Adhyaya 36

Verse 1

देव्युवाच । यदेतद्भवता प्रोक्तं प्राची सर्वत्र दुर्ल्लभा । विशेषेण कुरुक्षेत्रे प्रभासे पुष्करे तथा

La Diosa dijo: «Lo que has declarado—que el río Prācī es difícil de hallar en todas partes—es verdad, especialmente en Kurukṣetra, en Prabhāsa y asimismo en Puṣkara».

Verse 2

कथं प्रभासमासाद्य संस्थिता पापनाशिनी । माहात्म्यमखिलं तस्याः प्राच्याः पातकनाशनम् । कथयस्व महेशान यद्यहं ते प्रिया विभो

«¿Cómo llegó Prācī, destructora de pecados, a Prabhāsa y quedó establecida aquí? Cuéntame por completo la grandeza de esa Prācī que aniquila las faltas. Oh Maheśāna, si te soy querida, oh Señor, te ruego que lo relates.»

Verse 3

ईश्वर उवाच । साधु प्रोक्तं त्वया भद्रे प्राची सर्वत्र दुर्लभा । कुरुक्षेत्रे पुष्करे च तस्मात्प्राभासिकेऽधिका

Īśvara dijo: «Bien has hablado, oh bienaventurada: Prācī es en verdad rara en todas partes, incluso en Kurukṣetra y en Puṣkara; por eso, en Prabhāsa es aún más excelsa.»

Verse 4

प्रभासे तु महादेवी प्राचीं पापप्रणाशिनीम् । नापुण्यो वेद देवेशि कर्मनिर्मूलनक्षमाम्

«Pero en Prabhāsa, oh Mahādevī, está Prācī, la que destruye los pecados. Oh Señora de los dioses, quien carece de mérito no la conoce de verdad: a ella, capaz de arrancar de raíz los frutos del karma.»

Verse 5

ये पिबंति नराः पुण्यां प्राचीं देवीं सरस्वतीम् । न ते मनुष्या विज्ञेयाः सत्यंसत्यं वरानने

Quienes beben la sagrada Prācī—la Diosa Sarasvatī—no deben ser tenidos por simples humanos. Esto es verdad, verdad, oh de hermoso rostro.

Verse 6

धन्यास्ते मुनयस्ते च पुण्यास्ते च तपस्विनः । ये च सारस्वतं तोयं पिबंत्यहरहः सदा

Dichosos son esos sabios; dichosos y meritorios esos ascetas, que sin cesar, día tras día, beben las aguas de Sarasvatī.

Verse 7

देवास्ते न मनुष्यास्ते नदीस्तिस्र पिबंति ये । चंद्रभागां च गंगां च तथा देवीं सस्स्वतीम्

Son verdaderamente dioses, no simples humanos, quienes beben de estos tres ríos: Candrabhāgā, Gaṅgā y la Diosa Sarasvatī.

Verse 8

भुक्त्वा वा यदि वाऽभुक्त्वा दिवा वा यदि वा निशि । न कालनियमस्तत्र यत्र प्राची सरस्वती

Haya uno comido o no, sea de día o de noche: no hay restricción de tiempo en el lugar donde está Prācī Sarasvatī.

Verse 9

प्राचीं सरस्वतीं ये तु पिबंति सततं मृगाः । तेऽपि स्वर्गं गमिष्यंति यज्ञैर्द्विजवरा यथा

Aun los ciervos que beben sin cesar de Prācī Sarasvatī irán al cielo, como los mejores de los dos veces nacidos lo alcanzan mediante los sacrificios.

Verse 10

सर्वकामप्रपूर्त्यर्थं नृणां तत्क्षेत्रमुत्तमम् । चिंतामणिसमा देवी यत्र प्राची सरस्वती

Para el pleno cumplimiento de todos los fines humanos, esa región sagrada es suprema; pues allí la diosa Sarasvatī de Prācī es como la joya Cintāmaṇi que concede los deseos.

Verse 11

यथा कामदुघा गावः सर्वकामफलप्रदाः । तथा स्वर्गापवर्गाभ्यां प्राची देवी सरस्वती

Así como las vacas que conceden deseos otorgan el fruto de toda aspiración, así también la diosa Sarasvatī de Prācī concede tanto el cielo como la liberación.

Verse 12

अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् । यत्र स्थितानि संन्यासं तस्मात्किमधिकं स्मृतम्

Allí moran ochenta y ocho mil sabios de semilla contenida, establecidos en la renuncia; ¿qué santidad mayor que esa se recuerda?

