Adhyaya 17

Verse 1

। लोमश उवाच । ततः सर्वे सुरगणा दृष्ट्वा तं विलयं गतम् । चिंतयंतः सुरगणाः कथं च विदधामहे

Lomaśa dijo: Entonces, todas las huestes de dioses, al verlo disuelto en la muerte, deliberaron: '¿Cómo procederemos ahora?'

Verse 2

सुरभिं चाह्वयित्वाथ तदोवाच शचीपतिः । कलेवरं दधीचस्य लिह्यास्त्वं वचनान्मम

Entonces el señor de Śacī (Indra) convocó a Surabhī y dijo: 'Bajo mi palabra, lame hasta limpiar el cuerpo de Dadhīci'.

Verse 3

तथेति च वचोमत्वा तत्क्षणादेव लिह्य तत् । निर्मांसं च कृतं सद्यस्तया धेन्वा कलेवरम्

Diciendo 'Que así sea', y aceptando el mandato, ella lo lamió de inmediato; y esa vaca al instante dejó el cuerpo sin carne.

Verse 4

जगृहुस्तानि चास्थीनि चक्रुः शस्त्राणि वै सुराः । तस्य वंशोद्भवं वज्रं शिरो ब्रह्मशिरस्तथा

Los dioses tomaron esos huesos y ciertamente fabricaron armas: de su columna vertebral hicieron el Vajra, y de su cabeza hicieron también el arma Brahmaśiras.

Verse 5

अन्यानि चास्थीनि बहूनि तस्य ऋषेस्तदानीं जगृहुः सुराश्च । तथा शिराजालमयांश्च पाशांश्चक्रुः सुरा वैरयुताश्च दैत्यान्

Los dioses reunieron entonces muchos otros huesos de ese sabio; y también hicieron lazos formados por redes de tendones y venas, para atar a los hostiles Daityas.

Verse 6

शस्त्राणि कृत्वा ते सर्वे महाबलपराक्रमाः । ययुर्देवातस्त्वरायुक्ता वृत्रघातनतत्पराः

Habiendo forjado las armas, todos aquellos dioses—poderosos y valientes—partieron con premura, resueltos a dar muerte a Vṛtra.

Verse 7

ततः सुवर्च्चाश्च दधीचिपत्नी या प्रेषिता सा सुरकार्यसिद्धये । व्यलोकयत्तत्र समेत्य सर्वं मृतं पतिं देहमथो ददर्शतम्

Entonces Suvarcā, esposa de Dadhīci—enviada para consumar el propósito de los dioses—llegó allí, lo contempló todo y vio el cuerpo de su esposo yaciendo muerto.

Verse 8

ज्ञात्वा च तत्सर्वमिदं सुराणां कृत्यं तदानीं च चुकोप साध्वी । ददौ सती शापमतीव रुष्टा तदा सुवर्चा ऋषिवर्यपत्नी

Al comprender por completo la acción realizada por los dioses, aquella mujer virtuosa se encendió en ira. Suvarcā, esposa del más excelso de los ṛṣis, profundamente airada, pronunció una maldición.

Verse 9

अहो सुरा दुष्टतराश्च सर्वे सर्वे ह्यशक्ताश्च तथैव लुब्धाः । तस्माच्च सर्वेऽप्रजसो भवंतु दिवौकसोऽद्यप्रभृतित्युवाच सा

Y ella dijo: «¡Ay! Vosotros, dioses, sois los más perversos; en verdad, todos sois impotentes y codiciosos. Por ello, desde hoy, que todos los moradores del cielo queden sin descendencia».

Verse 10

एव शापं ददौ तेषां सुराणां सा तपस्विनी । प्रवीश्याश्वत्थमूले सा स्वोदरं दारयत्तदा

Así, aquella asceta impuso su maldición sobre los dioses. Luego, entrando bajo la raíz del sagrado aśvattha (pipal), en ese mismo instante rasgó su propio vientre materno.

Verse 11

निर्गतो जठराद्गर्भो दधीचस्य महात्मनः । साक्षाद्रुद्रावतारोऽसौ पिप्लादो महाप्रभः

Del seno materno surgió el hijo del magnánimo Dadhīci: Pippalāda, de esplendor inmenso, encarnación directa del propio Rudra.

Verse 12

प्रहस्य जननी गर्भमुवाच रुषितेक्षणा । सुवर्चा तं पिप्पलादं चिरं तिष्ठास्य सन्निधौ

Sonriendo, la madre Suvarcā—con los ojos aún encendidos de indignación—dijo al niño: «Oh Pippalāda, permanecerás largo tiempo en esta cercanía».

Verse 13

अश्वत्थस्य महाभाग सर्वेषां सफलो भवेः । तथैव भाषमाणा सा सुवर्चा तनयं प्रति । पतिमन्वगमत्साध्वी परमेण समाधिना

«Oh noble, por medio del aśvattha llegarás a cumplir todos los fines.» Dicho esto a su hijo, la virtuosa Suvarcā siguió a su esposo, entrando en el samādhi supremo.

Verse 14

एवं दधीचपत्नी सा पतिना स्वर्गमाव्रजत्

Así, la esposa de Dadhīci fue al cielo junto con su esposo.

Verse 15

ते देवाः कृतशस्त्रास्त्रा दैत्यान्प्रति समुत्सुकाः । आजग्मुश्चेंद्रमुख्यास्ते महाबलपराक्रमाः

Aquellos dioses, ya provistos de armas y proyectiles sagrados, avanzaron con ardor contra los Dānavas, guiados por Indra, poderosos en fuerza y valentía.

Verse 16

गुरुं पुरस्कृत्य तदाज्ञया ते गणाः सुराणां बहवस्तदानीम् । भुवं समागत्य च मध्यदेशमूचुश्च सर्वे परमास्त्रयुक्ताः

Poniendo al preceptor al frente y obrando según su mandato, muchas huestes de los dioses descendieron entonces a la tierra, al Madhyadeśa; y todos hablaron, provistos de las armas supremas.

Verse 17

समागतानुपसृत्य देवांश्चेंद्रपुरोगमान् । ययौ वृत्रो महादैत्यो दैत्यवृन्दसमावृतः

Acercándose a los dioses reunidos, con Indra a la cabeza, avanzó Vṛtra, el gran Daitya, rodeado por una multitud de Daityas.

Verse 18

यथा मेरोश्च शिखरं परिपूर्णं प्रदृश्यते । तथा सोऽपि महातेजा विश्वकर्म्मसुतो महान्

Así como la cumbre del Meru se ve plena y elevada, así también apareció aquel de gran esplendor: el poderoso y eminente hijo de Viśvakarman.

Verse 19

तेन दृष्टो महेन्द्रश्च महेंद्रेण महासुरः । देवानां दानवानां च दर्शनं च महाद्भुतम्

Por él fue visto Mahendra (Indra), y por Mahendra fue visto aquel gran Asura. La visión de los dioses y los Dānavas frente a frente fue verdaderamente maravillosa.

Verse 20

तदा ते बद्धवैराश्च देवदैत्याः परस्परम् । अन्योन्यमभिसंरब्धा जगर्जुः परमाद्भुतम्

Entonces los Devas y los Daityas, con su enemistad ya firmemente trabada, se arremetieron mutuamente; encendidos contra el otro, rugieron de un modo sumamente asombroso.

Verse 21

वादित्राणि च भीमानि वाद्यमानानि सर्वशः । श्रूयंतेऽत्र गभीराणि सुरा सुरसमागमे

Y por doquier se tañían instrumentos terribles; allí se oían resonancias hondas y graves, en la asamblea donde se congregaban Devas y Asuras.

Verse 22

वाद्यमानेषु तूर्येषु ते सर्वे त्वरयान्विताः । अनेकैः शस्त्रसंघातैर्जघ्नुरन्योन्यमोजसा

Cuando sonaron las trompetas de guerra, todos ellos, arrebatados por la prisa, se golpearon mutuamente con vigor, con innumerables choques de armas.

Verse 23

तदा देवासुरे युद्धे त्रैलोक्यं सचराचरम् । भयेन महता युक्तं बभूव गतचेतनम्

Entonces, en aquella guerra entre Devas y Asuras, los tres mundos—con todo lo que se mueve y lo inmóvil—quedaron presos de un gran temor y como sin sentido.

Verse 24

छेदिताः स्फोटिताश्चैव केचिच्छस्त्रैर्द्विधा कृताः । नाराचैश्च तथा केचिच्छस्त्रास्त्रैः शकलीकृताः

A unos los cercenaron, a otros los hicieron estallar, y a otros los partieron en dos con las armas; asimismo, a algunos los despedazaron flechas de hierro y armas y proyectiles.

Verse 25

भल्लैश्चेरुर्हताः केचिद्व्यंगभूता दिवौकसः । रश्मयो मेघसंभूताः प्रकाशंते नभस्स्विव

Algunos seres celestiales, abatidos por flechas barbadas, vagaban lisiados; y unos rayos—nacidos de las nubes—parecían brillar en el firmamento.

