Adhyaya 252

Verse 1

शूद्र उवाच । महदाश्चर्यमेतद्धि यत्सुरा वृक्षरूपिणः । चातुर्मास्ये समायाते सर्ववृक्षनिवासिनः

Dijo el Śūdra: «En verdad, esto es un gran prodigio: que los dioses adopten forma de árboles. Cuando llega el Cāturmāsya, habitan en todos los árboles».

Verse 2

भगवन्के सुरास्ते तु केषुकेषु निवासिनः । एतद्विस्तरतो ब्रूहि ममानुग्रहकाम्यया

«Oh venerable, ¿quiénes son esos dioses y en qué árboles residen? Dímelo con detalle, por tu deseo de concederme gracia».

Verse 3

गालव उवाच । अमृतं जलमित्याहुश्चातुर्मास्ये तदिच्छया । लीलया विधृतं देवैः पिबंति द्रुमदेवताः

Dijo Gālava: «En el tiempo de Cāturmāsya, por su voluntad, al agua la llaman “amṛta”, néctar. Sostenida juguetonamente por los dioses, las deidades que moran en los árboles la beben».

Verse 4

तस्य पानान्महातृप्तिर्जायते नाऽत्र संशयः । बलं तेजश्च कांतिश्च सौष्ठवं लघुविक्रमः

«Al beberla nace una gran satisfacción—de ello no hay duda. Se producen fuerza, resplandor, hermosura, bienestar y ligereza en el movimiento.»

Verse 5

गुणा एते प्रजायन्ते पानात्कृष्णांशसंभवात् । नित्यामृतस्यपानेन बलं स्वल्पं प्रजायते

«Estas cualidades nacen de esa bebida, surgida de una porción de Kṛṣṇa (Viṣṇu). Pero bebiendo constantemente el “amṛta” ordinario, sólo se obtiene poca fuerza.»

Verse 6

भोजनं तत्प्रशंसंति नित्यमेतन्न संशयः । तस्माच्चतुर्षु मासेषु पिबन्ति जलमेव हि

«Sin cesar alaban eso como alimento—de ello no hay duda. Por eso, en esos cuatro meses, en verdad beben sólo agua.»

Verse 7

वृक्षस्थाः पितरो देवाः प्राणिनां हित काम्यया । वृक्षाणां सेवनं श्रेष्ठं सर्वमासेषु सर्वदा

«Los Pitṛs y los dioses moran en los árboles, deseando el bien de los seres. Servir a los árboles es la práctica más excelsa—siempre, en todos los meses.»

Verse 8

चातुर्मास्ये विशेषेण सेविताः सौख्यकारकाः । तिलोदकेन वृक्षाणां सेचनं सर्वकाम दम्

Especialmente durante el Cāturmāsya, al ser practicadas, estas obras se vuelven dadoras de dicha. Regar los árboles con agua de sésamo (tilodaka) concede el cumplimiento de todos los deseos.

Verse 9

क्षीरवृक्षाः क्षीरयुक्तैस्तोयैः सिक्ताः शुभप्रदाः । चतुष्टयं च वृक्षाणां यच्चोक्तं पूर्वतो मया

Los árboles de savia lechosa, cuando se riegan con agua mezclada con leche, otorgan auspiciosidad. Y en cuanto al conjunto de cuatro árboles que mencioné antes…

Verse 10

चातुर्मास्ये विशेषेण सर्वकाम फलप्रदम् । ब्रह्मा तु वटमाश्रित्य प्राणिनां स वरप्रदः

Especialmente durante el Cāturmāsya, esta observancia concede el fruto de todas las metas deseadas. Brahmā, amparándose en el baniano, se vuelve otorgador de dones a los seres vivientes.

Verse 11

सावित्रीं तिलमास्थाय पवित्रं श्वेतभूषणम् । सुप्ते देवे विशेषेण तिलसेवा महाफला

Estableciendo el rito de Sāvitrī con sésamo y abrazando la pureza con ornamentos blancos—especialmente cuando el Señor reposa en el sueño yóguico—el servicio relacionado con el sésamo produce gran fruto.

Verse 12

तिलाः पवित्रमतुलं तिला धर्मार्थसाधकाः । तिला मोक्षप्रदाश्चैव तिलाः पापापहारिणः

El sésamo es una pureza incomparable. El sésamo realiza el dharma y el artha; el sésamo también concede mokṣa, y el sésamo elimina los pecados.

Verse 13

तिला विशेषफलदास्तिलाः शत्रुविनाशनाः । तिलाः सर्वेषु पुण्येषु प्रथमं समुदाहृताः

El sésamo otorga frutos excepcionales y destruye a los enemigos. Entre todos los actos meritorios, el sésamo es proclamado como el primero.

