Adhyaya 34

Verse 2

पुलस्त्य उवाच । कृष्णतीर्थं ततो गच्छेत्कृष्णस्य दयितं सदा । यत्र सन्निहितो नित्यं स्वयं विष्णुर्महीपते । ययातिरुवाच । कृष्णतीर्थं कथं तत्र जातं ब्राह्मणसत्तम । कस्मिन्काले मुने ब्रूहि सर्वं विस्तरतो मम

Dijo Pulastya: «Luego debe uno ir a Kṛṣṇatīrtha, siempre amado por Śrī Kṛṣṇa; allí mora eternamente el propio Señor Viṣṇu, oh rey». Dijo Yayāti: «¿Cómo surgió allí Kṛṣṇatīrtha, oh el mejor de los brāhmaṇas? Dímelo, sabio: ¿en qué tiempo llegó a existir? Explícame todo con detalle».

Verse 3

पुलस्त्य उवाच । तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजंगमे । चंद्रार्कपवने नष्टे ज्योतिषि प्रलयं गते

Pulastya dijo: «Cuando prevaleció aquel terrible océano único (de la disolución), cuando perecieron todos los seres inmóviles y móviles; cuando desaparecieron la luna, el sol y los vientos; cuando incluso las luminarias entraron en la disolución—»

Verse 4

ततो युगसहस्रांते विबुद्धः कमलासनः । एकाकी चिंतयामास कथं सृष्टिर्भवेदिति

Entonces, al término de mil yugas, despertó el que está sentado en el loto (Brahmā). Solo, meditó: «¿Cómo habrá de surgir la creación?»

Verse 5

भ्रमंश्चापि चतुर्वक्त्रो यावत्पश्यति दूरतः । चतुर्भुजं विशालाक्षं पुरुषं पुरतः स्थितम्

Y mientras el de cuatro rostros (Brahmā) vagaba, vio desde lejos, ante sí, a la Persona divina: de cuatro brazos, de grandes ojos, erguida frente a él.

Verse 6

तं चोवाच चतुर्वक्त्रः कस्त्वं केन विनिर्मितः । किमर्थमिह संप्राप्तः सर्वं विस्तरतो वद

El de cuatro rostros le dijo: «¿Quién eres tú? ¿Por quién fuiste formado? ¿Con qué propósito has llegado aquí? Dímelo todo con pleno detalle»

Verse 7

तमुवाचाथ गोविंदः प्रहसञ्छ्लक्ष्णया गिरा

Entonces Govinda le habló, sonriendo, con palabras suaves y amables.

Verse 8

अहमाद्यः पुमानेको मया सृष्टो भवानपि । स्रष्टुमिच्छामि भूयोऽपि भूतग्रामं चतुर्विधम्

«Yo soy el único Purusha primordial. Incluso tú fuiste creado por mí. Y deseo, una vez más, hacer surgir la cuádruple hueste de los seres.»

Verse 9

पुलस्त्य उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा क्रुद्धो देवः पितामहः । अब्रवीत्परुषं वाक्यं भर्त्सयंश्च पुनःपुनः

Dijo Pulastya: Al oír esas palabras, el divino Abuelo (Brahmā) se enfureció. Pronunció un habla áspera, reprendiéndolo una y otra vez.

Verse 10

सृष्टस्त्वं हि मया मूढ प्रथमोऽहमसंशयम् । त्वादृशानां सहस्राणि करिष्येऽहमसंशयम्

«¡Tú fuiste creado por mí, necio! Yo soy el primero, sin duda. Haré miles como tú, sin duda.»

Verse 11

एवं विवदमानौ तौ मिथो राजन्महाद्युती । स्पर्धया रोषताम्राक्षौ युयुधाते परस्परम्

Así, oh Rey, mientras discutían entre sí, aquellos dos resplandecientes—con los ojos enrojecidos por la ira nacida de la rivalidad—lucharon el uno contra el otro.

Verse 12

मुष्टिभिर्बाहुभिश्चैव नखैर्दंतैर्विकर्षणैः । एवं वर्षसहस्रं तु तयोर्युद्धमवर्त्तत

Con puños y brazos, con uñas y dientes, desgarrándose mutuamente—así continuó su combate durante mil años.