Verse 26

शिरांसि पतितान्येव बहूनिच नभस्तलात् । नक्षत्राणीव च यथा महाप्रलयसंकुलम्

Muchas cabezas cercenadas cayeron de la inmensidad del cielo, como estrellas, como si la gran disolución misma se hubiera vuelto tumultuosa.

Verse 27

प्रवर्तितं मध्यदेशे सर्वबूतक्षयावहम् । शक्रेण सह संग्रामं चकार नमुचिस्तदा

Entonces, en la región central, Namuci comenzó una batalla con Śakra, una que trajo destrucción a todos los seres.

Verse 28

वज्रेण जघ्ने तरसा नमुचिं देवराट् स्वयम् । न रोमैकं च त्रुचितं तमुचेरसुरस्य च

El señor de los Devas golpeó velozmente a Namuci con el rayo; sin embargo, ni un solo cabello de ese Asura Namuci se rompió.

Verse 29

वज्रेणापि तदा सर्वे विस्मयं परमं गताः । असुराश्च सुराश्चैव महेंद्रो व्रीडितस्तदा

Entonces todos fueron presa del mayor asombro —incluso ante el golpe del rayo— tanto Asuras como Devas; y Mahendra se sintió avergonzado en ese momento.

Verse 30

गदया नमुचिं जघ्ने गदा सापि विचूर्णिता । नमुचेरंगलग्नापि पपात वसुधातले

Golpeó a Namuci con su maza; sin embargo, esa misma maza se hizo añicos. Aun aferrada al cuerpo de Namuci, cayó a la tierra.

Verse 31

तथा शूलेन महता तं जघान पुरंदरः । तच्छूलं शतधा चूर्णं नमुचेरंगमाश्रितम्

Del mismo modo, Purandara lo hirió con un tridente poderoso; pero aquel tridente, al llegar al cuerpo de Namuci, quedó hecho añicos en cien fragmentos.

Verse 32

एवं तं वविधैः शस्त्रैराजघान सुरारिहा । प्रहस्य मानो नमुचिर्न जघान पुरंदरम्

Así, el enemigo de los dioses lo acometió con armas de muchas clases. Namuci, riendo con soberbia, no abatió a Purandara.

Verse 33

तूष्णींभूतस्तदा चेंद्रश्चिंतया परया युतः । किं कार्यं किमकार्यं वा इतींद्रो नाविदत्तदा

Entonces Indra guardó silencio, absorto en honda reflexión. «¿Qué debe hacerse y qué no debe hacerse?»—así, en aquel momento, Indra no pudo decidir.

Verse 34

एतस्मिन्नंतरे तत्र महायुद्धे महाभये । जाता नभोगता वाणी इंद्रसुद्दिश्य सत्वरम्

En ese instante, en aquella gran batalla de gran espanto, surgió una voz desde el cielo, dirigiéndose con urgencia a Indra.

Verse 35

जह्येनमद्याशु महेंद्र दैत्यं दिवौकसां घोरतरं भयावहम् । फेनेन चैवाशु महासुरेन्द्रमपां समीपेन दुरासदेन

«Mátalo ahora mismo, deprisa, oh Mahendra: a este Daitya que trae a los dioses el más terrible de los temores. Derriba pronto a ese gran señor de los Asuras con espuma, cerca de las aguas: por ese medio difícil de resistir.»

Verse 36

अन्येन शस्त्रेण च आहतोऽसौ वध्यः कदाचिन्न भवत्ययं तु । तस्माच्च देवेश वधार्थमस्य कुरु प्रयत्नं नमुचेर्दुरात्मनः

Si es golpeado por cualquier otra arma, nunca morirá. Por lo tanto, oh Señor de los dioses, esfuérzate por matar a ese Namuci de alma malvada.

Verse 37

निशम्य वाचं परमार्थयुक्तां दैवीं सदानंदकरीं शुभावहाम् । चक्रे परं यत्नवतां वरिष्ठो गत्वोदधेः पारमनंतवीर्यः

Al escuchar esa declaración divina, verdadera en esencia, siempre alegre y auspiciosa, Indra, el primero entre los diligentes y de valor infinito, se esforzó grandemente y fue a la orilla lejana del océano.

Verse 38

तत्रागतं समीक्ष्याथ नमुचिः क्रोधमूर्छितः । हत्वा शूलेन देवेंद्रं प्रहसन्निदमब्रवीत्

Al verlo llegar allí, Namuci, desmayado de ira, derribó a Devendra con un tridente; luego, riendo, pronunció estas palabras.

Verse 39

समुद्रस्य तटः कस्मात्सेवितः सुरसत्तम । विहाय रणभूमिं च त्यक्तशस्त्रोऽभवद्भवान्

“¿Por qué has recurrido a la orilla del mar, oh el mejor de los dioses? Abandonando el campo de batalla, te has quedado sin armas.”

Verse 40

त्वदीयेनैव वज्रेण किं कृतं मम दुर्मते

“Con tu propio rayo, ¿qué me has hecho, necio?”

Verse 41

तथान्यानि च शस्त्राणि अस्त्राणि सुबहूनि च । गृहीतानि पुरा मंद हंतुं मामेव चाधुना

Así también, muchas otras armas y misiles fueron tomados antes, oh necio, para matarme; y buscas hacerlo incluso ahora.

Verse 42

किं करिष्यसि मां हंतुं युद्धाय समुपस्थितः । केन शस्त्रेण रे मंद योद्धुमिच्छसि संयुगे

¿Cómo me matarás, ahora que has venido a la batalla? ¿Con qué arma, oh necio, deseas luchar en este combate?

Verse 43

त्वां गातयामि चाद्यैव यदि तिष्ठसि संयुगे । नो चेद्गच्छ मया मुक्तश्चिरं जीव सुखी भव

Acabaré contigo este mismo día si permaneces en esta batalla. De lo contrario, vete, liberado por mí; vive mucho y sé feliz.

Verse 44

एवं स गर्वितं तस्य वाक्यमाहवशोभिनः । श्रुत्वा महेंद्रोऽपि रुषा जगृहे फेनमद्भुतम्

Al escuchar esas orgullosas palabras de aquel que brillaba en la batalla, Mahendra también, con ira, tomó una espuma maravillosa.

Verse 45

फेनं करस्थं दृष्ट्वा तु असुरा जहसुस्तदा

Pero al ver la espuma en su mano, los Asuras se rieron en ese momento.

Verse 46

क्षयं गतानि चास्त्राणि पेनेनैव पुरंदरः । हंतुमिच्छति मामद्य शतक्रतुरुदारधीः

Sus armas se han agotado; y ahora Purandara—Śatakratu, de altísima determinación—desea matarme hoy con espuma solamente.

Verse 47

एवं प्रहस्य नमुचिरज्ञाय पुरंदरम् । सावज्ञं पुरतस्तस्थौ नमुचिर्दैत्यपुंगवः

Así, riendo, Namuci—sin comprender a Purandara—se plantó ante él con desdén, Namuci, toro entre los Daityas.

Verse 48

तदैव तं स फेनेन शीघ्रमिंद्रो जघान ह

En ese mismo instante, Indra lo abatió velozmente con espuma.

Verse 49

हते तु नमुचौ देवाः सर्वे चैव मुदान्विताः । साधुसाध्विति शब्देन ऋषयश्चाभ्यपूजयन्

Cuando Namuci fue muerto, todos los Devas se colmaron de júbilo; y los Ṛṣis alabaron aquel acto con el clamor: «¡Bien hecho! ¡Bien hecho!»

Verse 50

तदा सर्वे जयं प्राप्ता हत्वा नमुचिमाहवे । दैत्यास्ते कोपसंरब्धा योद्धुकामा मुदान्विताः

Entonces todos alcanzaron la victoria en la batalla tras dar muerte a Namuci. Aquellos Daityas, encendidos de ira, anhelaron combatir de nuevo, agitados por un ardor feroz y exultante.

Verse 51

पुनः प्रववृते युद्धं देवानां दानवैः सह । शस्त्रास्त्रैर्बहुधा मुक्तैः परस्परवधैषिबिः

Una vez más estalló la guerra entre los Devas y los Dānavas; se arrojaron armas y proyectiles de muchas clases, y cada bando anhelaba la ruina del otro.

Verse 52

यदा ते ह्यसुरा देवैः पातिताश्च पुनःपुनः । तदा वृत्रो महातेजाः शतक्रतुमुपाव्रजत्

Cuando aquellos Asuras eran abatidos una y otra vez por los Devas, entonces Vṛtra, de esplendor inmenso, avanzó hacia Śatakratu (Indra).

Verse 53

वृत्रं दृष्ट्वा तदा सर्वे ससुरासुरमानवाः । भयेन महताविष्टाः पतिता भुवि शेरते

Al ver a Vṛtra, todos—dioses, demonios y humanos—fueron presa de un temor inmenso; cayeron y quedaron tendidos sobre la tierra.

