकुड्मलैः

«Por mi propio esplendor he vencido a la estación que trae torrentes de escarcha». Así, como si se riera a carcajadas de ella, la Primavera (Vasanta) apareció con capullos de jazmín (kunda).

Verse 12

वनानि कर्णिकाराणां पुष्पितानि विरेजिरे यथा नरेन्द्रपुत्राणि कनकाभरणानि हि

Los bosques, florecidos de karṇikāra, resplandecían con esplendor, como los hijos de reyes engalanados con ornamentos de oro.

Verse 13

तेषामनु तथा नीपाः पिङ्करा इव रेजिरे स्वमिसंलब्धसंमाना भृत्या राजसुतानिव

Tras ellos, los árboles nīpa también resplandecían, como de tono leonado; cual servidores que han obtenido honra de su propio señor, firmes como los hijos de un rey.

Verse 14

रक्ताशोकवना भान्ति पुष्पिताः सहसोज्ज्वलाः भृत्वा वसन्तनृपतेः संग्रामे ऽसृक्प्लुता इव

Los bosquecillos de aśoka rojo resplandecen, florecidos y de súbita fulguración; como guerreros empapados en sangre tras soportar el embate del Rey Primavera en la batalla.

Verse 15

मृगवृन्दाः पिञ्जरिता राजन्ते गहने वने पुलकाभिर्वृता यद्वत् सज्जनाः सुहृदागमे

Las manadas de ciervos, de tono leonado, lucen en la espesura del bosque, cubiertas de erizamiento; como los hombres virtuosos cuando llega un amigo querido.

Verse 16

मञ्जरीभिर्विराजन्ते नदीकूलेषु वेतसाः वक्तुकामा इवाङ्गुल्या को ऽस्माकं सदृशो नगः

En las riberas del río, los vetasa (árboles semejantes al sauce) resplandecen con sus racimos. Como si quisieran hablar—cual dedos alzados—parecen decir: «¿Qué montaña es igual a nosotros?»

Verse 17

रक्ताशोककरा तन्वी देवर्षे किशुकाङ्घ्रिका नीलाशोककचा श्यामा विकासिकमलानना

Oh vidente divino, ella es esbelta; sus manos son como las flores del aśoka rojo; sus pies, como las flores del kiśuka (palāśa). Su cabellera es como el aśoka de azul oscuro; es de tez morena, y su rostro es como un loto plenamente abierto.

Verse 18

नीलेन्दीवरनेत्रा च ब्रह्मन् बिल्वफलस्तनी प्रफुल्लकुन्ददशना मञ्जरीकरशोभिता

Oh brāhmaṇa, sus ojos son como lotos azules; sus pechos, como frutos de bilva. Sus dientes son como flores de kunda plenamente abiertas, y sus manos resplandecen adornadas con racimos de flores (mañjarī).

Verse 19

बन्धुजीवाधरा शुभ्रा सिन्दुवारनखाद्भता पुंस्कोकिलस्वना दिव्या अङ्कोलवसना शुभा

Sus labios son como flores de bandhujīva; ella resplandece. Sus uñas son maravillosas como la flor de sinduvāra. Su voz es como el canto del cuco macho—divina; es auspiciosa, adornada con flores de aṅkola.

Verse 20

बर्हिवृन्दकलापा च सारसस्वरनूपुरा प्राग्वंशरसना ब्रह्मन् मत्तहंसगतिस्तथा

La región estaba adornada con grupos de pavos reales; en los clamores de las grullas se oía, como si fuera, el tintinear de tobilleras. Oh brāhmaṇa, estaba ceñida por bambusales orientales y poseía también el andar gracioso de cisnes embriagados.

Verse 21

पुत्रजीवांशुका भृङ्गरोमराजिविराजिता वसन्तलक्ष्मीः संप्राप्ता ब3ह्मन् बदरिकाश्रमे

Como si estuviera vestida con flores de putrajīva y resplandeciera con hileras de abejas negras, la gloria de la primavera (Vasanta-Lakṣmī) había llegado, oh brāhmaṇa, al eremitorio de Badarikā.

Verse 22

ततो नारायणो दृष्ट्वा आश्रमस्यानवद्यताम् समीक्ष्य च दिशः सर्वास्ततो ऽनङ्गमपश्यत

Entonces Nārāyaṇa, tras contemplar la excelencia irreprochable del eremitorio y examinar todas las direcciones, vio allí a Ananga (Kāma).

Verse 23

नारद उवाच/ को ऽसावनङ्गो ब्रह्मर्षे तस्मिन् बदरिकाश्रमे यं ददर्श जगन्नाथो देवो नारायणो ऽव्ययः

Dijo Nārada: «Oh brahmarṣi, ¿quién es ese “Anaṅga” en aquel eremitorio de Badarikā, a quien vio el Señor del universo—Nārāyaṇa, el dios imperecedero?»