Verse 13

ततो वर्षसहस्रांते तयोर्मध्ये नृपोत्तम । प्रादुर्भूतं महालिंगं दिव्यं तेजोमयं शुभम्

Entonces, al cabo de mil años, oh el mejor de los reyes, entre aquellos dos se manifestó un gran Liṅga—divino, hecho de fulgor radiante, auspicioso.

Verse 14

एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी । युद्धाद्ब्रह्मन्निवर्तस्व त्वं च विष्णो ममाज्ञया

En ese mismo instante, una voz incorpórea habló: “Oh Brahmā, retírate de esta batalla; y tú también, oh Viṣṇu—por Mi mandato, desiste.”

Verse 15

एतन्माहेश्वरं लिंगं योऽस्य चांते गमिष्यति । स ज्येष्ठः स विभुः कर्त्ता युवयोर्नात्र संशयः

“Este es el Liṅga de Māheśvara. Quien alcance su extremo—ése es el mayor, el Señor omnipenetrante, el verdadero hacedor entre vosotros dos; de ello no hay duda.”

Verse 16

अधोभागं व्रजत्वेक एकश्चोर्द्ध्वं ममाज्ञया । तच्छ्रुत्वा सत्वरो ब्रह्मा व्योममार्गं समाश्रितः

“Por Mi mandato, que uno vaya a la parte inferior y el otro ascienda a lo alto.” Al oírlo, Brahmā, presuroso, tomó el camino del cielo.

Verse 17

विदार्य वसुधां कृष्णोऽप्यधस्तात्सत्वरं गतः । स भित्त्वा सप्तपातालानधो यावत्प्रयाति च । तावत्कालाग्निरुद्रस्तु दृष्टस्तेन महात्मना

Hendiendo la tierra, Kṛṣṇa (Viṣṇu) descendió con presteza. Tras abrirse paso por los siete Pātālas, bajó cuanto pudo; y allí aquel magnánimo contempló a Kālāgnirudra.

Verse 18

गंतुमिच्छंस्ततोऽधस्ताद्यावद्वेगं करोति सः । तावत्तस्यार्चिभिर्दग्धः कृष्णत्वं समपद्यत

Deseando descender aún más, se esforzó con toda su velocidad; pero, abrasado por las llamas de aquel, quedó oscurecido, tomando el tono de kṛṣṇa.

Verse 19

ततो मूर्छाभिसंतप्तो दह्यमानोऽद्भुताग्निना । निवर्त्य सहसा विष्णुर्वैलक्ष्यं परमं गतः

Entonces, aturdido y afligido, ardiendo en aquel fuego prodigioso, Viṣṇu se volvió de inmediato, vencido por la más honda turbación.

Verse 20

तथा लिंगं समासाद्य भक्त्या पूजा कृता ततः । वेदोक्तैः परमैः सूक्ष्मैः स्तुतिं चक्रे महीपते

Así, acercándose al Liṅga, realizó la adoración con devoción; y con los himnos supremos y sutiles enseñados por los Vedas, ofreció alabanza, oh Rey.

Verse 21

ब्रह्माऽपि व्योममार्गेण गतो हंसविमानतः । दिव्यं वर्षसहस्रं तु तस्यांतं नाभ्यपद्यत

Brahmā también siguió la senda del cielo, montado en el vimāna del Haṃsa; pero ni aun tras mil años divinos alcanzó su término.

Verse 22

ततो वर्षसहस्रांते केतकीं सोऽप्यपश्यत । आयांतीं व्योममार्गेण तया पृष्टश्चतुर्मुखः

Entonces, al cabo de aquellos mil años, vio una flor de Ketakī que venía por la senda del cielo; y el de cuatro rostros (Brahmā) fue interrogado por ella.

Verse 23

क्व त्वया गम्यते ब्रह्मन्निरालंबे महापथि । शून्ये तत्त्वं समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे

«¿Adónde vas, oh Brahmā, por este vasto sendero sin apoyo? Dime la verdad de este vacío, pues grande es en mí la curiosidad.»

Verse 24

ब्रह्मोवाच । मम स्पर्धा समुत्पन्ना विष्णुना सह शोभने । लिंगस्यास्य हि पर्यंतं यो लभिष्यति चावयोः

Brahmā dijo: «Oh hermosa, surgió una rivalidad entre Viṣṇu y yo: quien de los dos halle el límite de este liṅga, será reconocido.»