Verse 54

एवं भीतेषु सर्वेषु सुरसिद्धेषु वै तदा । इंद्रश्चैरावणारूढो वज्रपाणिः प्रतापवान्

Así, cuando todos los Siddhas celestes estaban aterrados, entonces Indra, el portador del rayo, montado en Airāvata, se adelantó, resplandeciente de valor.

Verse 55

छत्रेण ध्रियमाणेन चामरेण विराजितः । तदा सर्वैः समेतो हि लोकपालैः प्रतापितः

Engalanado con el parasol sostenido y resplandeciente con el chāmara, fue entonces acompañado por todos los Lokapālas, magnífico en majestad.

Verse 56

वृत्रं विलोक्य ते सर्वे लोकपाला महेश्वराः । भयभीताश्च ते सर्वे शिवं शरणमन्वयुः

Al ver a Vṛtra, todos los Lokapālas—señores poderosos—se llenaron de temor, y todos buscaron a Śiva como su refugio.

Verse 57

मनसाचिंतयन्सर्वे शंकरं लोकशंकरम् । लिंगं संपूज्य विधिवन्महेंद्रो जयकामुकः

Todos, en su mente, meditaron en Śaṅkara, bienhechor de los mundos; y Mahendra, anhelante de victoria, adoró debidamente el Liṅga conforme al rito.

Verse 58

गुरुणा विदितः सद्यो विश्वासेन परेण हि । उवाच च तदा शक्रं बृहस्पतिरुदारधीः

Al instante, el Guru lo supo, en verdad por una confianza profunda; y entonces Bṛhaspati, de noble inteligencia, habló a Śakra (Indra).

Verse 59

बृहस्पतिरुवाच । कार्तिके शुक्लपक्षे तु मंदवारे त्रयोदशी । समग्रा यदि लभ्येत सर्वप्राप्तयै न संशयः

Dijo Bṛhaspati: En el mes de Kārtika, en la quincena luminosa, si se obtiene íntegra la Trayodaśī que cae en Maṃdavāra (sábado), entonces concede sin duda el logro de todos los frutos deseados.

Verse 60

तस्यां प्रदोषसमये लिंगरूपी सदाशिवः । पूजनीयो हि देवेंद्र सर्वकामार्थसिद्धये

En el sagrado crepúsculo de Pradoṣa, Sadāśiva—presente en la forma del Liṅga—debe ser adorado, oh Señor de los dioses, para la consumación de todo deseo y propósito.

Verse 61

स्नात्वा मध्याह्नसमये तिलामलकसंयुतम् । शिवस्य कुर्याद्गंधपुष्पफलादिभिः

Habiéndose bañado al mediodía, y ofreciendo junto con sésamo y āmalaka, debe uno rendir culto a Śiva con fragancias, flores, frutos y demás ofrendas.

Verse 62

पश्चात्प्रदोषवेलायां स्थावरं लिंगमर्च्चयेत् । स्वयंभु स्थापितं चापि पौरुषेयमपौरुषम्

Después, en el tiempo de Pradoṣa, debe adorarse un liṅga fijo e inmóvil: sea auto-manifestado (svayambhū), instalado, de origen humano o no humano.

Verse 63

जने वा विजने वापि अरण्ये वा तपोवने । तल्लिंगमर्च्चयेद्भक्त्या प्रदोषे तु विशेषतः

Ya sea entre la gente o en soledad, ya sea en el bosque o en un tapovana (bosque de austeridad), adórese ese liṅga con devoción, especialmente en el tiempo de Pradoṣa.

Verse 64

ग्रामद्बहिः स्थितं लिंगं ग्रामाच्छतगुणं फलम् । ब्राह्मच्छतगुणं पुण्यमरण्ये लिंगमद्भुतम्

Un liṅga situado fuera de la aldea otorga fruto cien veces mayor que el de la aldea; y un liṅga del bosque concede mérito cien veces más que eso: maravilloso es, en verdad, el liṅga en la espesura.

Verse 65

आरण्याच्छतगुणं पुण्यमर्चितं पार्वतं यथा । पार्वताच्चैव लिंगाच्च फलं चायुतसंज्ञितम् । तपोवनाश्रितं लिंगं पूजितं वा महाफलम्

El liṅga de la montaña, cuando es venerado debidamente, posee un mérito cien veces mayor que el liṅga del bosque; y más allá del liṅga montañés, el fruto se proclama “diez mil veces”. El liṅga que mora en un tapovana, al ser adorado, concede un resultado inmensamente grande.

Verse 66

तस्मादेतद्विभागेन शिवपूजनार्चनं बुधैः । कर्त्वयं निपुणत्वेन तीर्थस्नानादिकं तथा

Por ello, los sabios deben realizar la adoración y el culto (arcana) a Śiva conforme a estas distinciones; y asimismo, con esmerada diligencia, han de emprender el baño en los tīrtha y los ritos relacionados.

Verse 67

पंचपिंडान्समुद्धृत्य स्नानमात्रेण शोभनम् । कूपे स्नानं प्रकुर्वीत उद्धृतेन विसेषतः

Habiendo extraído cinco medidas (pañca-piṇḍa), el baño—por ese solo acto—es digno de alabanza. En el caso de bañarse en un pozo, debe bañarse especialmente con el agua que ha sido sacada.

Verse 68

तडागे दश पिंडांश्च उद्धृत्य स्नानमाचरेत् । नदीस्नानं विश्ष्टं च महानद्यां विशेषतः

En un estanque, tras extraer diez medidas (daśa-piṇḍa), debe realizarse el baño. El baño en un río es superior, y más aún en un gran río.

Verse 69

सर्वेषामपि तीर्थानां गंगास्नानं विशिष्यते । देवखाते च तत्तुल्यं प्रशस्तं स्नानमाचरेत्

Entre todos los tīrtha, el baño en el Gaṅgā es el más eminente. El baño en un devakhāta (reservorio divino) es igual a ello; cúmplase ese baño alabado.

Verse 70

प्रदीपानां सहस्रेण दीपनीयः सदाशिवः । तथा दीपशतेनापि द्वात्रिंशद्दीपमालया

A Sadāśiva se le debe rendir honor iluminándolo devotamente con mil lámparas; y asimismo, aun con cien lámparas, o con una guirnalda de treinta y dos lámparas, ha de ser venerado con luz.

Verse 71

घृतेन दीपयेद्दीपाञ्छिवस्य परितुष्टये । तथा फलैश्च दीपैश्च नैवेद्यैर्गंधधूपकैः

Enciéndanse las lámparas con ghee para la plena complacencia de Śiva; y asimismo ofrézcanse frutos, lámparas, naivedya (ofrenda de alimento), fragancias y sahumerios de incienso.

Verse 72

उपचारैः षोडशभिर्लिंगरूपी सदा शिवः । पूज्यः प्रदोषवेलायां नृभिः सर्वार्थसिद्धये

Sadāśiva, que mora en la forma del Liṅga, debe ser adorado por las gentes en el tiempo de Pradoṣa con los dieciséis upacāras, para el logro de todos los fines.

Verse 73

प्रदक्षिणं प्रकुर्वीत शतमष्टोत्तरं तथा । नमस्कारान्प्रकुर्वीत तावत्संख्यान्प्रयत्नतः

Debe realizarse la pradakṣiṇā ciento ocho veces; y con igual empeño deben hacerse también tantas postraciones (namaskāras).

Verse 74

प्रदक्षिणनमस्कारैः पूजनीयः सदाशिवः । नाम्नां शतेन रुद्रोऽसौ स्तवनीयो यताविधि

Sadāśiva debe ser venerado mediante circunvalaciones y postraciones; y ese Rudra ha de ser alabado, según la norma, con cien nombres.

Verse 75

नमो रुद्राय भीमाय नीलकण्ठाय वेधसे । कपर्द्धिने सुरेशाय व्योमकेशाय वै नमः

Salve a Rudra, el Terrible; salve a Nīlakaṇṭha, el de garganta azul; salve a Vedhas, el Ordenador; salve a Kapardin, el de cabellos enmarañados; salve al Señor de los dioses; y salve, en verdad, a Vyomakeśa, cuyo cabello es el cielo.

Verse 76

वृषध्वजाय सोमाय नीलकण्ठाय वै नमः । दिगंबराय भर्गाय उमाकांतकपर्द्दिने

Salutación a Aquel cuyo estandarte es el Toro; a Soma; a Nīlakaṇṭha. Salutación a Digambara, a Bharga y a Kapardin, el amado Señor de Umā.

Verse 77

तपोमयाय व्याप्ताय शिपिविष्टाय वै नमः । व्यालप्रियाय व्यालाय व्यालानां पतये नमः

Salutación al que es pura ascesis (tapas); al Omnipresente; a Śipiviṣṭa. Salutación al amado de las serpientes, al Serpentino, y al Señor de todas las serpientes.

Verse 78

महीधराय व्याघ्राय पशूनां पतये नमः । त्रिपुरांतकसिंहाय शार्दूलोग्ररवाय च

Salutación al Portador de la montaña; al que es como un tigre; a Paśupati, Señor de los seres. Salutación al León que destruyó Tripura, y a Aquel cuyo rugido feroz es como el del tigre.