Verse 24

पुलस्त्य उवाच कन्दर्पो हर्षतनयो यो ऽसौ कामो निगद्यते स शङ्करेण संदग्धो ह्यनङ्गत्वमुपागतः

Pulastya dijo: «Kandarpa—hijo de Harṣa—de quien se habla como Kāma, fue consumido por Śaṅkara; en verdad alcanzó el estado de “Anaṅga” (sin cuerpo).»

Verse 25

नारद उवाच किमर्थं कामदेवो ऽसौ देवदेवेन शंभुना दग्धस्तु कारणे कस्मिन्नेतद्व्याख्यातुमर्हसि

Nārada dijo: «¿Por qué razón fue quemado ese dios Kāma por Śambhu, el Dios de los dioses? ¿Por qué causa ocurrió esto? Debes explicarlo.»

Verse 26

पुलस्त्य उवाच यदा दक्षसुता ब्रह्मन् सती याता यमक्षयम् विनाश्य दक्षयज्ञं तं विचचार त्रिलोचनः

Pulastya dijo: «Oh Brahmán, cuando Satī, hija de Dakṣa, fue a la morada de Yama (es decir, murió), entonces el Señor de los tres ojos (Śiva), tras destruir aquel sacrificio de Dakṣa, vagó por doquier.»

Verse 27

ततो वृषध्वजं दृष्ट्वा कन्दर्पः कुसुमायुधः अपत्नीकं तदास्त्रेण उन्मादेनाभ्यताडयत्

Entonces, al ver al Señor de estandarte del toro (Śiva), Kandarpa (Kāma), cuyo arma son las flores, hirió a aquel sin esposa con su arma: la flecha del extravío y la locura.

Verse 28

ततो हरः शरेणाथ उन्मादेनाशु ताडितः विचचार तदोन्मत्तः काननानि सरांसि च

Entonces Hara, herido al instante por aquella flecha del extravío, vagó; y, enloquecido, recorrió los bosques y también los lagos y estanques.

Verse 29

स्मरन् सतीं महादेवस्तथोन्मादेन ताडितः न शर्म लेभे देवर्षे बाणविद्ध इव द्विपः

Oh vidente divino, Mahādeva, recordando a Satī y herido por el frenesí, no halló sosiego, como un elefante atravesado por una flecha.

Verse 30

ततः पपात देवेशः कालिन्दीसरितं मुने निमग्ने शङ्करे आपो दग्धाः कृष्णात्वमागताः

Luego el Señor de los dioses cayó en el río Kālindī, oh sabio. Cuando Śaṅkara se hundió, las aguas se abrasaron y se tornaron negras.

Verse 31

तदाप्रभृति कालिन्द्या भृङ्गाञ्जननिभं जलम् आस्यन्दत् पुण्यतीर्था सा केशपाशमिवावने

Desde entonces, el agua de la Kālindī fluyó oscura, semejante a la abeja negra o al colirio; y aquel río, un tīrtha sagrado, se derramó sobre la tierra como una trenza de cabellos.

Verse 32

ततो नदीषु पुण्यासु सरस्सु च नदेषु च पुलुनेषु च रम्येषु वापीषु नलिनीषु च

Luego (él vagó) entre ríos sagrados, en lagos y arroyos; por deleitosas riberas arenosas, y junto a pozos escalonados y estanques de lotos.

Verse 33

पर्वतेषु च रम्येषु काननेषु च सानुषु विचारन् स्वेच्छया नैव शर्म लेभे महेश्वरः

En montañas hermosas, en bosques y en laderas, aunque vagaba a su antojo, Maheśvara no halló consuelo alguno.

Verse 34

क्षणं गायति देवर्षे क्षणं रोदिति शङ्करः क्षणं ध्यायति तन्वङ्गीं दक्षकन्यां मनोरमाम्

Oh vidente divino, por un instante Śaṅkara canta; por un instante llora; por un instante medita en la hija de Dakṣa, esbelta y encantadora.

Verse 35

ध्यात्वा क्षणं प्रस्वपिति क्षणं स्वप्नायते हरः स्वप्ने तथेदं गदति तां दृष्ट्वा दक्षकन्यकाम्

Tras meditar un instante, Hara cayó brevemente dormido; y en aquel sueño, al ver a la hija de Dakṣa (Satī), habló así.