Verse 25

स ज्यायानितरो हीनो ह्येतदुक्तं पिनाकिना । प्रस्थितोऽहं ततश्चोर्द्ध्वमधोमार्गं गतो हरिः

«Uno es mayor y el otro menor»—así lo declaró el Portador del Arco (Śiva). Entonces yo partí hacia lo alto, mientras Hari (Viṣṇu) siguió el camino hacia abajo.

Verse 26

लब्ध्वा लिंगस्य पर्यंतं यास्यामि क्षितिमंडले । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तत्पुष्पमभ्यभाषत

«Cuando halle el límite de este liṅga, volveré al círculo de la tierra.» Al oír sus palabras, aquella flor le habló.

Verse 27

व्यर्थश्रमोऽसि लोकेश नांतो लिंगस्य विद्यते । चतुर्युगसहस्राणां कोटिरेका पितामह

Oh Señor de los mundos, tu esfuerzo es en vano: el liṅga no tiene fin. Aun después de un koṭi y mil ciclos de los cuatro yugas, oh Pitāmaha, no se alcanza su límite.

Verse 28

लिंगमूर्ध्नः पतंत्या मे कालो जातो महाद्युते । तथापि क्षिति पृष्ठं तु न प्राप्तास्मि कथंचन

Oh grandemente resplandeciente, mientras caía desde la cima del liṅga, pasó para mí un tiempo larguísimo; y aun así, de ningún modo llegué a la superficie de la tierra.

Verse 29

यावत्कालेन हंसस्ते योजनं संप्रगच्छति । तावत्कालेन गच्छामि योजनानामहं शतम्

En el tiempo que tu ganso (hamsa) recorre un yojana, en ese mismo tiempo yo recorro cien yojanas.

Verse 30

तस्मान्निवर्तनं युक्तं मम वाक्येन ते विभो । दर्शयित्वा च मां विष्णोर्ज्येष्ठत्वं व्रज सांप्रतम्

Por ello, oh poderoso, es justo que regreses siguiendo mi palabra. Llévame contigo como testimonio y ve ahora a establecer tu primacía sobre Viṣṇu.

Verse 31

ततो हृष्टमना भूत्वा गृहीत्वा तां चतुर्मुखः । पुनर्वर्षसहस्रांते भूमिपृष्ठमुपागतः । दर्शयामास तां विष्णोरेषा लिंगस्य मूर्धतः

Entonces Brahmā, el de cuatro rostros, alegrándose en su corazón y tomando aquella flor, regresó al cabo de mil años a la superficie de la tierra. Se la mostró a Viṣṇu, diciendo: «Esta es de la cima del liṅga».

Verse 32

मयाऽनीता शुभा माला लब्धश्चांतं चतुर्भुज । त्वया लब्धो न चासत्यं वद मे पुरुषोत्तम

(Dijo Brahmā:) «He traído esta guirnalda auspiciosa, y he hallado el extremo, oh de cuatro brazos. Tú no lo hallaste; dime, pues, la verdad, oh Puruṣottama».

Verse 33

विष्णुरुवाच । अनंतस्याप्रमेयस्य देवदेवस्य शूलिनः । नाहं शक्तः परं पारं गंतुं ब्रह्मन्कथंचन

Dijo Viṣṇu: «Del Señor infinito e inconmensurable, Dios de dioses, el Portador del tridente—oh Brahmā—no soy capaz, de modo alguno, de alcanzar el límite supremo.»

Verse 34

यदि त्वयाऽस्य पर्यंतो लब्धो ब्रह्मन्कथंचन । तत्ते तुष्टिं गतो नूनं देवदेवो महेश्वरः

Oh Brahmā, si de algún modo has hallado de verdad Su límite, entonces sin duda Maheśvara, el Dios de los dioses, ha quedado complacido contigo.

Verse 35

नान्यथा चास्य पर्यंतो दृश्यते केन चित्क्वचित् । तस्माज्ज्येष्ठो भवाञ्छ्रेष्ठः कनिष्ठोऽहमसंशयम्

En verdad, Su límite no es visto de otro modo por nadie, en lugar alguno. Por eso tú eres el mayor y el śreṣṭha (el superior); yo soy el menor, sin duda.

