Adhyaya 66

Verse 1

। सूत उवाच । तथा तत्रास्ति विख्यातं रामह्रद इति स्मृतम् । यत्र ते पितरस्तेन रुधिरेण प्रतर्पिताः

Dijo Sūta: Además, allí existe un estanque célebre, recordado como Rāmahrada, donde los Pitṛs fueron satisfechos por aquella ofrenda de sangre.

Verse 2

तत्र भाद्रपदे मासि योऽमावास्यामवाप्य च । पितॄन्संतर्पयेद्भक्त्या सोऽश्वमेधफलं लभेत्

Allí, en el mes de Bhādrapada, quien acude en el día de luna nueva y, con devoción, satisface a los Pitṛs, obtiene un mérito igual al del sacrificio Aśvamedha.

Verse 3

ऋषय ऊचुः । अत्याश्चर्यमिदं सूत यद्ब्रवीषि महामते । यत्तेन पितरस्तत्र रुधिरेण प्रतर्पिताः

Los sabios dijeron: Es sumamente asombroso, oh Sūta, oh magnánimo, lo que declaras: que allí los Pitṛs, los Padres ancestrales, fueron saciados con sangre.

Verse 4

पितृणां तर्पणार्थाय मेध्याः संकीर्तिता बुधैः । पदार्था रुधिरं प्रोक्तं राक्षसानां प्रतर्पणे

Para el tarpaṇa de los Pitṛs, los sabios han enumerado ofrendas puras y aptas; pero la sangre se menciona como ofrenda adecuada para complacer a los Rākṣasas.

Verse 5

श्रुतिस्मृतिविरुद्धं च कर्म सद्भिर्विगर्हितम् । जामदग्न्येन तच्चीर्णं कस्मात्सूत वदस्व नः

Este acto es contrario a la Śruti y a la Smṛti, y los justos lo censuran. ¿Por qué, entonces, lo realizó Jāmadagnya? Dínoslo, oh Sūta.

Verse 6

सूत उवाच । तेन कोपवशात्कर्म प्रतिज्ञां परिरक्षता । तत्कृतं तर्पिता येन पितरो रुधिरेण ते

Sūta dijo: Dominado por la ira y para salvaguardar su voto, realizó aquel acto; por él, esos Pitṛs quedaron satisfechos con sangre.

Verse 7

पिता तस्य पुरा विप्रा जमदग्निर्निपातितः । क्षत्रियेण स्वधर्मस्थो विना दोषं द्विजोत्तमाः

Antaño, oh brāhmaṇas, su padre Jamadagni fue abatido por un kṣatriya, aunque aquel excelso entre los dos veces nacidos permanecía firme en su propio dharma y estaba sin culpa.

Verse 8

ततः कोपपरीतेन तेन प्रोक्तं महात्मना । रक्तेन क्षत्रियोत्थेन संतर्प्याः पितरो मया

Entonces, poseído por la ira, aquel gran espíritu declaró: «Con sangre nacida de los kṣatriyas saciaré yo a mis Pitṛs (Padres ancestrales)».

Verse 9

एतस्मात्कारणात्तेन रुधिरेण महात्मना । पितरस्तर्पिता सम्यक्तिलमिश्रेण भक्तितः

Por esta causa, aquel gran espíritu satisfizo a los Pitṛs con esa sangre—de modo correcto y con devoción—mezclándola con semillas de sésamo (tila).

Verse 10

ऋषय ऊचुः । जमदग्निर्हतः कस्मात्क्षत्रियेण महामुनिः । किंनामा स च भूपालो विस्तराद्वद सूत तत्

Los sabios dijeron: «¿Por qué razón fue muerto el gran muni Jamadagni por un kṣatriya? ¿Y cuál era el nombre de aquel rey? Cuéntanos ese relato con detalle, oh Sūta».

Verse 11

सूत उवाच । ऋचीकतनयः पूर्वं जमदग्निरिति स्मृतः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तत्रासीद्दग्धकल्मषः

Sūta dijo: «Antaño, el hijo de Ṛcīka era célebre con el nombre de Jamadagni. En el campo sagrado de Hāṭakeśvara moraba allí, como si sus culpas hubiesen sido consumidas por el fuego».