Verse 36

निर्घृणे तिष्ठ किं मूढे त्यजसे मामनिन्दिते मुग्धे त्वया विरहितो दग्धो ऽस्मि मदनाग्निना

«Cruel, detente. ¿Por qué, extraviada, me abandonas, oh mujer sin tacha? Inocente: separado de ti, me consume el fuego de Kāma (el amor).»

Verse 37

सति सत्यं प्रकुपिता मा कोपं कुरु सुन्दरि पादप्रणामावनतमभिभाषितु मर्हसि

«Oh Satī: en verdad estás airada; no te enojes, hermosa. Dignate hablarme a mí, que me inclino en homenaje a tus pies.»

Verse 38

श्रूयसे दृश्यसे नित्यं स्पृश्यसे वन्द्यसे प्रिये आलिङ्ग्यसे च सततं किमर्थं नाभिभाषसे

Amada, siempre se oye hablar de ti y se te ve; se te toca y se te venera; se te abraza sin cesar—¿por qué, entonces, no me hablas?

Verse 39

विलपन्तं जनं दृष्ट्वा कृपा कस्य न जायते विशेषतः पतिं बाले ननुप त्वमतिनिर्घृणा

Al ver a alguien que se lamenta, ¿en quién no nace la compasión? Y más aún al ver a tu esposo, oh joven—¿acaso no eres en extremo despiadada?

Verse 40

त्वयोक्तानि वचांस्येवं पूर्वं मम कृशोदरि विना त्वया न जीवेयं तदसत्यं त्वया कृतम्

Oh de cintura esbelta, tales fueron las palabras que antes me dijiste: «Sin ti no viviría». Eso lo has vuelto falso tú misma.

Verse 41

एह्येहि कामसंतप्तं परिष्वज सुलोचने नान्यथा नश्यते तापः सत्येनापि शपे प्रिये

«Ven, ven. Abrázame, oh de hermosos ojos, pues estoy abrasado por el deseo. De otro modo este ardor no se extinguirá; por la misma verdad lo juro, amada.»

Verse 42

इत्थं विलप्य स्वप्नान्ते प्रतिबुद्धस्तु तत्क्षणात् उत्कूजति तथारण्ये मुक्तकण्ठं पुनः पुनः

Así, lamentándose al final del sueño, despertó en aquel mismo instante; y luego, en el bosque, clamó en alta voz, una y otra vez, con la garganta desatada.

Verse 43

तं कूजमानं विलपन्तमारात् समीक्ष्य पाचं तरसा वृषकेतनं हि विव्याध चापं तरसा विनाम्य संतापनाम्ना तु शरेण भूयः

Seeing from nearby that Pāca, who was wailing and crying out, Vṛṣaketu quickly bent his bow with force and pierced him again with an arrow named ‘Saṃtāpa’ (“Torment/Burning”).

Verse 44

संतापनास्त्रेण तदा स विद्धो भूयः स संतप्ततरो बभूव संतापयंश्चापि जगत्समग्रं फूत्कृत्य फूत्कृत्य विवासते स्म

Then, struck by the Saṃtāpana weapon, he became even more intensely scorched. And, scorching the entire world as well, he kept blowing (hot breaths), again and again.

Verse 45

तं चापि भूयो मदनो जघान विजृण्भणास्त्रेण ततो विजृम्भे ततो भृशं कामशरैर्वितुन्नो विजृम्भमाणः परितो भ्रमंश्च

And Madana struck him again with the Vijṛmbhaṇa weapon; then he began to yawn/stagger. Then, sorely pierced by Kāma’s arrows, yawning (repeatedly), he also wandered about in all directions.

Verse 46

ददर्श यक्षाधिपतेस्तनूजं पाञ्चालिकं नाम जगत्प्रधानम् दृष्ट्वा त्रिनेत्रो धनदस्य पुत्रं पार्श्वं समभ्येत्य वचो बभाषे भ्रातृव्य वक्ष्यसि वचो यदद्य तत् त्वं कुरुष्वामितविक्रमो ऽसि

He saw the son of the lord of the Yakṣas, named Pāñcālika, a foremost one in the world. Seeing Dhanada’s (Kubera’s) son, the Three-Eyed One approached his side and spoke: “O rival, whatever word you will speak today—do that (act upon it); you are of immeasurable prowess.”

Verse 47

पाञ्चालिक उवाच यन्नाथ मां वक्ष्यसि तत्करिष्ये सुदुष्करं यद्यपि देवसंघै आज्ञापयस्वातुलवीर्य शंभो दासो ऽस्मि ते भक्तियुतस्तथेश

Pāñcālika said: “O Lord, whatever you tell me, I will do—even if it is extremely difficult even for hosts of gods. Command me, O Śambhu of incomparable power. I am your servant, endowed with devotion, O Lord.”