Verse 36

पुलस्त्य उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु भगवान्वृषभध्वजः । कोपं चक्रे महाराज ब्रह्माणं प्रति तत्क्षणात्

Pulastya dijo: En ese mismo instante, oh gran rey, el Bienaventurado Señor—Aquel cuyo estandarte lleva al toro—se airó de inmediato contra Brahmā.

Verse 37

अथाह दर्शनं गत्वा धिग्धिग्व्यर्थप्रजल्पक । मिथ्या प्रजल्पमानेन किमिदं साहसं कृतम्

Entonces, al hacerse visible, dijo: «¡Vergüenza, vergüenza para ti, charlatán de palabras vanas! Al hablar con falsedad, ¿qué temeraria osadía es ésta que has cometido?»

Verse 38

यस्मात्त्वया मृषा प्रोक्तं मम पर्यंतदर्शनम् । तस्मात्त्वं सर्ववर्णानां पूजार्हो न भविष्यसि

Porque has declarado falsamente que viste Mi límite, por eso no serás digno de adoración por parte de todas las varṇas.

Verse 39

ये च त्वां पूजयिष्यंति मानवा मोह संयुताः । ते कृच्छ्रं परमं प्राप्य नाशं यास्यंति कृत्स्नशः

Y aquellos humanos que, engañados por la ilusión, te adorarán: tras padecer una aflicción extrema, irán a la ruina por completo.

Verse 40

केतक्या च तथा प्रोक्तं यस्मात्तस्मात्सुदुष्टया । अस्या हि स्पर्शनाल्लोकः श्वपाकत्वं प्रयास्यति

Y como la Ketakī también habló así, siendo sumamente perversa, por eso, con sólo tocarla, la gente caerá al estado de śvapāka (paria, fuera de casta).

Verse 41

एवं शापो तयोर्दत्त्वा देवः प्रोवाच केशवम् । प्रसन्नवदनो भूत्वा तदा तुष्टो महेश्वरः

Así, tras imponer maldiciones a aquellos dos, el Señor habló a Keśava; entonces Maheśvara, con el rostro sereno, quedó complacido.

Verse 42

भगवानुवाच । वासुदेव महाबाहो तुष्टस्तेऽहं महामते । सत्यसंभाषणादेव वरं वरय सुव्रत

El Bienaventurado Señor dijo: Oh Vāsudeva, de brazos poderosos y gran sabiduría, estoy complacido contigo. Por tu sola palabra veraz, elige un don, oh tú de votos nobles.

Verse 43

श्रीवासुदेव उवाच । एष एव वरः श्लाघ्यो यत्त्वं तुष्टो महेश्वरः । न चापुण्यवतां देव त्वं तुष्टिमधिगच्छसि । अवश्यं यदि मे देयो वरो देवेश्वर त्वया

Śrī Vāsudeva dijo: Este solo es el don más digno de alabanza: que Tú estés complacido, oh Maheśvara. Pues, oh Dios, no te complaces en quienes carecen de mérito. Sin embargo, si necesariamente has de concederme un don, oh Señor de los dioses…

Verse 44

लिंगमेतदनंताख्यं लघुतां नय मा चिरम् । येन सृष्टिर्भवेल्लोके व्याप्तं विश्वमनेन तु

«Haz que este Liṅga, llamado “Ananta”, se contraiga y se vuelva pequeño, sin demora; pues por este mismo poder surge la creación en el mundo, y por él el universo entero es penetrado.»

Verse 45

पुलस्त्य उवाच । ततः संक्षिप्य तल्लिंगं लघु कृत्वा महेश्वरः । अब्रवीत्केशवं भूयः शृणु वाक्यमिदं हरे

Pulastya dijo: Entonces Maheśvara contrajo aquel Liṅga, lo hizo pequeño y habló de nuevo a Keśava: «Escucha estas palabras, oh Hari.»

Verse 46

एतन्मेध्यतमे देशे लिंगं स्थापय मे हरे । पूजय त्वं विधानेन परं श्रेयः प्रपत्स्यसे

«En este lugar purísimo, oh Hari, instala para mí este Liṅga. Adóralo conforme al rito debido, y alcanzarás el bien supremo.»