Verse 13

यत्र मंकणकः सिद्धः प्राचीने नियतात्मवान् । ब्रह्महत्याव्रतं चीर्णं मया यत्र वरानने

Allí, en la región de Prācī, moraba el siddha Maṅkaṇaka, dueño de sí; y allí mismo, oh de bello rostro, yo también cumplí el voto expiatorio por el pecado de brahma-hatyā.

Verse 14

वृषतीर्थे महापुण्ये प्राचीकूलसमाश्रिते । निवृत्ते भारते युद्धे तस्मिंस्तीर्थे किरीटिना । प्रायश्चित्तं पुरा चीर्णं विष्णुना प्रेरितात्मना

En Vṛṣa-tīrtha, sumamente santo y asentado en la ribera de Prācī—cuando la guerra del Bhārata hubo terminado—en ese mismo tīrtha, Kirīṭin (Arjuna), movido interiormente por Viṣṇu, realizó antaño la expiación.

Verse 15

त्रैलोक्ये सर्वतीर्थानां तत्तीर्थं प्रवरं स्मृतम् । पापघ्नं पुण्यजननं प्राणिनां पुण्यकीर्त्तिद

Entre todos los tīrtha de los tres mundos, ese tīrtha es recordado como el supremo: destructor del pecado, generador de mérito y dador de santa fama a los seres.

Verse 16

सूत उवाच । आहैवमुक्ते सा देवी शंकरं लोक शंकरम् । प्रायश्चित्तं कथं प्राप्तः पार्थः परपुरंजयः । ज्ञातिक्षयोद्भवं पापं कथं नाशमगात्प्रभो

Dijo Sūta: Tras oírse esto, la Diosa se dirigió a Śaṅkara, bienhechor de los mundos: «¿Cómo obtuvo Pārtha, vencedor de ciudades enemigas, la expiación (prāyaścitta)? Oh Señor, ¿cómo se extinguió el pecado nacido de la destrucción de los parientes?»

Verse 17

एवमुक्तः पुनः प्राह विश्वेशो नीललोहितः । प्रायश्चित्तस्य संप्राप्तः कारणं तद्यथा स्थितम्

Así interpelado, Viśveśa—Nīlalohita—habló de nuevo, exponiendo tal como fue en verdad la causa por la cual surgió la necesidad de la expiación (prāyaścitta).

Verse 18

ईश्वर उवाच । शृणुष्वावहिता भद्रे कथां पातकनाशिनीम् । यां श्रुत्वा मानवो भक्त्या पवित्रात्मा प्रजायते

Īśvara dijo: «Escucha con atención, oh bienaventurada, este relato que destruye el pecado; quien lo oye con devoción nace con el espíritu purificado.»

Verse 19

योऽसौ देवि समाख्यातः किरीटी श्वेतवाहनः । स जित्वा कौरवान्सर्वान्संहृत्य हयकुञ्जरान्

«Oh Diosa, aquel célebre—coronado y montado en un carro blanco—tras vencer a todos los Kauravas, destruyó sus caballos y elefantes.»

Verse 20

पश्चात्सुयोधनं हत्वा भीमेन प्रययौ गृहान् । नारायणेन सहितो नरोऽसौ प्रस्थितो रणात्

Después de que Bhīma diera muerte a Suyodhana, aquel Nara—acompañado por Nārāyaṇa—partió del campo de batalla y regresó a su hogar.

Verse 21

द्रष्टुं धर्मसुतं दृष्टः प्रणतः प्रांजलिः स्थितः । स विज्ञाय तदाऽयान्तौ नरनारायणावुभौ

Deseando ver a Dharmasuta (Yudhiṣṭhira), fue visto allí de pie—inclinado en reverencia, con las manos juntas. Entonces el rey, reconociendo que los dos eran Nara y Nārāyaṇa, comprendió su llegada.

Verse 22

राजा युधिष्ठिरः प्राह द्वारस्थान्द्वारपालकान् । भवद्भिरेतावायांतौ निषेध्यौ द्वारसंस्थितौ

El rey Yudhiṣṭhira dijo a los guardianes apostados en la puerta: «Debéis detener a estos dos que han llegado y están en la entrada».