Verse 48

ईश्वर उवाच नाशं गतायां वरदाम्बिकायां कामाग्निना प्लुष्सुविग्रहो ऽस्मि विजृम्भणोन्मादसरैर्विभिन्नो धृतिं न विन्दामि रतिं सुखं वा

Īśvara dijo: «Puesto que Ambikā, la dadora de dones, ha ido a la destrucción, el fuego del deseo (kāma) abrasa mi cuerpo. Herido y desgarrado por las flechas del sopor del bostezo y de la feroz locura, no hallo firmeza, ni placer, ni dicha».

Verse 50

विजृम्भणं पुत्र तथैव तापमुन्मादमुग्रं मदनप्रणुन्नम् नान्यः पुमान् धारयितुं हि शक्तो मुक्त्वा भवन्तं हि ततः प्रतीच्छ // वम्प्_6.49 पुलस्त्य उवाच इत्येवमुक्तो वृषभध्वजेन यक्षः प्रतीच्छत् स विजृम्भणादीन् तोषं जगामाशु ततस्त्रिशूली तुष्टस्तदैवं वचनं बभाषे

«Hijo, acepta este sopor del bostezo, y asimismo la angustia ardiente, y la feroz locura impulsada por Kāma. Ningún otro hombre puede soportarlas—salvo tú; por eso, acéptalas.» Pulastya dijo: Así interpelado por el Señor de la enseña del toro (Śiva), el Yakṣa aceptó esas aflicciones, comenzando por vijṛmbhaṇa. Entonces el Portador del tridente quedó pronto satisfecho; complacido, pronunció estas palabras.

Verse 51

हर उवाच यस्मात्त्वया पुत्र सुदुर्धराणि विजृम्भणादीन् प्रतीच्छितानि तस्माद्वरं त्वां प्रतिपूजनाय दास्यामि लोक्य च हास्यकारि

Hara dijo: «Puesto que tú, hijo mío, has aceptado las aflicciones dificilísimas, comenzando por vijṛmbhaṇa y las demás, por ello, como don en recompensa de tu debida adoración, te concederé una gracia mundana que provoca la risa».

Verse 52

यस्त्वां यदा पश्यति चैत्रमासे स्पृशेन्नरो वार्चयते च भक्त्या वृद्धो ऽथ बालो ऽथ युवाथ योषित् सर्वे तदोन्मादधरा भवन्ति

Quienquiera que, en el mes de Caitra, te vea, o que un hombre te toque, o te adore con devoción—sea anciano, niño, joven o mujer—todos ellos entonces se convierten en portadores de unmāda (arrebato/locura).

Verse 53

गायन्ति नृत्यन्ति रमन्ति यक्ष वाद्यानि यत्नादपि वादयन्ति तवाग्रतो हास्यवचो ऽभिरक्ता भवन्ति ते योगयुतास्तु ते स्युः

Los Yakṣas cantan, danzan y se recrean; incluso hacen sonar instrumentos musicales con empeño. Ante ti se aficionan a las palabras jocosas; y, en verdad, quedan dotados de yoga (yogayuta).

Verse 54

ममैव नाम्ना भवितासि पूज्यः पाञ्चालिकेशः प्रथितः पृथिव्याम् मम प्रसादाद् वरदो नराणां भविष्यसे पूज्यतमो ऽभिगच्छ

«Por mi propio Nombre llegarás a ser digno de adoración, célebre en la tierra como Pāñcālikeśa. Por mi gracia serás dador de dones a los hombres; ve, oh tú, el más digno de veneración».

Verse 55

इत्येवमुक्तो विभुना स यक्षो जगाम देशान् सहसैव सर्वान् कालञ्जरस्योत्तरतः सुपुण्यो देशो हिमाद्रेरपि दक्षिणस्थः

«Así, instruido por el Señor, aquel Yakṣa recorrió con presteza todas las regiones. Al norte de Kālañjara hay una tierra sumamente santa, situada al sur del Himalaya.»

Verse 57

तस्मिन् सुपुण्ये विषये निविष्टो रुद्रप्रसादादभिपूज्यते ऽसौ तस्मिन् प्रयाते भगवांस्त्रिनेत्रो देवो ऽपि विन्ध्यं गिरिमभ्यगच्छत् // वम्प्_6.56 तत्रापि मदनो गत्वा ददर्श वृषकेतनम् दृष्ट्वा प्रहर्त्तुकामं च ततः प्रादुवचद्धरः

«Establecido en aquella región sumamente santa, él es allí debidamente venerado por la gracia de Rudra. Cuando hubo partido, el bienaventurado Deva de los tres ojos también se encaminó hacia el monte Vindhya. Allí asimismo, Madana fue y vio a Vṛṣaketu; y al verlo deseoso de golpear, Dhara entonces habló…»

Verse 58

ततो दारुवनं घोरं मदनाभिसृतो हरः विवेश ऋषयो यत्र सपत्नीका व्यवस्थिताः

Entonces Hara (Śiva), alcanzado por la influencia de Kāma—el hechizo del deseo—entró en el terrible bosque de Dāruvana, donde los sabios permanecían junto con sus esposas.