Verse 47

मम तेजोविनिर्दग्धः कृष्णत्वं हि यतो गतः । कृष्ण एव ततो नाम लोके ख्यातिं गमिष्यति

«Porque has sido abrasado por el fulgor ígneo de mi tejas y así has tomado un tono oscuro; por ello el nombre mismo “Kṛṣṇa” llegará a ser célebre en el mundo».

Verse 48

कृष्णकृष्णेति ते नाम प्रातरुत्थाय मानवः । कीर्तयिष्यति यो भक्त्या स याति परमां गतिम्

«Quien, al levantarse al alba, proclama con devoción tu nombre diciendo: “Kṛṣṇa, Kṛṣṇa”, ese alcanza la morada suprema.»

Verse 49

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा तमीशानस्तत्रैवांतरधीयत । वासुदेवोऽपि तल्लिंगं गृहीत्वाऽर्बुदपर्वते । निर्झरे स्थापयामास सुपुण्ये विमलोदके

Dijo Pulastya: «Habiendo hablado así, Īśāna desapareció allí mismo. Y Vāsudeva también, tomando aquel Liṅga, lo instaló en el monte Arbuda, junto a un manantial santísimo, de aguas límpidas y puras.»

Verse 50

कृष्णतीर्थं ततो जातं नाम्ना हि धरणीतले । शृणु पार्थिवशार्दूल तत्र स्नातस्य यत्फलम्

«Desde entonces, sobre la faz de la tierra, llegó a ser conocido con el nombre de “Kṛṣṇatīrtha”. Escucha, oh tigre entre los reyes, el fruto que obtiene quien se baña allí.»

Verse 51

स्नात्वा कृष्णह्रदे पुण्ये तल्लिंगं पश्यते तु यः । सर्वतीर्थोद्भवं श्रेयः स मर्त्त्यो लभतेऽखिलम्

«Tras bañarse en el santo Kṛṣṇahrada, quien contempla aquel Liṅga obtiene por completo, aun siendo mortal, el mérito bienaventurado que nace de todos los tīrthas.»

Verse 52

तथा च सर्वदानानां निष्कामः प्राप्नुयात्फलम् । सकामोऽपि फलं चेष्टं यद्यपि स्यात्सुदुर्ल्लभम्

Así también, quien da limosna sin deseo obtiene el fruto de todas las dádivas; aun quien busca un resultado particular alcanza el fruto anhelado, aunque en otros lugares sea sumamente difícil de conseguir.

Verse 53

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स्नानं तत्र समाचरेत् । य इच्छेच्छाश्वतं श्रेयो नात्र कार्या विचारणा

Por ello, con todo empeño debe uno realizar el baño sagrado allí. Quien anhele el bien eterno—no ha de haber aquí duda ni vacilación.

Verse 54

एकादश्यां महाराज निराहारो जितेन्द्रियः । यस्तत्र जागरं कृत्वा लिंगस्याग्रे सुभक्तितः

Oh gran rey, en el día de Ekādaśī, quien ayuna, domina los sentidos y vela toda la noche allí, con pura devoción ante el Śiva-liṅga—

Verse 55

प्रभाते कुरुते श्राद्धं यस्तु श्रद्धासमन्वितः । पितृन्संतारयेत्सर्वान्पूर्वजैः सह धर्मवित्

Y quien, lleno de fe, realiza allí el śrāddha al amanecer—conocedor del dharma—libera a todos los Pitṛs, junto con los ancestros de antaño.

Verse 56

तिलान्कृष्णान्नरस्तत्र ब्राह्मणेभ्यो ददाति यः । ब्रह्महत्यादिभिः पापैः स मर्त्त्यो मुच्यते ध्रुवम्

Quien allí ofrece sésamo negro a los brāhmaṇas, ese mortal queda ciertamente liberado de todos los pecados, incluso de los que comienzan con la brahmahatyā.

Verse 57

दर्शनादेव राजेन्द्र कृष्णतीर्थस्य मानवः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा

¡Oh señor de los reyes! Con solo contemplar el Kṛṣṇa-tīrtha, el ser humano queda liberado de todos los pecados; de ello no hay necesidad de duda ni deliberación.