Verse 12

चत्वारस्तस्य पुत्राश्च बभूवुर्गुणसंयुताः । जघन्योऽपि गुणज्येष्ठस्तेषां रामो बभूव ह

Tuvo cuatro hijos, todos dotados de virtudes. Aunque era el menor, Rāma fue, en excelencia, el más eminente entre ellos.

Verse 13

कदाचिद्वसतस्तस्य जमदग्नेर्महावने । पुत्रेषु कन्दमूलार्थं निर्गतेषु वनाद्बहिः

En cierta ocasión, cuando el sabio Jamadagni moraba en un gran bosque, sus hijos salieron del bosque para recoger raíces y frutos.

Verse 14

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो हैहयाधिपतिर्बली । सहस्रार्जुन इत्येव विख्यातो यो महीतले

En ese mismo instante llegó el poderoso soberano de los Haihayas, célebre en la tierra con el nombre de Sahasrārjuna.

Verse 15

मृगलिप्सुर्वने तस्मिन्भ्रममाण इतस्ततः । श्रमार्तो वृषराशिस्थे भास्करे दिनमध्यगे

Deseoso de caza, vagó de un lado a otro por aquel bosque. Agotado por el esfuerzo, cuando el sol, al mediodía, se hallaba en Tauro, quedó extenuado.

Verse 18

अथ तं पार्थिवं दृष्ट्वा स मुनिस्तुष्टिसंयुतः । अर्घं दत्त्वा यथान्यायं स्वागतेनाभिनंद्य च

Entonces, al ver a aquel rey, el sabio, colmado de benevolencia, le ofreció arghya conforme al rito debido y lo saludó con palabras de bienvenida apropiadas.

Verse 19

सोऽपि तं प्रणिपत्योच्चैर्विनयेन समन्वितः । प्रतिसंभाषयामास कुशलं पर्यपृच्छत

Él también se inclinó ante el sabio con profunda humildad, y al responderle le preguntó por su bienestar.

Verse 20

राजोवाच । कच्चित्ते कुशलं विप्र पुत्रशिष्यान्वितस्य च । साग्निहोत्र कलत्रस्य परिवारयुतस्य च

Dijo el rey: «Oh brāhmaṇa, ¿estás en bienestar—junto con tus hijos y discípulos; con tus fuegos sagrados del Agnihotra y tu esposa; y con tu casa, tu familia y tus servidores, todo en paz?»

Verse 21

अद्य मे सफलं जन्म जीवितं सफलं च मे । यत्त्वं तपोनिधिर्दृष्टः सर्वलोकनमस्कृतः

«Hoy mi nacimiento ha dado fruto, y mi vida también ha dado fruto, pues te he contemplado a ti—tesoro de austeridad, venerado por todos los mundos.»

Verse 22

एवमुक्त्वा स राजर्षिर्विश्रम्य सुचिरं ततः । पीत्वापस्तमुवाचेदं प्रणिपत्य महामुनिम्

Dicho esto, el rey vidente descansó largo rato. Luego, tras beber agua, se postró ante el gran sabio y le habló así.

Verse 23

अनुज्ञां देहि मे ब्रह्मन्प्रयास्यामि निजं गृहम् । मम कृत्यं समादेश्यं येन ते स्यात्प्रयोजनम्

«Concédeme tu permiso, oh Brahmán; partiré a mi propia morada. Indícame el deber que debo cumplir, para que tu propósito llegue a realizarse.»

Verse 24

जमदग्निरुवाच । देवतार्चनवेलायां त्वं मे गृहमुपागतः । मनोरथ इव ध्यातः सर्वदेवमयोऽतिथिः

Jamadagni dijo: «Has llegado a mi casa justamente a la hora de la adoración de los dioses—como un anhelo querido, meditado en el corazón. Como huésped, encarnas a todas las deidades.»

Verse 25

तस्मान्मेऽस्ति परा प्रीतिर्भक्तिश्च नृपसत्तम । तत्कुरुष्व मया दत्तं स्वहस्तेनैव भोजनम्

Por eso, oh el mejor de los reyes, siento por ti gran afecto y devoción. Acepta, pues, este alimento que yo mismo te ofrezco, servido con mis propias manos.

Verse 26

राजा वा ब्राह्मणो वाथ शूद्रो वाप्यंत्यजोऽपि वा । वैश्वदेवान्तसंप्राप्तः सोऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः

Sea rey, brāhmaṇa, śūdra, o incluso el más marginado: quien llega en el momento debido del ofrecimiento de Vaiśvadeva es verdaderamente un atithi, un umbral hacia el cielo.