Verse 59

ते चापि ऋषयः सर्वे दृष्ट्वा मूर्ध्ना नताभवन् ततस्तान् प्राह भगवान् भिक्षा मे प्रतिदीयताम्

Y todos aquellos sabios, al verlo, inclinaron la cabeza en reverencia. Entonces el Bienaventurado Señor les dijo: «Dadme limosna (bhikṣā)».

Verse 60

ततस्ते मौनिनस्तस्थुः सर्व एव महर्षयः तदाश्रमाणि सर्वाणि परिचक्राम नारदः

Entonces todos aquellos grandes sabios permanecieron en silencio. En ese momento, Nārada recorrió en derredor todos los āśrama (ermitorios).

Verse 61

तं प्रविष्टं तदा दृष्ट्वा भार्गवात्रेययोषितः प्रक्षोभमगमन् सर्वा हीनसत्त्वाः समन्ततः

Al verlo entrar entonces, las esposas de los Bhārgava y de los Ātreya se agitaron por todas partes, pues su dominio de sí estaba debilitado.

Verse 62

ऋते त्वरुन्धतीमेकामनसूयां च भामिनीम् एताभ्यां भर्तृपूजासु तच्चिन्तासु स्थितं मनः

Salvo Arundhatī, ella sola, y Anasūyā —noble dama—, estas dos mantenían la mente fija en honrar a sus esposos y en pensar en ellos.

Verse 63

ततः संक्षुभिताः सर्वा यत्र याति महेश्वरः तत्र प्रयान्ति कामार्त्ता मदविह्वलितेन्द्रियाः

Entonces todas ellas, profundamente turbadas, fueron adondequiera que iba Maheśvara; afligidas por el deseo, con los sentidos confundidos por la embriaguez de la pasión.

Verse 64

त्यक्त्वाश्रमणि शून्यानि स्वानिता मुनियोषितः अनुडजग्मुर्यथा मत्तं करिण्य इव कुञ्जरम्

Abandonando sus āśrama, ahora vacíos, las esposas de los sabios lo siguieron, como elefantas que siguen a un elefante macho enloquecido por el celo.

Verse 65

ततस्तु ऋषयो दृष्ट्वा भार्गवाङ्गिरसो मुने क्रोधान्विताब्रुवन्सर्वे लिङ्गे ऽस्य पततां भुवि

Entonces los sabios—los Bhārgavas y los Aṅgirasas—al ver aquello, oh muni, hablaron todos con ira: «¡Que su liṅga caiga sobre la tierra!»

Verse 66

ततः पपात देवस्य लिङ्गं पृथ्वीं विदारयन् अन्तर्द्धानं जगामाथ त्रिशूली नीललोहितः

Entonces cayó el liṅga del dios, hendiéndo la tierra; y Nīlalohita, el portador del tridente, desapareció de la vista en ese mismo instante.

Verse 67

ततः स पतितो लिङ्गो विभिद्य वसुधातलम् रसातलं विवेशाशु ब्रह्मण्डं चोर्ध्वतो ऽभिनत्

Entonces aquel liṅga caído, tras hendir la superficie de la tierra, entró velozmente en Rasātala; y también golpeó hacia arriba el brahmāṇḍa, el “huevo cósmico”.

Verse 68

ततश्चचाल पृथिवी गिरयः सरितो नगाः पातालभुवनाः सर्वे जङ्गमाजङ्गमैर्वृताः

Entonces la tierra tembló—temblaron montañas, ríos y árboles; y todos los mundos de Pātāla, colmados de lo móvil y lo inmóvil, quedaron en gran conmoción.

Verse 69

संक्षुब्धान् भुवनान् दृष्ट्वा भूर्लोकादीन् पितामहः जगाम माधवं द्रष्टुं क्षीरोदं नाम सागरम्

Al ver los mundos—comenzando por Bhūrloka—agitados y convulsos, Pitāmaha (Brahmā) fue a ver a Mādhava, al océano llamado Kṣīroda, el Océano de Leche.

Verse 70

तत्र दृष्ट्वा हृषीकेशं प्रणिपत्य च भक्तितः उवाच देव भुवनाः किमर्थ क्षुभिता विभो

Al ver allí a Hṛṣīkeśa, se postró con devoción y dijo: «¡Oh Señor, oh Vibhu!, ¿por qué motivo están agitados los mundos?»