Verse 23

नर नारायणौ क्रूरौ पापपंकानुलेपिनौ । एवमेतदिति प्रोक्तौ तौ तदा द्वारमागतौ

«Nara y Nārāyaṇa son crueles, manchados con el fango del pecado»—así se dijo de ellos; y entonces aquellos dos llegaron a la puerta.

Verse 24

भवन्तौ नेच्छति द्रष्टुं राजा दुर्नयकारिणौ । तत्रस्थः पृष्टवान्भूयः प्रतीहारं नरः स्वयम्

«El rey no desea veros a vosotros dos, pues sois autores de mala conducta». Allí de pie, Nara mismo volvió a interrogar al mayordomo.

Verse 25

आवां किं कारणं राजा नेक्षते वशवर्तिनौ । प्रोवाच प्रणतो राजा ततो द्वाःस्थं पुरःस्थितम्

«¿Por qué razón el rey no nos mira, a nosotros dos, obedientes y sometidos?» Entonces el rey—inclinado con reverencia—habló al portero que estaba de pie ante él.

Verse 26

नारायणेन सहितं नरं नरकनिर्भयम् । दुर्योधनेन सहिता बांधवास्ते यतो हताः । पितृतुल्याश्च राजानस्तेन वै पापभाजनम्

«Nara—acompañado por Nārāyaṇa y sin temor ni siquiera al infierno—es culpado porque tus parientes, aliados de Duryodhana, fueron muertos, y también cayeron reyes que eran como padres; por ello, en verdad, se le tiene por receptáculo de pecado.»

Verse 27

एवमुक्ते तु तेनाथ मुखमालोकितं हरेः । तेन प्रोक्तमिदं तथ्यं यत्ते राज्ञा प्रभाषितम्

Dicho esto, el Señor (Nārāyaṇa) miró el rostro de Hari. Entonces declaró esta verdad, tal como el rey os la había expresado.

Verse 28

एवमुक्ते नरः प्राह पुनरेव जनार्द्दनम् । कथयस्व कथं पापात्कृष्ण शुद्ध्यामहे वयम्

Dicho esto, Nara volvió a dirigirse a Janārdana: «Dinos, oh Kṛṣṇa, ¿cómo podremos purificarnos del pecado?»

Verse 29

तीर्थस्नानेन मे शुद्धिर्यथा स्यात्तद्वद स्फुटम् । तच्च गंगादिकं कृष्ण यथाऽस्याघस्य नाशनम्

«Explícame con claridad cómo puedo alcanzar la pureza mediante el baño en un tīrtha; y dime, oh Kṛṣṇa, cómo el Gaṅgā y los demás lugares sagrados destruyen este pecado.»

Verse 30

कृष्ण उवाच । मा गयां गच्छ कौंतेय मा गंगां मा च पुष्करम् । तत्र गच्छ कुरुश्रेष्ठ यत्र प्राची सरस्वती

Dijo Kṛṣṇa: «No vayas a Gayā, oh hijo de Kuntī; no vayas al Gaṅgā, ni tampoco a Puṣkara. Ve allí, oh el mejor de los Kurus, donde fluye la Prācī Sarasvatī».

Verse 31

ब्रह्मघ्नाश्च सुरा पाश्च ये चान्ये पापकारिणः । तत्र स्नात्वा विमुच्यंते यत्र प्राची सरस्वती

Incluso los asesinos de un brāhmaṇa, los bebedores de embriagantes y otros pecadores quedan liberados al bañarse allí, donde está la Prācī Sarasvatī.

Verse 32

नारायणेन प्रोक्तोऽसौ नरस्तद्वचनाद्द्रुतम् । सहितस्तेन संप्राप्तः प्राचीनं तीर्थमुत्तमम्

Así instruido por Nārāyaṇa, aquel hombre, siguiendo de inmediato sus palabras, fue con Él y alcanzó el excelente y antiguo tīrtha.

Verse 33

त्रिरात्रोपोषितः स्नातस्त्रिकालं नियतात्मवान् । तेन तस्माद्विनिर्मुक्तः पातकात्पूर्वसंचितात्

Tras ayunar tres noches y bañarse—dueño de sí, cumpliendo el rito en los tres momentos del día—quedó así libre del pecado acumulado desde el pasado.

Verse 34

विज्ञाय शुद्धमेनं तु राजा धर्मसुतो द्रुतम् । भ्रातृभिः सहितः प्राप्तस्तं द्रष्टुं नरपुंगवम्

Sabiendo que había quedado purificado, el rey Dharmasuta acudió pronto—junto con sus hermanos—para ver a aquel toro entre los hombres.