Verse 27

राजोवाच । ममैते सैनिका ब्रह्मञ्छतशोऽथ सहस्रशः । तैरभुक्तैः कथं भोक्तुं युज्यते मम कीर्तय

Dijo el rey: “Oh Brahmán, mis soldados son cientos y miles. Si ellos no han comido, ¿cómo sería correcto que yo coma? Dímelo.”

Verse 28

जमदग्निरुवाच । सर्वेषां सैनिकानां ते संप्रदास्यामि भोजनम् । नात्र चिंता त्वया कार्या मुनिर्निष्किंचनो ह्यहम्

Jamadagni dijo: “Yo proveeré alimento para todos tus soldados. No te inquietes por ello: en verdad soy un muni sin posesiones.”

Verse 29

यैषा पश्यति राजेंद्र धेनुर्बद्धा ममांतिके । एषा सूते मनोभीष्टं प्रार्थिता सर्वदैव हि

Oh señor de los reyes, la vaca que ves aquí, atada junto a mí: cuando se le pide, concede en todo momento aquello que el corazón desea.

Verse 30

सूत उवाच । ततश्च कौतुकाविष्टः स नृपो द्विजसत्तमाः । बाढमित्येव संप्रोच्य तस्मिन्नेवाश्रमे स्थितः

Sūta dijo: Entonces el rey, poseído por la curiosidad, respondió: «Así sea», y permaneció allí mismo, en aquel mismo āśrama, oh el mejor de los nacidos dos veces.

Verse 31

ततः संतर्प्य देवांश्च पितॄंश्च तदनंतरम् । पूजयित्वा हविर्वाहं ब्राह्मणांश्च ततः परम्

Después, habiendo satisfecho debidamente a los dioses y luego a los antepasados, y habiendo honrado a Agni, portador de las ofrendas, rindió a continuación reverencia a los brāhmaṇas.

Verse 32

उपविष्टस्ततः सार्धं सर्वैर्भृत्यैर्बुभुक्षितैः । श्रमार्तैर्विस्मयाविष्टैः कृते तस्य द्विजोत्तमाः

Luego se sentó junto con todos sus servidores—hambrientos, rendidos por el esfuerzo y sobrecogidos de asombro—mientras el más excelso de los nacidos dos veces se disponía a hacer los preparativos para él.

Verse 33

ततः स प्रार्थयामास तां धेनुं मुनिसत्तमः । यो यत्प्रार्थयते देहि भोज्यार्थं तस्य तच्छुभे

Entonces el mejor de los sabios suplicó a aquella vaca: «Oh bienaventurada, lo que cualquiera pida, concédelo, para que haya alimento que ofrecer y compartir».

Verse 34

ततः सा सुषुवे धेनुरन्नमुच्चावचं शुभम् । पक्वान्नं च विशेषेण चित्ताह्लादकरं परम्

Entonces aquella vaca produjo en abundancia alimentos auspiciosos de muchas clases; y, de modo especial, manjares ya cocidos, supremamente deleitosos para la mente.

Verse 35

ततः खाद्यं च चव्यं च लेह्यं चोष्यं तथैव च । व्यंजनानि विचित्राणि कषायकटुकानि च । अम्लानि मधुराण्येव तिक्तानि गुणवंति च

Entonces aparecieron alimentos para morder, para masticar, para saborear, para lamer y para sorber; y guarniciones variadas: astringentes y picantes, agrias y dulces, también amargas, todas colmadas de nobles cualidades.

Verse 36

एवं प्राप्य परां तृप्तिं तया धेन्वा स भूपतिः । सेवकैः सबलैः सार्ध मन्नैरमृतसंभवैः

Así, al alcanzar la suprema saciedad gracias a aquella vaca, el rey—junto con sus servidores y sus tropas—quedó plenamente satisfecho con manjares como nacidos del néctar de inmortalidad.

Verse 37

ततो भुक्त्यवसाने तु प्रार्थयामास भूपतिः । तां धेनुं विस्मयाविष्टो जमदग्निं महामुनिम्

Luego, al concluir la comida, el rey—embargado de asombro—formuló una petición acerca de aquella vaca, dirigiéndose al gran sabio Jamadagni.