Verse 79

मीनाय मीननाथाय सिद्धाय परमेष्ठिने । कामांतकाय बुद्धाय बुद्धीनां पतये नमः

Salutación a Mīna; a Mīnanātha, Señor de los peces; al Siddha, el Perfecto; al Parameṣṭhin, Soberano supremo. Salutación al Kāmāntaka, destructor de Kāma; al Sabio; y al Señor de todas las inteligencias.

Verse 80

कपोताय विशिष्टाय शिष्टाय परमात्मने । वेदाय वेदबीजाय देवगुह्याय वै नमः

En verdad, salutación a Aquel llamado “Kapotāya”, el supremamente distinguido; refugio de los cultos y justos; el Ser Supremo. Salutación a Aquel que es el propio Veda, la semilla de los Vedas y el misterio divino oculto incluso a los dioses.

Verse 81

दीर्घाय दीर्घदीर्घाय दीर्घार्घाय महाय च । नमो जगत्प्रतिष्ठाय व्योमरूपाय वै नमः

Salutación al Largo y al infinitamente Largo; al de vasto alcance y gran majestad. Salutación al fundamento del universo, a Aquel cuya forma es el cielo sin límites.

Verse 82

गजासुरविनाशाय ह्यंधकासुरभेदिने । नीललोहितशुक्लाय चण्डमुण्डप्रियाय च

Salutación al destructor de Gajāsura, al que hiende al demonio Andhaka. Salutación a Aquel que es azul, rojo y blanco; y a Aquel que es amado por Caṇḍa y Muṇḍa.

Verse 83

भक्तिप्रियाय देवाय ज्ञानज्ञानाव्ययाय च । महेशाय नमस्तुभ्यं महादेवहराय च

Salutación al Señor divino que ama la devoción; al Imperecedero, que es a la vez el conocimiento y el conocedor. Oh Maheśa, salutación a Ti: a Mahādeva, y también a Hara.

Verse 84

त्रिनेत्राय त्रिवेदाय वेदांगाय नमोनमः । अर्थाय अर्थरूपाय परमार्थाय वै नमः

Una y otra vez, salutación al Señor de los Tres Ojos; a Aquel que es los tres Vedas y los miembros de los Vedas. Salutación a Aquel que es el sentido mismo, cuya forma es el sentido, y que es el Sentido Supremo (la verdad más alta).

Verse 85

विश्वरूपाय विश्वाय विश्वनाताय वै नमः । शंकराय च कालाय कालावयवरूपिणे

Salutación a Aquel cuya forma es el universo; a Aquel que es el universo; al Señor del universo. Salutación a Śaṅkara, y al Tiempo mismo: a Aquel cuya forma está hecha de las partes del Tiempo.

Verse 86

अरूपाय च सूक्ष्माय सूक्ष्मसूक्ष्माय वै नमः । श्मशानवासिने तुभ्यं नमस्ते कृत्तिवाससे

Saludo en verdad al Sin Forma, al Sutil y al más sutil de lo sutil. Saludo a Ti que moras en el crematorio; saludo a Ti, oh Portador de la piel (Kṛttivāsa).

Verse 87

शशांकशेखरायैव रुद्रविश्वाश्रयाय च । दुर्गाय दुर्गसाराय दुर्गावयवसाक्षिणे

Saludo a Śaśāṅkaśekhara, el Señor de la luna por corona; y a Rudra, refugio del universo. Saludo a Durgā, a la esencia misma de Durgā, y al Testigo de los miembros y poderes de Durgā.

Verse 88

लिंगरूपाय लिंगाय लिंगानां पतये नमः । प्रणवरूपाय प्रणवार्थाय वै नमः

Saludo a Aquel cuya forma es el Liṅga; saludo al Liṅga mismo; saludo al Señor de todos los liṅgas. Saludo a Aquel cuya forma es el Praṇava (Oṁ), y a Aquel que es el sentido del Praṇava.

Verse 89

नमोनमः कारणकारणाय ते मृत्युंजयायात्मभवस्वरूपिणे । त्रियंबकायासितकंठ भर्ग गौरिपते सकलमंगलहेतवे नमः

Una y otra vez, salutaciones a Ti: causa de todas las causas; Mṛtyuñjaya, vencedor de la muerte; Aquel cuya propia naturaleza es fuente del ser y de la existencia. Saludo al Tríambaka, el de tres ojos; al Bharga resplandeciente, de garganta oscura; al Señor de Gaurī, causa de toda auspiciosidad: ¡salutaciones!

Verse 90

बृहस्पतिरुवाच । नाम्नां शतं महेशस्य उच्चार्यं व्रतिना तदा । प्रदक्षिणनमस्कारैरेतत्संख्यैः प्रयत्नतः । कार्यं प्रदोषसमये तुष्ट्यर्थं संकरस्य च

Dijo Bṛhaspati: «Entonces, el observante del voto debe recitar los cien nombres de Maheśa; y, con igual número, realizar circunvalaciones y postraciones, con empeño, en la hora de pradoṣa, para complacer a Śaṅkara».

Verse 91

एवं व्रतं समुद्दिष्टं तव शक्र महामते । शीघ्रं कुरु महाभाग पश्चाद्युद्धं कुरु प्रभो

Así, oh Śakra de gran entendimiento, se te ha prescrito este voto. Cúmplelo pronto, oh señor afortunado; y después entra en la batalla, oh soberano.

Verse 92

शंभोः प्रसादात्सर्वं ते भविष्यति जयादिकम्

Por la gracia de Śambhu (Śiva), todo vendrá a ti: la victoria y cuanto más haya.

Verse 93

वृत्रो ह्ययं महातेजा दैतेयस्तपसा पुरा । शिवं प्रसादयामास पर्वते गंधमादने

Pues este Vṛtra es un Daiteya de gran esplendor; antaño, mediante austeridades (tapas), aplacó a Śiva en el monte Gandhamādana.

Verse 94

नाम्ना चित्ररथो राजा वनं चित्ररथस्य तत् । एतज्जानीहि भो इन्द्र शिवपुर्याः समीपतः

Hubo un rey llamado Citraratha, y aquel bosque se llama “el Bosque de Citraratha”. Sábelo, oh Indra: está cerca de Śivapurī.

Verse 95

यस्मिन्वने महाभाग न संति च षडूर्मयः । तस्माच्चैत्ररथं नाम वनं परममंगलम् । तस्य राज्ञः शिवेनैव दत्तं यानं महाद्भुतम्

Oh muy afortunado, en ese bosque no se hallan las seis olas de la aflicción mundana (ṣaḍ-ūrmi). Por eso se llama el Bosque Caitraratha, supremamente auspicioso. A aquel rey, Śiva mismo le otorgó un maravilloso vehículo celeste.

Verse 96

कामगं किंकिणीयुक्तं सिद्धचारणसेवितम् । गंधर्वैरप्सरोयक्षैः किंनरैरुपशोभितम्

Se movía a voluntad, adornado con campanillas tintineantes, asistido por Siddhas y Cāraṇas, y embellecido por Gandharvas, Apsarās, Yakṣas y Kinnaras.

Verse 97

ततस्तेनैव यानेन पृथिवीं पर्यटन्पुरा । तथा गिरीशमुख्यांश्च द्वीपांश्च विविधांस्तथा

Luego, en tiempos antiguos, con aquel mismo vehículo recorrió la tierra, y asimismo visitó las montañas más eminentes y las islas de muchas clases.

Verse 98

एकदा पर्यटन्राजा नाम्ना चित्ररथो महान् । कैलासमागतस्तत्र स ददर्श पराद्भुतम्

Una vez, mientras viajaba, el gran rey llamado Citraratha llegó a Kailāsa; allí contempló algo supremamente maravilloso.

Verse 99

सभातलं महेशस्य गणैश्चैव विराजितम् । अर्द्धागलग्नया देव्या शोभितं च महेश्वरम्

Vio el salón de asamblea de Maheśa, resplandeciente con sus Gaṇas; y vio al propio Maheśvara, engalanado por la Diosa, unida a él como su otra mitad.

Verse 100

निरीक्ष्य देव्या सहितं सदाशिवं देव्यान्वितं वाक्यमिदं बभाषे

Al contemplar a Sadāśiva junto con la Diosa, pronunció estas palabras—en presencia misma de Devī—dirigiéndolas a ambos.

Verse 101

वयं च शंभो विषयान्विताश्च मंत्र्यादयः स्त्रीजिताश्चापि चान्ये । न लोकमध्ये वयमेव चाज्ञाः स्त्रीसेवनं लज्जया नैव कुर्मः

¡Oh Śambhu! También nosotros estamos ligados a los objetos del mundo; los ministros y otros igualmente son vencidos por las mujeres. No somos los únicos ignorantes en este mundo—pero por vergüenza no nos entregamos abiertamente al servicio de las mujeres.