Verse 35

ततस्तं प्रणतं दृष्ट्वा धर्मपुत्रः पुरःस्थितम् । आलिलिंग प्रहृष्टात्मा पृष्टवांश्चाप्यनामयम्

Entonces, al verlo postrado y de pie ante él, Dharmaputra, con el corazón colmado de júbilo, lo abrazó y también preguntó por su bienestar.

Verse 36

भीमादिभिर्भ्रातृभिश्च तदा गुरुगणैर्वृतः । आलिंगितः प्रहृष्टैस्तु नरो गुणगणैर्वृतः

Entonces, rodeado por los hermanos como Bhīma y por grupos de ancianos, aquel hombre, colmado de virtudes, fue abrazado por ellos con alegría.

Verse 37

एतद्धि तन्महातीर्थं प्राचीनेति च शब्दितम् । स्नानक्रमेण मर्त्त्यानामन्येषामपि पावकम्

Este es, en verdad, aquel gran tīrtha, célebre con el nombre de “Prācīna”. Al observar aquí, según el rito, el baño sagrado, se vuelve purificador para los mortales—y también para otros.

Verse 38

त्रिरात्रोपोषितः स्नातस्तीर्थेऽस्मिन्ब्रह्महाऽपि यः । विमुक्तः पातकात्तस्मान्मोदते दिवि रुद्रवत्

Aun quien sea culpable de brahmahatyā, si ayuna tres noches y se baña en este tīrtha, queda liberado de ese pecado y se regocija en el cielo como Rudra.

Verse 39

प्राचीने देव्यहं नित्यं वसामि सहितस्त्वया । प्रभासे तु महाक्षेत्रे विशेषात्तत्र भामिनि

Oh Diosa, yo moro siempre en Prācīna junto contigo; y en el gran campo sagrado de Prabhāsa, oh resplandeciente, allí habito de manera especial.

Verse 40

सरस्वत्युत्तरे तीरे यस्त्यजेदात्मनस्तनुम् । प्राचीने तु वरारोहे न चेहागच्छते पुनः

Quien abandona su cuerpo en la ribera norte del Sarasvatī—en Prācīna, oh de hermosas caderas—no regresa jamás a este mundo.

Verse 41

आप्लुतो वाजिमेधस्य फलं प्राप्स्यति पुष्कलम् । नियमैश्चोपवासैश्च शोषयेद्देहमात्मनः

Al bañarse aquí se obtiene un fruto abundante, igual al del Aśvamedha. Y mediante votos y ayunos, debe uno disciplinar—hasta ‘secar’—su propio cuerpo por la austeridad.

Verse 42

जलाहारा वायुभक्षाः पर्णाहाराश्च तापसाः । यथा स्थंडिलगा नित्यं ये चान्यनियमाः पृथक्

Hay ascetas que se sustentan de agua, que ‘se alimentan’ de aire, o que viven de hojas; asimismo, quienes yacen siempre sobre la tierra desnuda, y quienes observan otras disciplinas distintas.

Verse 43

एवं मंक्याश्रमे येषां वसतां मृत्युरागतः । न ते मनुष्या देवास्ते सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

Así, para quienes habitan en Maṅkyāśrama cuando llega la muerte: no son meros humanos—son dioses. Esta verdad te declaro.

Verse 44

अस्मिंस्तीर्थे तु यो दद्यात्त्रुटिमात्रं तु कांचनम् । श्रद्धया द्विजमुख्याय मेरुतुल्यं फलं लभेत्

En este tīrtha, quien ofrezca—aunque sea una mínima partícula de oro—con fe a un brāhmaṇa eminente, obtiene un fruto igual al monte Meru.

Verse 45

अस्मिंस्तीर्थे तु ये श्राद्धं करिष्यंति च मानवाः । एकविंशत्कुलोपेताः स्वर्गं यास्यंति ते ध्रुवम्

Quienes celebren el śrāddha en este tīrtha, con certeza irán al cielo junto con veintiuna generaciones de su linaje.

Verse 46

पितॄणां वल्लभे तीर्थे पिण्डेनैकेन तर्प्पिताः । ब्रह्मलोकं गमिष्यंति गयाश्राद्धकृतो यथा

En este tīrtha, amado por los Ancestros, si quedan saciados incluso con una sola ofrenda de piṇḍa, alcanzarán Brahmaloka, como mediante el śrāddha realizado en Gayā.

