Adhyaya 8

Verse 1

नारद उवाच । नाडीजंघबकेनोक्तां वाचमाकर्ण्यभूपतिः । मार्कंडेयेन संयुक्तो बभूवातीव दुःखितः

Nārada dijo: «Al oír las palabras pronunciadas por Nāḍījaṃgha-baka, el rey—acompañado por Mārkaṇḍeya—quedó sumido en una tristeza inmensa.»

Verse 2

तं निशम्य मुनिर्भूपं दुःखितं साश्रुलोचनम् । समानव्यसनः प्राह तदर्थं स पुनर्बकम्

Al ver al rey afligido, con los ojos anegados en lágrimas, el sabio—que padecía una pena semejante—volvió a hablar a la grulla para esclarecer el asunto.

Verse 3

विधायाशां महाभाग त्वदंतिकमुपागतौ । आवां चिरायुर्ज्ञातांशाविन्द्रद्युम्नमिति द्विज

«Oh afortunado, poniendo nuestra esperanza en ti hemos venido a tu presencia. Nosotros dos—yo y Cirāyu—te reconocemos como Indradyumna, oh dos veces nacido.»

Verse 4

निष्पन्नं नास्य तत्कार्यं प्राणानेष मुमुक्षति । वह्निप्रवेशेन परं वैराग्यं समुपागतः

«Su propósito no se ha cumplido; ahora desea abandonar el aliento vital. Al entrar en el fuego, ha alcanzado el desapego supremo.»

Verse 5

तन्मामुपागतोऽहं च त्वां सिद्धं नास्य वांछितम् । तदेनमनुयास्यामि मरणेन त्वया शपे

Por eso también he venido a ti, oh consumado; su deseo no se ha cumplido. Así pues, lo seguiré hasta la muerte—por tu juramento.

Verse 6

आशां कृत्वाभ्युपायातं निराशं नेक्षितुं क्षमाः । भवंति साधवस्तस्माज्जीवितान्मरणं वरम्

Los virtuosos no pueden soportar ver a quien llegó con esperanza y quedó sin ella; por eso, para ellos la muerte es preferible a la vida.

Verse 7

प्रार्थितं चामुना हृत्स्थं मया चास्मै प्रतिश्रुतम् । त्वां मित्रं तत्परिज्ञाने धृत्वा हृदि चिरायुषम्

Lo que él pidió brotaba del corazón, y yo se lo prometí. Guardándote en mi corazón como amigo para comprender ese asunto, yo—Cirāyu—he venido.

Verse 8

असंपादयतो नार्थं प्रतिज्ञातं ममायुषा । कलुषेणार्थिना माशापूरकेण सखेधुना

Si no logro cumplir el fin que prometí, mi propia vida queda perdida. Pues por este suplicante manchado—este colmador de esperanzas—este compañero que ahora es causa de aflicción.

Verse 9

प्रतिश्रुतं कृतं श्लाघ्या दासतांत्यजपक्वणे । हरिश्चंद्रस्येव नृणां न श्लाघ्या सत्यसंधता

Cumplir una promesa una vez dada es, en verdad, digno de alabanza—hasta en quien ha madurado al renunciar a la dependencia servil. Pero entre los hombres no se elogia como se debe la firmeza en la verdad, aunque sea como la de el rey Hariścandra.

Verse 10

मित्रस्नेहस्य पर्यायस्तच्च साप्तपदं स्मृतम् । स्नेहः स कीदृशो मित्रे दुःखितो यो न दृश्यते

El afecto del amigo se tiene por sinónimo de “sāptapada”, los siete pasos dados juntos. ¿Qué clase de afecto es, si cuando el amigo está afligido no se le ve, no se le sostiene a su lado?

Verse 11

तदवश्यमहं साकमधुना वह्निसाधनम् । करिष्ये कीर्तिवपुषः कृते सत्यमिदं सखे

Por ello, oh amigo, ahora mismo realizaré sin falta la prueba del fuego, contigo (o por ti). Esto es verdad, por el bien de aquel cuyo cuerpo es la fama misma, es decir, por el honor.

Verse 12

अनुजानीहि मामेतद्दर्शनं तव पश्चिमम् । त्वया सह महाभाग नाडीजंघ द्विजोत्तम

Concédeme permiso: esta será mi última visión de ti. Oh afortunadísimo Nāḍījaṃgha, el mejor de los dos veces nacidos, déjame partir contigo.