Verse 71

अथोवाच हरिर्ब्रह्मन् शार्वो लिङ्गो महर्षिभिः पातितस्तस्य भारार्ता संचचाल वसुंधरा

Entonces Hari dijo: «Oh brahmán, un liṅga de Śārva (Śiva) fue hecho caer por los grandes sabios; afligida por su peso, la Tierra, Vasundharā, tembló».

Verse 72

ततस्तदद्भुततमं श्रुत्वा देवः वितामहः तत्र गच्छाम देवेश एवमाह पुनः पुनः

Entonces, al oír aquel suceso sumamente prodigioso, el dios Vitāmaha dijo: «Vayamos allí, oh Señor de los dioses», y así lo repitió una y otra vez.

Verse 73

ततः पितामहो देवः केशवश्च जगत्पतिः आजग्मतुस्तमुद्देशं यत्र लिङ्गं भवस्य तत्

Entonces el Abuelo (Brahmā) y Keśava, Señor del mundo, fueron a aquel lugar donde estaba el liṅga de Bhava (Śiva).

Verse 74

ततो ऽनन्तं हरिर्लिङ्गं दृष्ट्वारुह्य खगेश्वरम् पातालं प्रविवेशाथ विस्मयान्तरितो विभुः

Luego Hari, al ver el liṅga sin fin, montó al señor de las aves (Garuḍa) y entró en Pātāla; el Poderoso quedó oculto a la vista, absorto en el asombro.

Verse 75

ब्रह्म पद्मविमानेन उर्ध्वमाक्रम्य सर्वतः नैवान्तमलभद् ब्रह्मन् विस्मितः पुनरागतः

Brahmā, elevándose hacia lo alto por todas partes en el vimāna de loto, no halló el fin (de ello), oh brāhmaṇa; asombrado, regresó de nuevo.

Verse 76

विष्णुर्गत्वाथ पातालान् सप्त लोकपरायणः चक्रपाणिर्विनिष्क्रान्तो लेभे ऽन्तं न महामुने

Oh gran sabio, Viṣṇu—cuyo curso abarca los siete mundos—fue a los Pātālas; aunque el Señor portador del disco emergió allí, no halló el fin (de ello).

Verse 77

विष्णुः पितामहश्चोभौ हरलिङ्गं समेत्य हि कृताञ्जलिपुटौ भूत्वा स्तोतुं देवं प्रचक्रतुः

Viṣṇu y Pitāmaha (Brahmā), ambos juntos, se acercaron al Hara-liṅga; con las manos unidas en añjali, comenzaron a alabar al Dios.

Verse 78

हरिब्रह्माणावूचतुः नमो ऽस्तु ते शूलपाणे नमो ऽस्तु वृषभध्वज जीमूतवाहन कवे शर्व त्र्यम्बक शङ्कर

Hari y Brahmā dijeron: «¡Salve a ti, oh portador del tridente; salve a ti, oh cuyo estandarte es el toro! Oh jinete de las nubes, oh sabio poeta; oh Śarva, oh Tryambaka, oh Śaṅkara».

Verse 79

महेश्वर महेशान सुपर्णाक्ष वृषाकपे दक्षयज्ञक्षयकर कालरूप नमो ऽस्तु ते

Oh Maheśvara, oh Maheśāna; oh Suparṇākṣa, oh Vṛṣākapi; oh destructor del sacrificio de Dakṣa; oh cuya forma es el Tiempo: salutación a ti.

Verse 80

त्वमादिरस्य जगतस्त्वं मध्यं परमेश्वर भवानन्तश्च भगवान् सर्वगस्त्वं नमो ऽस्तु ते

Oh Parameśvara, tú eres el comienzo de este mundo; tú eres su centro. Tú eres también el Señor infinito, el Bhagavān, el que todo lo penetra—salutaciones a ti.

Verse 81

पुलस्त्य उवाच/ एवं संस्तूयमानस्तु तस्मिन् दारुवने हरः स्वरूपी ताविदं वाक्यमुवाच वदतां वरः

Pulastya dijo: Así, siendo alabado, Hara, en el bosque de Dāruvana—manifestado en su propia forma verdadera—pronunció entonces estas palabras; él es el más excelso entre los que hablan.

Verse 82

हर उवाच किमर्थं देवतानाथौ परिभूतक्रमं त्विह मां स्तुवाते भृशास्वस्थं कामतापितविग्रहम्

Hara dijo: «¿Por qué razón vosotros dos, señores de los dioses, me alabáis aquí, cuando he sido relegado y sobrepasado en el debido orden—y estando yo muy turbado, con el cuerpo atormentado por el ardor del deseo?»