Verse 102

एतद्वाक्यं निशम्याथ महेशः प्रहसन्निव । उवाच न्यायसंयुक्तं सर्वेषामपि श्रृण्वताम्

Al oír esas palabras, Maheśa—sonriendo como con suave regocijo—pronunció una respuesta conforme a la rectitud, mientras todos escuchaban.

Verse 103

भयं लोकापवादाच्च सर्वेषामपि नान्यथा । ग्रासितं कालकूटं च सर्वेषामपि दुर्जरम्

El temor al reproche del mundo surge en todos—sin excepción. Y tragar el Kālakūṭa, el veneno mortal, es también una hazaña insoportable para todos.

Verse 104

तथापि उपहासो मे कृतो राज्ञा हि दुर्जरः । तं चित्ररथमाहूय गिरिजा वाक्यमब्रवीत्

Aun así, la burla del rey contra mí fue difícil de soportar. Entonces Girijā mandó llamar a Citraratha y dijo estas palabras.

Verse 105

गीरिजोवाच । रे दुरात्मन्कथं त्वज्ञ शंकरश्चोपहासितः । मया सहैव मंदात्मन्द्रक्ष्यसे कर्मणः फलम्

Dijo Girijā: «¡Oh malvado! ¿Cómo, en tu ignorancia, te has burlado de Śaṅkara? ¡Oh alma necia! Conmigo mismo contemplarás el fruto de tu acción».

Verse 106

साधूनां समचित्तानामुपहासं करोति यः । देवो वाप्यथ वा मर्त्यः स विज्ञेयोऽधमाधमः

Quien se burla de los sādhus de ánimo ecuánime—sea dios o sea mortal—debe ser tenido por el más vil entre los viles.

Verse 107

एते मुनींद्राश्च महानुभावास्तथा ह्यमी ऋषयो वेदगर्भाः । तथैव सर्वे सनकादयो ह्यमी अज्ञाश्च सर्वे शिवमर्चयंते

Estos señores de los sabios poseen gran poder espiritual; asimismo aquellos ṛṣis, colmados de la sabiduría védica; y del mismo modo todos los Sanakas y los demás—aunque al orgulloso le parezcan “simples”—todos ellos adoran a Śiva.

Verse 108

रे मूढ सर्वेषु जनेष्वभिज्ञस्त्वमेव एवाद्य न चापरे जनाः । तस्मादभिज्ञं हि करोमि दैत्यं देवैर्द्विजैश्चापि बहिष्कृतं त्वाम्

«¡Oh necio! Entre todos los hombres, hoy sólo tú te proclamas el “conocedor”, y a nadie más. Por eso te haré “conocedor” de veras: un daitya, expulsado por los dioses y también por los nacidos dos veces.»

Verse 109

एवं शप्तस्तया देव्या भवान्या राजसत्तमः । राजा चित्ररथः सद्यः पपात सहसा दिवः

Así, maldecido por la Diosa Bhavānī, el excelso rey Citraratha cayó de inmediato, de súbito, desde el cielo.

Verse 110

आसुरीं योनिमासाद्य वृत्रोनाम्नाऽभवत्तदा । तपसा परमेणैव त्वष्ट्रा संयोजितः क्रमात्

Al entrar en un vientre asúrico, entonces llegó a ser conocido como Vṛtra. Por el poder de la austeridad suprema, Tvaṣṭṛ, con el debido curso del tiempo, dio forma a su ser.

Verse 111

तपसा तेन महता अजेयो वृत्र उच्यत । तस्माच्छंभुं समभ्यर्च्य प्रदोषे विधिनाऽधुना

Por aquella gran austeridad, Vṛtra fue proclamado «inconquistable». Por ello, adora a Śambhu en el Pradoṣa, aun ahora, conforme al rito debido.

Verse 112

जहि वृत्रं महादैत्यं देवानां कार्यसिद्धये । गुरोस्तद्वचनं श्रुत्वा उवाचाथ शतक्रतुः । सोद्यापनविधिं ब्रूहि प्रदोषस्य च मेऽधुना

«Mata a Vṛtra, el gran demonio, para que se cumpla la obra de los dioses». Al oír las palabras de su guru, Śatakratu (Indra) dijo: «Instrúyeme ahora en el rito de conclusión (udyāpana) de la observancia de Pradoṣa».

Verse 113

बृहस्पतिरुवाच । कार्तिके मासि संप्राप्ते मंदवारे त्रयोदशी । संपूर्तिस्तु भवेत्तत्र संपूर्णव्रतसिद्धये

Dijo Bṛhaspati: «Cuando llega el mes de Kārtika y la Trayodaśī cae en sábado, allí acontece la plena consumación, para que el voto alcance su perfecto cumplimiento».

Verse 114

वृषभो राजतः कार्यः पृष्ठे तस्य सुपीठकम् । तस्योपरिन्यसेद्देवमुमाकांतं त्रिलोचनम्

Ha de hacerse un toro (Vṛṣabha) de plata, y sobre su lomo un bello pedestal. Encima de él, colóquese al Señor: Umākānta, el de los tres ojos (Trilocana).

Verse 115

पंचवक्त्रं दशभुजमर्द्धांगे गिरिजां सतीम् । एवं चोमामहेशं च सौवर्णं कारयेद्बुधः

Que el sabio mande labrar en oro a Oṃāmaheśa: de cinco rostros, diez brazos, y con la virtuosa Girijā (Satī) en la mitad de su cuerpo.

Verse 116

सवृषं ताम्रपत्रे च वस्त्रेण परिगुंठिते । स्थापयित्वोमया सार्द्धं नानाबोगसमन्वितम्

Junto con el toro (Nandin), coloca la imagen sobre una lámina de cobre, envuelta en un paño; habiendo instalado a Śiva con Umā, adórnalo con variadas ofrendas y dones de deleite sagrado.

Verse 117

विधिना जागरं कुर्याद्रात्रौ श्रद्धासमन्वितः । पंचामृतेन स्नपनं कार्यमादौ प्रयत्नतः

Con fe, debe guardarse vigilia nocturna conforme al rito; y al comienzo, con esmero, ha de realizarse el baño ceremonial con pañcāmṛta (los cinco néctares).

Verse 118

गोक्षीरस्नानं देवेश गोक्षीरेण मया कृतम् । स्नपनं देवदेवेश गृहाण परमेश्वर

«Oh Señor de los dioses, he realizado el baño con leche de vaca. Oh Dios de dioses, acepta esta ablución (abhiṣeka), oh Supremo Señor»។

Verse 119

दध्ना चैव मया देव स्नपनं क्रियतेऽधुना । गृहाम च मया दत्तं सुप्रसन्नो भवाद्य वै

«Y ahora, oh Deva, realizo también el baño con cuajada (dadhi). Acepta lo que te he ofrecido, y hoy, en verdad, muéstrate plenamente propicio.»

Verse 120

सर्पिषा च मया देव स्नपनं क्रियतेऽधुना । गृहाण श्रद्धया दत्तं तव प्रीत्यर्थमेव च

Oh Deva, ahora realizo tu baño ritual con ghee (sarpis). Acepta lo ofrecido con fe, únicamente para tu complacencia.

Verse 121

इदं मधु मया दत्तं तव प्रीत्यर्थमेव च । गृहाम त्वं हि देवेश मम शांतिप्रदो भव

Esta miel la ofrezco sólo para Tu deleite. Acéptala, oh Señor de los dioses, y concédeme la paz.

Verse 122

सितया देवदेवेश स्नपनं क्रियतेऽधुना । गृहाण श्रद्धया दत्तां सुप्रसन्नो भव प्रभो

Oh Señor de señores, ahora te baño con azúcar. Acepta esta ofrenda dada con fe y muéstrate sumamente propicio, oh Maestro.

Verse 123

एवं पंचामृतेनैव स्नपनीयो वृषध्वजः । पश्चादर्घ्यं प्रदातव्यं ताम्रपात्रेण धीमता । अनेनैव च मंत्रेण उमाकांतस्य तृष्टये

De este modo, Vṛṣadhvaja (Śiva) debe ser bañado con el pañcāmṛta. Después, el sabio ha de ofrecer arghya en un recipiente de cobre, con este mismo mantra, para la satisfacción de Umākānta.

Verse 124

अर्घ्योऽसि त्वमुमाकांत अर्घेणानेन वै प्रभो । गृहाण त्वं मया दत्तं प्रसन्नो भव शंकर

Oh Umākānta, Tú eres digno del arghya; por ello, oh Señor, acepta este arghya que te ofrezco. Complácete, oh Śaṅkara.

Verse 125

मया दत्तं च ते पाद्यं पुष्पगंधसमन्वितम् । गृहाण देवदेवेश प्रसन्नो वरदो भव

Te ofrezco pādya, el agua para Tus pies, perfumada con fragancia de flores. Acéptala, oh Señor de los dioses, y complacido, concédeme bendiciones.