Verse 14

न तिला धान्यमित्याहुर्देवधान्यमिति स्मृतम् । तस्मात्सर्वेषु दानेषु तिल दानं महोत्तमम्

Dicen que el sésamo no es un simple “grano”; se recuerda como “el grano de los dioses”. Por ello, entre todas las dádivas, la ofrenda de sésamo es la más excelsa.

Verse 15

कनकेन युता येन तिलादत्तास्तु शूद्रज । ब्रह्महत्यादिपापानां विनाशस्तेन वै कृतः

Oh hijo de un Śūdra: quien ofrece sésamo junto con oro, por él se realiza en verdad la destrucción de los pecados, comenzando por la brahmahatyā.

Verse 16

सावित्री च तिलाः प्रोक्ता सर्वकार्यार्थसाधकाः । तिलैस्तु तर्पणं कुर्याच्चातुर्मास्ये विशेषतः

Se enseña que Sāvitrī y el sésamo cumplen todos los propósitos y fines. Debe realizarse el tarpaṇa con sésamo, especialmente durante el Cāturmāsya.

Verse 17

तिलानां दर्शनं पुण्यं स्पर्शनं सेवनं तथा । हवनं भक्षणं चैव शरीरोद्वर्त्तनं तथा

En cuanto al sésamo, incluso verlo es meritorio; así también tocarlo y usarlo. Ofrecerlo al fuego (havana), comerlo e incluso frotarlo sobre el cuerpo son igualmente sagrados.

Verse 18

सर्वथा तिलवृक्षोऽयं दर्शनादेव पापहा । चातुर्मास्ये विशेषेण सेवितः सर्वसौख्यदः

De todas las maneras, esta planta de sésamo destruye el pecado con solo ser contemplada. Y cuando se la cuida y se la emplea especialmente durante el Cāturmāsya, otorga toda dicha.

Verse 19

महेन्द्रो यवमा स्थाय स्थितो भूतहिते रतः । यवस्य सेवनं पुण्यं दर्शनं स्पर्शनं तथा

Mahendra (Indra), morando en la planta de cebada, permanece dedicado al bien de los seres. El uso de la cebada es meritorio; también lo son verla y tocarla.

Verse 20

यवैस्तु तर्पणं कुर्याद्देवानां दत्तमक्षयम् । प्रजानां पतयः सर्वे चूतवृक्षमुपाश्रिताः

Si alguien realiza tarpaṇa a los dioses con cebada, la ofrenda dada se vuelve imperecedera. Y se dice que todos los señores y guardianes de las criaturas se acogen al árbol de mango.

Verse 21

गन्धर्वा मलयं वृक्षमगुरुं गणनायकः । समुद्रा वेतसं वृक्षं यक्षा पुन्नागमेव च

Los Gandharvas habitan en el árbol Malaya; Gaṇanāyaka (Gaṇeśa) en el árbol aguru. Los Océanos habitan en el árbol vetasa, y los Yakṣas también en el árbol punnāga.

Verse 22

नागवृक्षं तथा नागाः सिद्धाः कंकोलकं द्रुमम् । गुह्यकाः पनसं चैव किन्नरा मरिचं श्रिताः

Los Nāgas habitan en el árbol nāga; los Siddhas en el árbol kaṃkolaka. Los Guhyakas moran en el árbol de yaca, y los Kinnaras se acogen a la planta marica (pimienta).

Verse 23

यष्टीमधु समाश्रित्य कन्दर्पोऽभूद्व्यवस्थितः । रक्तांजनं महावृक्षं वह्निराश्रित्य तिष्ठति

Kandarpa, dios del amor, queda establecido al ampararse en la planta yaṣṭīmadhu; y Vahni, el Fuego, permanece tomando refugio en el gran árbol raktāṃjana.

Verse 24

यमो विभीतकं चैव बकुलं नैरृताधिपः । वरुणः खर्जुरीवृक्षं पूगवृक्षं च मारुतः

Yama mora en el árbol vibhītaka; el señor de la dirección de Nirṛti, en el árbol bakula. Varuṇa mora en la palmera datilera, y Māruta (Vāyu) en el árbol de areca.

Verse 25

धनदोऽक्षोटकं वृक्षं रुद्राश्च बदरीद्रुमम् । सप्तर्षीणां महाताला बहुलश्चामरैर्वृतः

Dhanada (Kubera) mora en el árbol akṣoṭaka, y los Rudras en el árbol badarī. Para los Siete Ṛṣis está la gran palmera tāla, y Bahula está rodeado de cāmaras (abanicos de cola de yak).