Verse 38

कामधेनुरियं ब्रह्मन्नार्हारण्यनिवासिनाम् । मुनीनां शान्तचित्तानां तस्माद्यच्छ मम स्वयम्

«Oh brāhmaṇa, ésta es Kāmadhenu, digna en verdad de los munis de mente serena que habitan en el bosque. Por eso, entrégamela tú mismo.»

Verse 39

येनाऽकरान्करोम्यद्य लोकांस्तस्याः प्रभावतः । साधयामि च दुर्गस्थाञ्छत्रून्भूरिबलान्वितान्

«Con su poder haría, aun hoy, que los mundos me rindieran tributo; y sometería a los enemigos atrincherados en fortalezas, aunque estén respaldados por grandes ejércitos.»

Verse 40

एवं कृते तव श्रेयो भविष्यति च सद्यशः । इह लोके परे चैव तस्मात्कुरु मयोदितम्

Si esto se hace, te traerá bienestar y fama inmediata, tanto en este mundo como en el venidero. Por ello, haz conforme a lo que te digo.

Verse 41

जमदग्निरुवाच । होमधेनुरियं राजन्ममैका प्राणसंमता । अदेया सर्वदा पूज्या तस्मान्नार्हसि याचितुम्

Dijo Jamadagni: «Oh rey, ésta es mi vaca del homa, mi único tesoro, tan querida como la vida misma. No debe ser dada jamás; siempre ha de ser venerada. Por eso, no debes pedirla.»

Verse 42

अहं शतसहस्रं ते यच्छाम्यस्याः कृते द्विज । धेनूनामपरं वित्तं यावन्मात्रं प्रवांछसि

Oh dos veces nacido, te daré cien mil a cambio de ella; y además otras riquezas en forma de vacas, en la cantidad que desees.

Verse 43

जमदग्निरुवाच । अविक्रेया महाराज सामान्यापि हि गौः स्मृता । किं पुनर्होमधेनुर्या प्रभावैरीदृशैर्युता

Jamadagni dijo: «Oh gran rey, incluso una vaca común es recordada por la tradición como no vendible. ¡Cuánto más esta homadhenu, dotada de poderes tan extraordinarios!»

Verse 44

विमोहाद्ब्राह्मणो यो गां विक्रीणाति धनेच्छया । विक्रीणाति न सन्देहः स निजां जननीमिह

Por engaño, el brāhmaṇa que vende una vaca por codicia de dinero, sin duda, en este mismo mundo está vendiendo a su propia madre.

Verse 45

सुरां पीत्वा द्विजं हत्वा द्विजानां निष्कृतिः स्मृता । धेनुविक्रयकर्तॄणां प्रायश्चित्तं न विद्यते

Para los brahmanes, existe expiación incluso por beber licor y matar a un brahmán; pero para quienes venden vacas, no hay redención posible.

Verse 46

राजोवाच । यदि यच्छसि नो विप्र साम्ना धेनुमिमां मम । बलादपि हरिष्यामि तस्मात्साम्ना प्रदीयताम्

El rey dijo: 'Si no me entregas esta vaca pacíficamente, oh brahmán, la tomaré por la fuerza; por lo tanto, entrégala amistosamente'.

Verse 47

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा कोपसंयुक्तो जमदग्निर्द्विजोत्तमाः । अस्त्रमस्त्रमिति प्रोच्य समुत्तस्थौ सभातलात्

Sūta dijo: Al oír esto, Jamadagni, el más destacado de los brahmanes, lleno de ira, gritó: '¡Arma! ¡Arma!' y se levantó del suelo de la asamblea.

Verse 48

ततस्ते सेवकास्तस्य नृपतेश्चित्तवेदिनः । अप्राप्तशस्त्रं तं विप्रं निजघ्नुर्निशितायुधैः

Entonces los servidores del rey, conociendo la intención de su gobernante, abatieron a ese brahmán con armas afiladas mientras aún estaba desarmado.

Verse 49

तस्यैवं वध्यमानस्य जमदग्नेर्महात्मनः । रेणुकाख्या प्रिया भार्या पपातोपरि दुःखिता

Mientras el gran Jamadagni era asesinado de esta manera, su amada esposa llamada Reṇukā, afligida por el dolor, cayó sobre él.