Verse 126

विष्टरं विष्टरेणैव मया दत्तं च वै प्रभो । शांत्यरथं तव देवेश वरदो भव मे सदा

Oh Señor, te he ofrecido el asiento (viṣṭara) conforme al rito debido. Oh Soberano de los dioses, por la paz, sé siempre para mí dador de dones y bendiciones.

Verse 127

आचमनीयं मया दत्तं तव विश्वेश्वर प्रभो । गृहाण परमेशान तुष्टो भव ममाद्य वै

Oh Viśveśvara, Señor del universo, te ofrezco el ācamanīya, el agua para la purificación. Oh Parameśāna, acéptala y complácete conmigo hoy, en verdad.

Verse 128

ब्रह्मग्रन्थिसमायुक्तं ब्रह्मकर्मप्रवर्तकम् । यज्ञोपवीतं सौवर्णं मया दत्तं तव प्रभो

Oh Señor, te ofrezco el yajñopavīta de oro, el cordón sagrado provisto del nudo de Brahmā y propicio para los ritos prescritos por la tradición brahmánica.

Verse 129

सुगंधं चंदनं देव मया दत्तं च वै प्रभो । भक्त्या पर मया शंभो सुगंधं कुरु मां भव

Oh Deva, oh Señor, te he ofrecido el fragante sándalo. Oh Śambhu, por mi devoción suprema, hazme fragante: purifica mi vida y hazla grata.

Verse 130

दीपं हि परमं शंभो घृतप्रज्वलितं मया । दत्तं गृहाण देवेश मम ज्ञानप्रदो भव

Oh Śambhu, esta lámpara suprema, encendida por mí con ghee, te la ofrezco. Oh Señor de los dioses, acéptala y concédeme el don del verdadero conocimiento.

Verse 131

दीपं विशिष्टं परमं सर्वौषधिविजृंभितम् । गृहाण परमेशान मम शांत्यर्थमेव च

Oh Parameśāna, acepta esta lámpara excelente y suprema, preparada con la potencia de todas las hierbas sanadoras; concédela únicamente para mi paz y apaciguamiento.

Verse 132

दीपावलिं मया दत्तां कृहाण परमेश्वर । आरार्तिकप्रदानेन मम तेजः प्रदो भव

Oh Parameśvara, acepta esta hilera de lámparas que yo he ofrecido; por este don de ārati, sé para mí dador de luz, vigor y resplandor espiritual.

Verse 133

फलदीपादिनैवेद्यतांबूलादिक्रमेण च । पूजनीयो विधानज्ञैस्तस्यां रात्रौ प्रयत्नतः

En esa noche, quienes conocen los ritos correctos deben adorar con esmero, siguiendo el orden de ofrendas: frutos, lámparas, naivedya (ofrenda de alimento), tāmbūla y lo demás.

Verse 134

पश्चाज्जागरणं कार्यं गृहे वा देवतालये । वितानमंडपं कृत्वा नानाश्चर्यसमन्वितम् । गीतवादित्रनृत्येन अर्चनीयः सदाशिवः

Después, debe observarse una vigilia nocturna, en casa o en el templo. Tras preparar un pabellón con dosel, adornado con diversas maravillas, ha de venerarse a Sadāśiva con canto, instrumentos musicales y danza.

Verse 135

अनेनैव विधानेन प्रदोषोद्यापने विधिः । कार्ये विधिमता शक्र सर्वकार्यार्थसिद्धये

Por este mismo procedimiento se establece también el método para la conclusión (udyāpana) de la observancia de Pradoṣa. Oh Śakra, que se realice conforme a la norma, para el logro de todo propósito deseado.

Verse 136

गुरुणा कथितं सर्वं तच्चकार शतक्रतुः । तेनैव च सहायेन इंद्रो युद्धपरायणः

Todo cuanto el gurú enseñó, Śatakratu lo cumplió. Con ese mismo auxilio, Indra se dispuso con ánimo resuelto para la batalla.

Verse 137

वृत्रं प्रति सुरैः सार्द्धं युयुधे च शतक्रतुः । तुमुलं युद्धमभवद्देवानां दानावैः सह

Entonces Śatakratu combatió contra Vṛtra junto con los dioses; y se alzó una batalla feroz entre los devas y los dānavas.

Verse 138

तस्मिन्सुतुमुले गाढे देवदैत्यक्षयावहे । द्वंद्वयुद्धं सुतुमुलमतिवेलं भयावहम्

En aquel choque sumamente feroz y cerrado, que traía ruina tanto a devas como a daityas, surgieron duelos terribles: tumultuosos en extremo, prolongados y sembradores de espanto.

Verse 139

व्योमो यमेन युयुधे ह्यग्निना तीक्ष्णकोपनः । वरुणेन महादंष्ट्रो वायुना च महाबलः

Vyoma luchó contra Yama; el de ira acerada luchó contra Agni; el de grandes colmillos contra Varuṇa; y el de gran fuerza contra Vāyu.

Verse 140

द्वन्द्वयुद्ध रताः सर्वे अन्योन्यबलकांक्षिणः

Todos ellos, deleitándose en el combate singular, anhelaban poner a prueba la fuerza del otro.

Verse 141

तथैव ते देववरा महाभुजाः संग्रामशूरा जयिनस्तदाऽभवन् । पराजयं दैत्यवाराश्च सर्वे प्राप्तास्तदानीं परमं समंतात्

Así, en verdad, aquellos excelsos dioses—de poderosos brazos, héroes en la batalla—alcanzaron entonces la victoria; y por todas partes los principales Dāityas sufrieron en aquel momento una derrota total.

Verse 142

दृष्ट्वा सुरैर्दैत्यवरान्पराजितान्पलायमानानथ कान्दिशीकान् । तदैव वृत्रः परमेण मन्युना महाबलो वाक्य मिदं बभाषे

Al ver a los principales Dāityas vencidos por los dioses y huyendo en desconcierto, Vṛtra, de gran poder, habló de inmediato estas palabras con ira ardiente.

Verse 143

वृत्र उवाच । हे दैत्याः परमार्ताश्च कस्माद्यूयं भयातुराः । पलायनपराः सर्वे विसृज्य रणमद्भुतम्

Dijo Vṛtra: «¡Oh Dāityas! ¿Por qué estáis tan afligidos y estremecidos por el miedo? ¿Por qué todos os inclináis a la huida, abandonando esta batalla maravillosa?»

Verse 144

स्वंस्वं पराक्रमं वीरा युद्धाय कृतनिश्चयाः । दर्शयध्वं सुरगणास्सूदयध्वं महाबलाः

«Oh héroes, resueltos a combatir, mostrad cada cual vuestro propio valor. Oh poderosos, abatidle a las huestes de los dioses.»

Verse 145

गदाभिः पट्टिशैः खड्गैः शक्तितोमरमुद्गरैः । असिभिर्भि दिपालैश्च पाशतोमरमुष्टिभिः

Con mazas, hachas de guerra, espadas, lanzas, jabalinas y martillos; con filos, proyectiles bhindipāla, lazos, dardos tomara y puños de hierro—(así) se armaron.

Verse 146

तदा देवाश्च युयुधुर्दधीचास्थिसमुद्भवैः । शस्त्रैरस्त्रैश्च परमैरसुरान्समदारयन्

Entonces los dioses combatieron, empuñando armas y astra supremos forjados con los huesos de Dadhīci, y desgarraron a los Asuras.

Verse 147

पुनर्दैत्या हता देवैः प्राप्तास्तेपि पराजयम् । पुनश्च तेन वृत्रेण नोद्यमानाः सुरान्प्रति

De nuevo los Dāityas, abatidos por los dioses, cayeron en derrota; pero otra vez, instigados por Vṛtra, avanzaron contra los dioses.

Verse 148

यदा हि ते दैत्यवराः सुरेशैर्निहन्यमानाश्च विदुद्रुवुर्दिशः । केचिद्दृष्ट्वा दानवास्ते तदानीं भीतित्रस्ताः क्लीबरूपाः क्रमेणा

Pues cuando aquellos Dāityas eminentes, abatidos por los señores de los dioses, huyeron en todas direcciones, algunos Dānavas, al verlo, se aterrorizaron y poco a poco tomaron semblante cobarde.

Verse 149

वृत्रेण कोपिना चैवं धिक्कृता दैत्यपुंगवाः । हे पुलोमन्महाभाग वृषपर्वन्नमोस्तु ते

Así, reprendidos por el airado Vṛtra, los caudillos de los Dāityas dijeron: «¡Oh Puloman, noble y afortunado! ¡Oh Vṛṣaparvan, salutación a ti!»

Verse 150

हे धूम्राक्ष महाकाल महादैत्य वृकासुर । स्थूलाक्ष हे महादैत्य स्थूलदंष्ट्र नमोस्तु ते

¡Oh Dhūmrākṣa, oh Mahākāla, oh gran Dāitya Vṛkāsura! ¡Oh Sthūlākṣa, oh gran Dāitya Sthūladaṃṣṭra de colmillos enormes, salutación a ti!