Verse 26

जंबूर्मेघैः परिवृतः कृष्णवर्णोऽघनाशनः । कृष्णस्य सदृशो वर्णस्तेन जंबू नगोत्तमः

El árbol Jambū, ceñido por nubes, es de tono oscuro y destructor del pecado. Su color se asemeja al de Kṛṣṇa; por ello, Jambū es el más excelso entre los árboles.

Verse 27

तत्फलैर्वासुदेवस्तु प्रीतो भवति दानतः । जंबूवृक्षं समाश्रित्य कुर्वंति द्विजभोजनम्

Al donar sus frutos, Vāsudeva se complace. Tomando refugio junto al árbol Jambū, disponen la alimentación de los dvijas (brāhmaṇas).

Verse 28

तेषां प्रीतो हरिर्दद्यात्पु रुषार्थचतुष्टयम् । चातुर्मास्ये समायाते सुप्ते देवे जनार्दने

Complacido con ellos, Hari concede los cuatro fines de la vida humana. Cuando llega la estación de Cāturmāsya—cuando el Señor Janārdana reposa en el sueño yóguico—

Verse 29

ब्राह्मणान्भोजयेद्यस्तु सपत्नीकाञ्छुचिः स्थितः । तेन नारायणस्तुष्टो भवे ल्लक्ष्मीसहायवान्

Quien, permaneciendo puro, alimenta a los brāhmaṇas junto con sus esposas—por ese acto Nārāyaṇa queda complacido, acompañado por Lakṣmī.

Verse 30

लक्ष्मीनारायणप्रीत्यै वस्त्रालंकरणैः शुभैः । परिधाय सपत्नीकः कृतकृत्यो भवेन्नरः

Para complacer a Lakṣmī-Nārāyaṇa, el hombre debe vestir ropas y ornamentos auspiciosos; haciéndolo junto con su esposa, se vuelve alguien que ha cumplido su deber sagrado.

Verse 31

यद्रात्रित्रितयेनैव वटा शोकभवेन च । फलं संजायते तच्च जंबुना द्विजभोजनात्

El fruto espiritual que nace de la observancia de tres noches y del rito del Vaṭa (banyán) surgido del duelo—ese mismo fruto se alcanza al honrar el árbol Jambū mediante el alimento ofrecido a los dos veces nacidos (brāhmaṇas).

Verse 32

तस्मिन्दिने एकभुक्तं कारयेत्कृत्यकृत्तदा । बहुना च किमुक्तेन जंबूवृक्ष प्रपूजनात्

En ese día, debe observarse el ekabhukta (comer una sola vez) y así se completa el rito. ¿Qué más hace falta decir? Por la plena adoración del árbol Jambū, el fruto queda asegurado.

Verse 33

पुत्रपौत्रधनैर्युक्तो जायते नात्र संशयः । जंबूर्मेघैः परिवृता विद्युताऽशोक एव च

Él nace bendecido con hijos, nietos y riqueza—de ello no hay duda. El árbol Jambū está rodeado de nubes, con relámpagos, y también con el Aśoka.

Verse 34

वसुभिः स्वीकृतो नित्यं प्रिया लश्च महानगः । आदित्यैस्तु जपावृक्षो ह्यश्विभ्यां मदनस्तथा

El Priyāla y el gran árbol Nāga son tenidos siempre por sagrados por los Vasus; el árbol Japā por los Ādityas; y asimismo el Madana por los Aśvins.

Verse 35

विश्वेभिश्च मधूकश्च गुग्गुलः पिशिताशनैः । सूर्येणार्कः पवित्रेण सोमे नाथ त्रिपत्रकः

El Madhūka es tenido por sagrado por los Viśvedevas, y el Guggulu por los devoradores de carne. El Arka es asumido por el Sol como purificador; y el Tripatraka, oh Señor, por la Luna.

Verse 36

खदिरो भूमिपुत्रेण अपामार्गो बुधेन च । अश्वत्थो गुरुणा चैव शुक्रेणोदुम्बरस्तथा

El Khadira es reclamado por el hijo de la Tierra (Marte); el Apāmārga por Budha (Mercurio). El Aśvattha por Guru (Júpiter); y asimismo el Udumbara por Śukra (Venus).

Verse 37

शमी शनैश्चरेणाथ स्वीकृता शूद्रजातिभिः । राहुणा स्वीकृता दूर्वा पितॄणां तर्पणोचिता

Oh Señor, el árbol Śamī es aceptado por Śanaiścara (Saturno) y por las comunidades śūdra. La hierba Dūrvā es aceptada por Rāhu, y es apta para el tarpaṇa, la ofrenda de satisfacción a los Pitṛs (antepasados).