Verse 50

साऽपि नानाविधैस्तीक्ष्णैः खण्डिता वरवर्णिनी । आयुःशेषतया प्राणैर्न कथंचिद्वियोजिता

Ella también, la noble dama de tez clara, fue herida y cortada por diversas armas afiladas; sin embargo, como aún le quedaba un resto de vida, no fue separada de su aliento vital.

Verse 51

एवं हत्वा स विप्रेन्द्रं जमदग्निं महीपतिः । तां धेनुं कालयामास यत्र माहिष्मती पुरी

Así, habiendo matado a Jamadagni, el más importante de los brahmanes, el rey condujo esa vaca hacia el lugar donde se alza la ciudad de Māhiṣmatī.

Verse 52

अथ सा काल्यमाना च धेनुः कोपसमन्विता । जमदग्निं हतं दृष्ट्वा ररम्भ करुणं मुहुः

Entonces esa vaca, siendo arreada y llena de ira, vio a Jamadagni asesinado; una y otra vez comenzó a mugir lastimosamente.

Verse 53

तस्याः संरम्भमाणाया वक्त्रमार्गेण निर्गताः । पुलिन्दा दारुणा मेदाः शतशोऽथ सहस्रशः

Mientras estallaba en furia, del pasaje de su boca brotaron Pulindas —terribles y feroces guerreros— por cientos y luego por miles.

Verse 54

नानाशस्त्रधराः सर्वे यमदूता इवापराः । प्रोचुस्तां सादरं धेनुमाज्ञां देहि द्रुतं हि नः

Todos ellos portaban diversas armas, como otros mensajeros de Yama; y con deferencia se dirigieron a la vaca: "Danos tu orden de inmediato".

Verse 55

साऽब्रवीद्धन्यतामेतद्धैहयाधिपतेर्बलम् । अथ तैः कोपसंयुक्तैर्दारुणैर्म्लेच्छजातिभिः । विनाशयितुमारब्धं शितैः शस्त्रैर्निरर्गलम्

Ella dijo: «Así sea: que el poder del señor de los Haihaya reciba lo que le corresponde». Entonces aquellas temibles tribus mleccha, colmadas de ira, comenzaron a destruir sin freno, blandiendo armas afiladas.

Verse 56

न कश्चित्पुरुषस्तेषां सम्मुखोऽप्यभवद्रणे । किं पुनः सहसा योद्धुं भयेन महतान्वितः

En la batalla, ni un solo hombre de entre ellos pudo siquiera sostenerse frente a frente; ¿cuánto menos podría alguien combatir de improviso, preso de un temor inmenso?

Verse 57

अथ भग्नं बलं दृष्ट्वा वध्यमानं समंततः । पुलिन्दैर्दारुणाकारैः प्रोचुस्तं मन्त्रिणो नृपम्

Entonces, al ver el ejército hecho añicos y masacrado por todas partes por los Pulindas de aspecto terrible, los ministros se dirigieron al rey.

Verse 58

तेजोहानिः परा तेऽद्य जाता ब्रह्मवधाद्विभो । तस्माद्धेनुं परित्यज्य गम्यतां निजमंदिरम्

Dijeron: «Oh poderoso, hoy ha sobrevenido una gran pérdida de tu esplendor a causa del pecado de matar a un brahmán. Por eso, abandona la vaca y vuelve a tu propio palacio».

Verse 59

यावन्नागच्छते तस्य रामोनाम सुतो बली । नो चेत्तेन हतोऽत्रैव सबलो वधमेष्यसि

«Vete antes de que llegue su poderoso hijo llamado Rāma; de lo contrario, serás muerto por él aquí mismo, junto con tus tropas, y hallarás tu fin».

Verse 60

नैषा शक्या बलान्नेतुं कामधेनुर्महोदया । शक्तिरूपा करोत्येवं या सृष्टिं स्वयमेव हि

Esta Kāmadhenu, maravilla grandiosa, no puede ser arrebatada por la fuerza. Pues ella es la misma Śakti, y así, por su propia voluntad, hace surgir la creación.

Verse 61

ततः स पार्थिवो भीतस्तेषां वाक्याद्विशेषतः । जगाम हित्वा तां धेनुं स्वस्थानं हतसेवकः

Por ello el rey, atemorizado—sobre todo por sus palabras—se marchó, abandonando a la vaca, y volvió a su morada, con sus servidores ya muertos.