Verse 83

देवावूचतुः / भक्तः पातितं लिङ्गं यदेतद् भुवि शङ्कर एतत् प्रगृह्यतां भूय अतो देव स्तुवावहे

Los dioses dijeron: «Oh Śaṅkara, este liṅga que ha sido arrojado a la tierra—tómalo de nuevo en tus manos. Por eso, oh dios, te alabamos.»

Verse 84

हर उवाच/ यद्यर्चयन्ति त्रिदशा मम लिङ्गं सुरोत्तमौ तदेतत्प्रतिगृह्णीयां नान्यथेति कथञ्चन

Hara dijo: «Si los treinta dioses (Tridaśa) veneran mi liṅga, oh el mejor de los dioses, entonces ciertamente lo aceptaré—de ningún otro modo, en manera alguna.»

Verse 85

ततः प्रोवाच भगवानेवमस्त्विति केशव ब्रह्म स्वयं च जग्राह लिङ्गं कनकपिङ्गलम्

Entonces el Bienaventurado Señor Keśava dijo: «Así sea». Y Brahmā mismo tomó un liṅga, de oro y de tono leonado.

Verse 87

ततश्चकार भगवांश्चातुर्वर्ण्यं हरार्चने शास्त्राणि चैषां मुख्यानि नानोक्तिविदितानि च / 6.86 आद्यं शैवं परिख्यातमन्यत्पाशुपतं मुने तृतीयं कालवदनं चतुर्थं च कपालिनम्

Luego el Señor estableció el cāturvarṇya, el orden social cuádruple, para el culto de Hara. Y las escrituras principales de estas tradiciones, conocidas por diversas enseñanzas, son: primero, el sistema Śaiva, célebre con ese nombre; después, el Pāśupata, oh sabio; el tercero, Kālavadana; y el cuarto, Kapālin.

Verse 88

शैवश्चासीत्स्वयं शक्तिर्वसिष्ठस्य प्रियः श्रुतः तस्य शिष्यो बभूवाथ गोपायन इति श्रुतः

Y hubo un maestro Śaiva llamado Svayaṃśakti, de quien se oye que era querido por Vasiṣṭha. Su discípulo, según se dice, fue luego conocido como Gopāyana.

Verse 89

महापाशुपतश्चासीद्भरद्वाजस्तपोधनः तस्य शिष्यो ऽप्यभूद्राजा ऋषभः सोमकेश्वरः

Bharadvāja, rico en poder ascético, fue un gran Pāśupata. Su discípulo fue también un rey: Ṛṣabha, conocido como Somakeśvara.

Verse 90

कालस्यो भगवानासीदापस्तम्बस्तपोधनः तस्य शिष्योभवद्वैश्यो नाम्ना क्राथेश्वरो मुने

En cuanto a Kālasya, el venerable Āpastamba, rico en austeridades, fue el maestro. Su discípulo llegó a ser un Vaiśya llamado Krātheśvara, oh sabio.

Verse 91

महाव्रती च धनदस्तस्य शिष्यश्च विर्यवान् कर्णोदर इति ख्यातो जात्या शूद्रो महातपाः

Dhanada era un gran observante de votos. Su discípulo, poderoso, era conocido como Karṇodara: de nacimiento un Śūdra, y sin embargo un gran asceta.

Verse 92

एवं म भगवान्ब्रह्म पूजनाय शिवस्य तु कृत्वा तु चातुराश्रम्यं स्वमेव भवनं गतः

Así, el bienaventurado Brahmā, tras disponer los cuatro āśramas como medio de adorar a Śiva, regresó a su propia morada.

Verse 94

गते ब3ह्मणि शर्वो ऽपि उपसंहृत्य तं तदा लिङ्गं चित्रवने सूक्ष्मं प्रतिष्ठाप्य चचार ह 6.93 विचरन्तं तदा भूयो महेशं कुसुमायुधः आरात्स्थित्वाग्रतो धन्वी संतापयितुमुद्यतः

Cuando Brahmā se hubo marchado, Śarva (Śiva) también, retirando entonces aquella manifestación, instaló un liṅga sutil en el bosque llamado Citravana y se puso a deambular. Mientras Maheśa vagaba de nuevo, el de arma floral (Kāma), de pie cerca al frente con su arco, se dispuso a atormentarlo.

Verse 95

ततस्तमग्रतो दृष्ट्वा क्रोधाध्मातदृशा हरः स्मरमालोकयामास शिखाग्राच्चरणान्तिकम्

Entonces, al verlo delante, Hara—con los ojos hinchados de ira—contempló a Smara (Kāma) desde la punta de su moño hasta los pies.