Verse 38

विष्णोश्च दयिता नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः । केतुना स्वीकृतो दर्भो याज्ञिकेयो महाफलः

Es siempre amado por Viṣṇu, especialmente durante la estación de Cāturmāsya. La hierba darbha es aceptada por Ketu; es propia del oficiante del yajña (yājñika) y otorga gran fruto.

Verse 39

विना येन शुभं कर्म संपूर्णं नैव जायते । पवित्राणां पवित्रं यो मङ्गलानां च मङ्गलम्

Sin ello, ningún acto auspicioso llega jamás a completarse. Él es el purificador de los purificadores y la auspiciosidad entre todo lo auspicioso.

Verse 40

मुमूर्षूणां मोक्षरूपो धरासंस्थो महाद्रुमः । अस्मिन्वसंति सततं ब्रह्मविष्णुशिवाः सदा

Para quienes se acercan a la muerte, este gran árbol—arraigado en la tierra—es la forma misma de la liberación (mokṣa). En él moran sin cesar Brahmā, Viṣṇu y Śiva.

Verse 41

मूले मध्ये तथाऽग्रे च यस्य नामापि तृप्ति दम् । अन्येऽपि देवा वृक्षांस्तानधिश्रित्य महाद्रुमाः

En su raíz, en su tronco medio y en su copa—cuyo solo nombre concede satisfacción y plenitud—otros dioses también, refugiándose en esos árboles, habitan en los grandes árboles.

Verse 42

प्रवर्त्तंते हि मासेषु चतुर्षु च न संशयः । चातुर्मास्ये देवपत्न्यः सर्वा वल्लीसमाश्रि ताः

En verdad, durante esos cuatro meses—sin duda alguna—estas observancias se intensifican. En Cāturmāsya, se dice que todas las esposas de los dioses moran en las enredaderas y lianas.

Verse 43

प्रयच्छंति नृणां कामान्वांछितान्सेविता अपि । तस्मात्सर्वात्मभावेन पिप्पलो येन सेवितः

Aun con solo servirlos, conceden a los hombres los deseos anhelados. Por eso, quien sirva al Pippala (Aśvattha) con todo su ser, con devoción de un solo corazón…

Verse 44

सेविताः सकला वृक्षा श्चातुर्मास्ये विशेषतः । तुलसी सेविता येन सर्ववल्यश्च सेविताः

Quien sirve a la Tulasī sagrada, en verdad ha servido a todos los árboles—especialmente en la estación de Cāturmāsya; y también a todas las enredaderas, por ello mismo, ha servido.

Verse 45

आप्यायितं जगत्सर्वमाब्रह्मस्तंबसेवितम् । चातुर्मास्ये गृह स्थेन वानप्रस्थेन वा पुनः

Por tal servicio, realizado en Cāturmāsya, todo el mundo es nutrido y sostenido, desde Brahmā hasta la más mínima brizna de hierba—ya lo practique un cabeza de familia o un morador del bosque.

Verse 46

ब्रह्मचारियतिभ्यां च सेविता मोक्षदायिनी । एतेषां सर्ववृक्षाणां छेदनं नैव कारयेत्

Cuando también es servida por brahmacārines y renunciantes, se vuelve dadora de mokṣa, la liberación. Por ello, jamás debe uno provocar la tala de ninguno de estos árboles sagrados.

Verse 47

चातुर्मास्ये विशेषेण विना यज्ञादिकारणम् । एतदुक्तमशेषेण यत्पृष्टोऽहमिह त्वया

Especialmente durante Cāturmāsya—salvo por motivos como el yajña y otros semejantes—te he expuesto por completo aquello que aquí me preguntaste.

Verse 48

यथा वृक्षत्वमापन्ना देवाः सर्वेऽपि शूद्रज

¿Cómo fue, oh hijo de un Śūdra, que todos los dioses llegaron a asumir el estado de ser árboles—

Verse 49

अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमेकं न्यग्रोधमेकं दश तित्तिडीश्च । कपित्थबिल्वामलकीत्रयं च एतांश्च दृष्ट्वा नरकं न पश्येत्

Un Aśvattha, un Picumanda, un Nyagrodha y diez árboles Tittiḍī; y una tríada—Kapittha, Bilva y Āmalakī. Quien los contempla no llegará a ver el infierno.

Verse 50

सर्वे देवा विश्ववृक्षेशयाश्च कृष्णा धारा कृष्णमध्याग्रकाश्च । यस्मिन्देवे सेविते विश्वपूज्ये सर्वं तृप्तं जायते विश्वमेतत्

Allí están presentes todos los dioses—junto con las potestades que presiden el Árbol Cósmico—: como corrientes oscuras y como la oscura presencia mística que penetra su centro y su cima. Cuando se sirve con devoción a esa Deidad venerada por el universo, todo este mundo queda saciado y colmado.