Verse 47

कृष्णपक्षे चतुर्द्दश्यां स्नानं च विहितं सदा । पिण्याकैंगुदकेनापि पिंडं तत्र ददाति यः । पितॄणामक्षया तृप्तिः पितृलोकं स गच्छति

En la caturdaśī del quincenario oscuro (kṛṣṇa-pakṣa) se prescribe siempre el baño allí. Quien ofrezca allí un piṇḍa, aunque sea con ofrendas sencillas como torta de aceite y agua, otorga a sus Ancestros una satisfacción inagotable, y él alcanza el mundo de los Pitṛs (Pitṛloka).

Verse 48

भूयश्चान्नं प्रयच्छंति मोक्षमार्गं व्रजंति ते

Además, quienes dan alimento en caridad avanzan por el sendero de la liberación (mokṣa).

Verse 49

दधि दद्याद्योऽपि तत्र ब्राह्मणाय मनोरमम् । सोऽग्निलोकं समासाद्य भुंक्ते भोगान्सुशोभनान्

Quien allí ofrezca a un brāhmaṇa un agradable dadhi (cuajada), alcanzará Agniloka y gozará de deleites espléndidos.

Verse 50

ऊर्णां प्रावरणं योऽपि भक्त्या दद्याद्द्विजोत्तमे । सोऽपि याति परां सिद्धिं मर्त्यैरन्यैः सुदुर्ल्लभाम्

Quien, con devoción, ofrezca una cobertura de lana a un brāhmaṇa excelso, él también alcanza la suprema perfección, difícil de obtener para los demás mortales.

Verse 51

ये चात्र मलनाशाय विशेयुर्मानवा जलम् । गोप्रदानसमं तेषां सुखेन फलमादिशेत्

Y quienes aquí entren en el agua para borrar la impureza: debe declararse que, con facilidad, obtienen un fruto igual al don de una vaca.

Verse 52

भावेन यो नरस्तत्र कश्चित्स्नानं समाचरेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

Cualquier persona que allí realice el baño con devoción del corazón queda libre de todo pecado y es honrada en el mundo de Brahmā.

Verse 53

तर्पणात्पिंडदानाच्च नरकेष्वपि संस्थिताः । स्वर्गं प्रयांति पितरः सुपुत्रेण हि तारिताः

Por el tarpaṇa y la ofrenda de piṇḍa, los antepasados—aunque estén en estados infernales—van al cielo, pues son verdaderamente rescatados por un hijo virtuoso.

Verse 54

प्राचीं सरस्वतीं प्राप्य याति तीर्थं हिमालयम् । स करस्थं समुत्सृज्य कूर्परेण समालिहेत्

Tras llegar a la Sarasvatī que fluye hacia el oriente, prosigue hasta el tīrtha del Himalaya. Que suelte lo que tiene en la mano y luego lo limpie con el codo.

Verse 55

यंयं काममभिध्याय तस्मिन्प्राणान्परित्यजेत् । तंतं सकलमाप्नोति तीर्थमाहात्म्ययोगतः

Cualquier deseo que uno contemple y, en ese lugar, entregue su aliento vital: por el poder de la grandeza del tīrtha, alcanza plenamente ese mismo deseo.

Verse 56

अन्यद्देवि पुरा गीतं गांगेयेन युधिष्ठिरे । सत्यमेव हि गंगायां वयं जाता युधिष्ठिर

Oh Diosa, antaño Gāṅgeya cantó a Yudhiṣṭhira otra sentencia: “En verdad es cierto: nacimos en el Gaṅgā, oh Yudhiṣṭhira.”

Verse 58

सरस्वती सर्वनदीषु पुण्या सरस्वती लोकसुखावहा सदा । सरस्वतीं प्राप्य सुदुःखिता नराः सदा न शोचन्ति परत्र चेह च

Entre todos los ríos, Sarasvatī es la más santa; Sarasvatī otorga siempre la dicha a los mundos. Aun los hombres cargados de gran aflicción, al llegar a Sarasvatī, ya no se lamentan, ni aquí en esta vida ni en el más allá.

Verse 97

याः काश्चित्सरितो लोके तासां पुण्या सरस्वती

Sean cuales sean los ríos que hay en el mundo, entre todos ellos Sarasvatī es el río santo, preeminente en mérito.