Verse 96

आलोकितस्त्रिनेत्रेण मदनो द्युतिमानपि प्रादह्यत तदा ब्रह्मन् पादादारभ्य कक्षवत्

Cuando Madana (Kāma), aunque radiante, fue mirado por el de tres ojos (Śiva), entonces, oh Brahmán, quedó reducido a cenizas comenzando por los pies, como si fuera leña seca.

Verse 97

प्रदह्यमानौ चरणौ दृष्ट्वासौ कुसुमायुधः उत्ससर्ज धनुः श्रेष्ठं तज्जगामाथ पञ्चधा

Al ver que sus pies ardían, aquel de arma floral (Kāma) soltó su excelso arco; y éste se partió entonces en cinco fragmentos.

Verse 98

यदासीन्मुष्टिबन्धं तु रुक्मपृष्ठं महाप्रभम् स चम्पकतरुर्जातः सुगन्धाढ्यो गुणाकृतिः

Aquello que había sido la empuñadura del arco—de dorso áureo y de gran esplendor—se convirtió en un árbol campaka, rico en fragancia y hermoso en su forma.

Verse 99

नाहस्थानं शुभाकारं यदासीद्वज्रभूषितम् तज्जातं केसरारण्यं बकुलं नामतो मुने

Oh sabio, la región de forma auspiciosa que estaba en el lugar de la nariz, adornada con un fulgor semejante al vajra, se convirtió en el bosque de Keśara, conocido con el nombre de Bakula.

Verse 100

या च कोटी सुभा ह्यासीदिन्द्रनीलविभूषिता जाता सा पाटला रम्या भृङ्गराजिविभूषिता

Y aquella auspiciosa ‘koṭī’, adornada con indranīla (zafiro), se convirtió en la hermosa Pāṭalā, engalanada con hileras de abejas bhṛṅgarāja.

Verse 101

नाहोपरि तथा मुष्टौ स्थानं शशिमणिप्रभम् पञ्चगुल्माभवज्जाती शशाङ्ककिरणोज्ज्वला

Asimismo, el lugar superior, en el puño, que resplandecía como el fulgor de una gema lunar, se convirtió en una formación de jātī (jazmín) en cinco matorrales, radiante con los rayos de la luna.

Verse 102

ऊर्द्ध्व मुष्ट्या अधः कोट्योः स्थानं विद्रुमभूषितम् तस्माद्भुपुटा मल्ली संजाता विविधा मुने

En el lugar entre el puño elevado y los costados/caderas inferiores—adornado con coral—surgió de allí el jazmín (mallikā), de muchas clases, oh sabio.

Verse 103

पुष्पोत्तमानि रम्याणि सुरभीणि च नारद जातियुक्तानि देवेन स्वयमाचरितानि च

Oh Nārada, las flores más excelsas—hermosas y fragantes—dotadas de sus rasgos propios según cada especie; y fueron asimismo dispuestas/creadas por la deidad en persona.

Verse 104

मुमोच मार्गणान् भूम्यां शरीरे दह्यति स्मरः फलोपगानि वृक्षाणि संभूतानि सहस्रशः

Él soltó las flechas sobre la tierra; mientras tanto, Smara (Kāma) ardía en su cuerpo. Y surgieron por millares árboles que dan fruto.

Verse 105

चूतादीनि सुगन्धीनि स्वादूनि विविधानि च हरप्रसादाज्जातानि भोज्यान्यपि सुरोत्तमैः

Los mangos y otros frutos, fragantes, dulces y variados, nacieron por la gracia de Hara; son alimentos dignos de ser gozados incluso por los más excelsos dioses.

Verse 106

एवं दग्ध्वा स्मरं रुद्रः संयम्य स्वतनुं विभुः पुष्यार्था शिशिराद्रिं स जगाम तपसे ऽव्ययः

Así, tras haber quemado a Smara (Kāma), Rudra—el poderoso—refrenó su propio cuerpo y, por causa de puṣṭi (aumento auspicioso de prosperidad), fue a Śiśirādri para practicar austeridad, él, el imperecedero.

Verse 107

एवं पुरा देववरेण शंभुना कामस्तु दग्धः सशरः सचापः ततस्त्वनङ्गेति महाधनुर्द्धरो देवैस्तु गीतः सुरपूर्वपूजितः

Así, en tiempos antiguos, por Śambhu—el mejor entre los dioses—Kāma fue reducido a cenizas, junto con sus flechas y su arco. Después, el gran portador del arco fue cantado por los dioses como “Ananga” (el incorpóreo) y honrado en primer lugar entre los celestiales.