Verse 151

स्वर्गद्वारं विहायैव क्षत्रियाणां मनस्विनाम् । पलायध्वे किमर्थं वा संग्रामाङ्गणमुत्तमम्

Abandonando la misma “puerta del cielo” propia de los Kṣatriya de ánimo elevado, ¿por qué huís del excelente campo de batalla?

Verse 152

संगरे मरणं येषां ते यांति परमं पदम् । यत्र तत्र च लिप्सेत संग्रामे मरणं बुधः

Quienes mueren en la batalla alcanzan el estado supremo. Por ello, el sabio—dondequiera que esté—cuando el deber lo reclame, debe anhelar morir en el combate.

Verse 153

त्यजन्ति संगरं ये वै ते यांति निरयं ध्रुवम्

En verdad, quienes abandonan la batalla van con certeza al infierno.

Verse 154

ये ब्राह्मणार्थे भृत्यार्थे स्वार्थे वै शस्त्रपाणयः । संग्रामं ये प्रकुर्वंति महापातकिनो नराः

Los hombres que, con las armas en la mano, hacen la guerra por el bien de los bráhmanas, por el bien de sus dependientes/servidores, o por su propio interés legítimo—no son censurables; pero quienes provocan la guerra de modo injusto son grandes pecadores.

Verse 155

शस्त्रघातहता ये वै मृता वा संगरे तथा । ते यांति परमं स्थानं नात्र कार्या विचारणा

Quienes caen por golpes de armas, o mueren así en la batalla, llegan en verdad a la morada suprema; sobre esto no hay necesidad de duda ni de disputa.

Verse 156

शस्त्रैर्विच्छिन्नदेहा ये गवार्थे स्वामिकारणात् । रणे मृताः क्षता ये वै ते यांति परमां गतिम्

Quienes, con el cuerpo cercenado por las armas, mueren heridos en la batalla por el bien de las vacas o por causa de su señor, en verdad alcanzan el destino supremo.

Verse 157

तस्माद्रणेऽपि ये शूराः पापिनो निहताः पुरः । प्राप्नुवंति परं स्थानं दुर्लभं ज्ञानिनामपि

Por ello, aun los pecadores—si son valientes y caen muertos al frente de la batalla—alcanzan la morada suprema, difícil de obtener incluso para los sabios.

Verse 158

अथवा तीर्थगमनं वेदाध्ययनमेव च । देवतार्चनयज्ञादिश्रेयांसि विविधानि च

O bien: la peregrinación a los tirthas sagrados, el estudio de los Vedas, el culto a las deidades, los sacrificios (yajñas) y otros méritos diversos.

Verse 159

ऐकपद्येन तान्येव कलां नार्हंति षोडशीम् । संग्रामे पतितानां च सर्वशास्त्रेष्वयं विधिः

Ni siquiera en la mínima medida —como un “cuarto de paso”— esos méritos igualan una dieciseisava parte del mérito de quienes caen en batalla. Esta norma, respecto de los muertos en guerra, es afirmada en todos los śāstras.

Verse 160

तस्माद्युद्धावदानं च कर्तव्यमविशंकितैः । भवद्भिर्नान्यथा कार्यं देववाक्यप्रमाणतः

Por tanto, sin vacilar debéis emprender esta empresa guerrera. No obréis de otro modo, pues la palabra de los dioses es la autoridad y la prueba.

Verse 161

यूयं सर्वे शौरवृत्त्या समेताः कुलेन शीलेन महानुभावाः । पदानि तान्येव पलायमाना गच्छंत्यशूरा रणमंडलाच्च

Todos vosotros estáis dotados de conducta heroica—nobles por linaje y grandes por carácter. Pero esos mismos pies, cuando huís, os llevan como cobardes fuera del círculo de la batalla.

Verse 162

त एव सर्वे खलु पापलोकान्गच्छंति नूनं वचनात्स्मृतेश्च

En verdad, todos esos hombres van sin duda a los reinos del pecado—así lo declaran la enseñanza sagrada y las ordenanzas del Smṛti.

Verse 163

ये पापिष्ठास्त्वधर्म्मस्था ब्रह्मघ्ना गुरुतल्पगाः । नरकं यांति ते पापं तथैव रणविच्युताः

Los más pecaminosos—los que permanecen en el adharma, los que matan a un brāhmaṇa, los que profanan el lecho del maestro—van al infierno; y del mismo modo, quienes se apartan del campo de batalla llegan a ese mismo fin atado al pecado.

Verse 164

तस्माद्भवद्भिर्योद्धव्यं स्वामिकार्यभरक्षमैः । एवमुक्तास्तदा तेन वृत्रेणापि महात्मना

Por tanto, debéis combatir, vosotros que sois capaces de llevar la carga de la causa de vuestro señor. Así fueron entonces exhortados por aquel Vṛtra de gran alma.

Verse 165

चक्रुस्ते वचंनं तस्य असुराश्च सुरान्प्रति । चक्रुः सुतुमुलं युद्धं सर्वलोकभयंकरम्

Los Asuras cumplieron su mandato contra los Devas, y libraron una guerra sumamente tumultuosa, aterradora para todos los mundos.

Verse 166

तस्मिन्प्रवृत्ते तुमुले विगाढे वृत्रो महादैत्यपतिः स एकः । उवाच रोषेण महाद्भुतेन शतक्रतुं देववरैः समेतम्

Cuando aquella batalla, feroz y abismal, hubo comenzado, Vṛtra —gran señor de los Daityas—, solo, habló con una ira maravillosa a Śatakratu (Indra), acompañado por los más excelsos dioses.

Verse 167

वृत्र उवाच । श्रृणु वाक्यं मया चोक्तं धर्म्मार्थसहितं हितम् । त्वं देवानां पतिर्भूत्वा न जानासि हिताहितम्

Dijo Vṛtra: «Escucha las palabras que pronuncio: son benéficas, fundadas en el dharma y en el recto propósito. Aunque seas el señor de los dioses, no distingues lo que conviene de lo que daña».

Verse 168

किंबलार्थपरो भूत्वा विश्वरूपो हतस्त्वया । प्राप्तमद्यैव भो इंद्र तस्येदं कर्म्मणः फलम्

¿Por qué, movido por ansia de poder, diste muerte a Viśvarūpa? Oh Indra, hoy mismo has recibido el fruto de ese acto.

Verse 169

ये दीर्घदर्शिनो मंदा मूढा धर्मबहिष्कृताः । अकल्पाः कार्यसिद्ध्यर्थं यत्कुर्वंति च निष्फलम् । तत्सर्वं विद्धि देवेंद्र मनसा संप्रधार्यताम्

Quienes se creen de larga mirada, pero son torpes y extraviados, apartados del dharma—incapaces aunque se afanen por el logro—, cuanto hacen resulta estéril. Sábelo todo, oh señor de los dioses, y pésalo bien en tu mente.

Verse 170

तस्माद्धर्म्मपरो भूत्वा युध्यस्व गतकल्मषः । भ्रातृहा त्वं ममैवेंद्र तस्मात्त्वा घातयाम्यहम्

Por tanto, afírmate en el dharma y combate, despojándote de tu mancha. Tú eres el matador de mi hermano, oh Indra; por eso yo te derribaré.

Verse 171

मा प्रयाहि स्थिरो भूत्वा देवैश्च परिवारितः । एव मुक्तस्तु वृत्रेण शक्रोऽतीव रुषान्वितः । ऐरावतं समारुह्य ययौ वृत्रजिघांसया

«No te marches; mantente firme», rodeado por los dioses. Así, liberado por Vṛtra, Śakra—colmado de ira vehemente—montó a Airāvata y partió, decidido a dar muerte a Vṛtra.

Verse 172

इंद्रमायांतमालोक्य वृत्रो बलवतां वरः । उवाच प्रहसन्वाक्यं सर्वेषां श्रृण्वतामपि

Al ver que Indra se acercaba, Vṛtra—el primero entre los poderosos—habló riendo, con palabras que oyeron todos los allí presentes.

Verse 173

आदौ मां प्रहरस्वेति तस्मात्त्वां घातयाम्यहम्

«Golpéame primero», dijo; «por eso, yo te derribaré».

Verse 174

इत्येवमुक्तो देवेंद्रो जघान गदया भृशम् । वृत्रं बलवतां श्रेष्ठं जानुदेशे महाबलम्

Así interpelado, el Señor de los dioses hirió con fiereza con su maza a Vṛtra, el más excelso entre los fuertes, golpeándolo en la región de la rodilla, aunque era de inmenso poder.

Verse 175

तामापतंतिं जग्राह करेणैकेन लीलया । तयैवैनं जघानाशु गदया त्रिदिवेश्वरम्

Cuando aquella maza vino volando, la atrapó con una sola mano, como en un juego. Y con esa misma maza abatió al instante al señor del cielo.

Verse 176

सा गदा पातयामास सवज्रं च पुरंदरम् । पतितं शक्रमालोक्य वृत्र ऊचे सुरान्प्रति

Aquel mazo abatió a Purandara, aun teniendo en la mano el rayo. Al ver a Śakra caído, Vṛtra habló a los dioses.

Verse 177

नयध्वं स्वामिनं देवाः स्वपुरीममरावतीम्

«Llevad a vuestro señor, oh dioses, de vuelta a vuestra ciudad—Amarāvatī.»

Verse 178

एतच्छ्रुत्वा वचः सत्यं वृत्रस्य च महात्नः । तथा चक्रुः सुराः सर्वे रणाच्चेंद्रं समुत्सुकाः

Al oír las veraces palabras de Vṛtra, el magnánimo, todos los dioses hicieron tal como dijo, ansiosos por sacar a Indra del campo de batalla.

Verse 179

अपोवाह्य गजस्थं हि परिवार्य भयातुराः । सुराः सर्वे रणं हित्वा जग्मुस्ते त्रिदिवं प्रति

Llevándose a Indra, sentado sobre el elefante, y rodeándolo, afligidos por el temor, todos los dioses abandonaron la batalla y se encaminaron hacia el cielo.

Verse 180

ततो गतेषु देवेषु ननर्त च महासुरः । वृत्रो जहास च परं तेना पूर्यत दिक्तटम्

Cuando los dioses se hubieron marchado, el gran asura Vṛtra danzó de júbilo y rió con estruendo; con aquel bramido se llenó toda la extensión de las direcciones.

Verse 181

चचाल च मही सर्वा सशैलवनकानना । चुक्षुभे च तदा सर्वं जंगमं स्थावरं तथा

Entonces toda la tierra se estremeció—con sus montañas, bosques y arboledas—y en aquel momento todo, lo móvil y lo inmóvil por igual, quedó agitado.

Verse 182

श्रुत्वा प्रयातं देवेंद्रं ब्रह्मा लोकपितामहः । उपयातोऽथ देवेंद्र स्वकमण्डलुवारिणा । अस्पृशल्लब्धसंज्ञोऽभूत्तत्क्षणाच्च पुरंदरः

Al oír que Indra había huido, Brahmā, el abuelo de los mundos, acudió a él; y luego, oh Indra, lo tocó con agua de su propio kamaṇḍalu, y en ese mismo instante Purandara recobró el sentido.

Verse 183

दृष्ट्वा पितामहं चाग्रे व्रीडायुक्तोऽभवत्तदा । महेंद्रं त्रपया युक्तं ब्रह्मोवाच पितामहः

Al ver al Grandsire ante sí, Indra se llenó de vergüenza; y Brahmā, el Grandsire, habló a Mahendra, que permanecía allí, abochornado.

Verse 184

ब्रह्मोवाच । वृत्रो हि तपसा युक्तो ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः । त्वष्टुश्च तपसा युक्तो वृत्रश्चायं महायशाः । अजेयस्तपसोग्रेण तस्मात्त्वं तपसा जय

Brahmā dijo: “Vṛtra está en verdad dotado de tapas y firme en el voto de brahmacarya. Tvaṣṭṛ también está dotado de tapas, y este Vṛtra es de gran renombre. Por la fuerza de un tapas intenso es inconquistable; por eso, vence tú mediante tapas.”

Verse 185

वृत्रासुरो दैत्यपतिश्च शक्र ते समाधिना परमेणैव जय्यः । निशम्य वाक्यं परमेष्ठिनो हरिः सस्मार देवं वृषभध्वजं तदा

“Oh Śakra, Vṛtrāsura —señor de los Daityas— sólo puede ser vencido por ti mediante el samādhi supremo.” Al oír las palabras de Parameṣṭhin (Brahmā), Hari (Indra) recordó entonces al dios cuyo estandarte lleva al toro (Śiva).

Verse 186

स्तुत्या तदातं स्तवमानो महात्मा पुरंदरो गुरुणा नोदितो हि

Entonces el magnánimo Purandara comenzó a alabarle con himnos, pues en verdad había sido instigado por su maestro.

Verse 187

इंद्र उवाच । नमो भर्गाय देवाय देवानामतिदुर्गम । वरदो भव देवेश देवानां कार्यसिद्धये

Dijo Indra: «Salve, Bharga, Señor divino, inaccesible aun para los dioses. Oh Señor de los dioses, sé dador de dones para que se cumpla la obra de los dioses».

Verse 188

एवं स्तितिपरो भूत्वा शचीपतिरुदारधीः । स्वकार्यदक्षो मंदात्मा प्रपंचाभिरतः खलु

Así, aunque empeñado en sostener el orden, el señor de Śacī (Indra), de noble entendimiento, por estar absorto en sí mismo, era diestro en sus propios asuntos y, en verdad, apegado a las tramas del mundo.

Verse 189

प्रपंचाभिरता मूढाः शिवभक्तिपरा ह्यपि । न प्राप्नुवंति ते स्थानं परमीशस्यरागिणः

Los necios, apegados a los enredos del mundo—aunque proclamen devoción a Śiva—no alcanzan la morada del Señor Supremo, pues permanecen atados por el deseo.

Verse 190

निर्मला निरहंकारा ये जनाः पर्युपासते । मृडं ज्ञानप्रदं चेशं परेशं शंभुमेव च

Quienes son puros y libres de ego, y adoran con devoción a Mṛḍa—Śiva, dador del conocimiento espiritual—al Señor, al Señor supremo, a Śambhu mismo.

Verse 191

तेषां परेषां वरद इहामुत्र च शंकरः । महेंद्रेण स्तुतः शर्वो रागिणा परमेण हि

Para esos devotos supremos, Śaṅkara es el dador de dones, aquí y en el más allá. En verdad, Śarva fue alabado por el gran Indra (Mahendra), quien, aunque excelso, estaba colmado de intenso apego.

Verse 192

रागिणां हि सदा शंभुर्दुर्लभो नात्र संशयः । तस्माद्विरागिणां नित्यं सन्मुखो हि सदाशिवः

Para quienes están atados por el apego, Śambhu es siempre difícil de alcanzar—no hay duda. Por ello, para los desapasionados, Sadāśiva está eternamente presente, cercano y benévolo.

Verse 193

राजा सुराणां हि महानुरागी स्वकर्मसंसिद्धिमहाप्रवीणः । तस्मात्सदा क्लेशपरः शचीपतिः स्वकामभावात्मपरो हि नित्यम्

El rey de los dioses está hondamente apegado, aunque es muy diestro en consumar sus obras y deberes. Por ello, Indra, señor de Śacī, se halla siempre acosado por la aflicción, pues continuamente se inclina a sus propios deseos y a estados mentales movidos por el yo.

Verse 194

स्तवमानं तदा चेंद्रमब्रवीत्कार्यगौरवात् । विज्ञायाखिलदृग्द्रष्टा महेशो लिंगरूपवान्

Entonces, mientras Indra ofrecía su alabanza, Maheśa—que todo lo ve y conoce toda intención—le habló, considerando la gravedad de la empresa, manifestándose en la forma del Liṅga.

Verse 195

इंद्र गच्छ सुरैः सार्द्धं वृत्रं वै दानवं प्रति । तपसैव च साध्योऽयं रणे जेतुं शतक्रतो

«Indra, ve junto con los dioses contra Vṛtra, ese Dānava. Pero a este enemigo sólo se le vence mediante la austeridad (tapas); así podrás triunfar en la batalla, oh Śatakratu.»

Verse 196

इंद्र उवाच । केनोपायेन साध्योऽयं वृत्रो दैत्यवरो महान् । त्चछीघ्रं कथ्यतां शंभो येन मे विजयो भवेत्

Dijo Indra: «¿Por qué medio puede ser vencido este gran Vṛtra, el más excelso entre los Daityas? Dímelo pronto, oh Śambhu, para que la victoria sea mía»។

Verse 197

रुद्र उवाच । रणे न शक्यते हंतुमपि देववरैरपि । तस्मात्त्वया हि कर्तव्यं कुत्सितं कर्म चाद्य वै

Rudra dijo: «En la batalla no puede ser muerto, ni siquiera por los más excelsos de los dioses. Por eso, hoy debes realizar un acto censurable, como medio necesario.»

Verse 198

अस्य शापः पुरा दत्तः पार्वत्या मम सन्निधौ । असौ चित्ररथो नाम्ना विख्यातो भुवनत्रये

«Antaño, en mi misma presencia, Pārvatī le impuso una maldición. Era conocido con el nombre de Citraratha, célebre en los tres mundos.»

Verse 199

पर्यटन्सु विमानेन मया दत्तेन भास्वता । उपहासादिमां योनिं संप्राप्तो दत्यपुंगवः

«Mientras vagaba en un resplandeciente carro celeste que yo le concedí, aquel toro entre los Dānavas, por burla, vino a alcanzar este nacimiento presente.»

Verse 200

तस्मादजेयं जानीहि रणे रणविदां वर । एवमुक्तो महेंद्रोऽयं शंभुना योगिना भृशम्

«Por eso, oh el mejor de los versados en la guerra, sábelo: en combate es invencible.» Así fue instruido con firmeza Mahendra (Indra) por Śambhu, el gran yogui.