Verse 13

नारद उवाच । वज्रवद्दुःसहां वाचं मार्कंडेयसमीरिताम् । शुश्रुवान्स क्षणं ध्यात्वा प्रतीतः प्राह तावुभौ

Nārada dijo: Al oír las palabras, duras como un rayo e insoportables, pronunciadas por Mārkaṇḍeya, reflexionó un instante; y luego, satisfecho, se dirigió a ambos.

Verse 14

नाडीजंघ उवाच । यद्येवं तदिदं मित्रं विशंतं ज्वलनेऽधुना । निवारय मुनिश्रेष्ठ मत्तोऽस्ति चिरजीवितः

Nāḍījaṃgha dijo: Si es así, oh el mejor de los sabios, detén a este amigo que ahora va a entrar en el fuego ardiente. Aún le queda una larga vida por delante (más que a mí).

Verse 15

प्राकारकर्णनामासावुलूकः शिवपर्वते । स ज्ञास्यति महीपालमिंद्रद्युम्नं न संशयः

En la montaña de Śiva hay un búho llamado Prākārakarṇa. Él reconocerá y señalará al rey Indradyumna; de ello no hay duda.

Verse 16

तस्मादहं त्वया सार्धममुना च शिवालयम् । व्रजामि तं शिखरिणं मित्रकार्यप्रसिद्धये

Por ello, iré contigo y con él a la morada de Śiva—hasta aquella cumbre—para que el propósito del amigo se cumpla con éxito.

Verse 17

इत्येव मुक्त्वा ते जग्मुस्त्रयोऽपि द्विजपुंगवाः । कैलासं ददृशुस्तत्र तमुलूकं स्वनीडगम्

Dicho esto, los tres brāhmaṇas eminentes partieron. Allí contemplaron el Kailāsa y también vieron a aquel búho en su propio nido.

Verse 18

कृतसंविदसौ तेन बकः स्वागतपूजया । पृष्टश्च तावुभौ प्राह तत्सर्वमभिवांछितम्

Tras establecer entendimiento mediante la bienvenida y los honores, aquel Baka (ave) fue interrogado; y les dijo a ambos todo cuanto deseaban saber.

Verse 19

चिरायुरसि जानीषे यदीन्द्रद्युम्नभूपतिम् । तद्ब्रूहि तेन ज्ञानेन कार्यं जीवामहे वयम्

Eres de larga vida. Si conoces al rey Indradyumna, dínoslo; con ese conocimiento se cumplirá nuestro propósito y podremos seguir viviendo.

Verse 20

इति पृष्टः स विमना मित्रकार्यप्रसाधनात् । कौशिकः प्राह जानामि नेन्द्रद्युम्नमहं नृपम्

Así interrogado, quedó abatido, pues no pudo cumplir el propósito de su amigo. Kauśika dijo: «No conozco al rey Indradyumna».

Verse 21

अष्टाविंशत्प्रमाणा मे कल्पा जातस्य भूतले । न दृष्टो न श्रुतो वासाविंद्रद्युम्नो नृपः क्षितौ

He vivido en la tierra un lapso medido en veintiocho kalpas; y, sin embargo, en esta tierra no he visto ni siquiera he oído hablar de un rey llamado Indradyumna.

Verse 22

तच्छ्रुत्वा विस्मितो भूपस्तस्यायुरतिमात्रतः । दुःखितोऽपि तदा हेतुं पप्रच्छासौ तदायुषः

Al oírlo, el rey quedó asombrado por la desmesurada longevidad de aquel; y, aunque afligido, le preguntó entonces la causa de tal larga vida.

Verse 23

एवमायुर्यदि तव कथं प्राप्तं ब्रवीहि तत् । उलूकत्वं कथमिदं जुगुप्सितमतीव च

Si tal es tu vida, dime cómo la obtuviste. Y ¿cómo llegaste a ser un búho, tan repulsivo en verdad?

Verse 24

प्राकारकर्ण उवाच । श्रृणु भद्र यथा दीर्घमायुर्मेशिवपूजनात् । जुगुप्सितमुलूकत्वं शापेन च महामुनेः

Prākārakarṇa dijo: «Escucha, oh noble: cómo obtuve larga vida mediante la adoración de Śiva, y cómo este estado aborrecible de ser búho sobrevino por la maldición de un gran sabio».

Verse 25

वसिष्ठकुलसंभूतः पुराहमभवं द्विजः । घंट इत्यभिविख्यातो वाराणस्यां शिवेरतः

Antaño fui un brāhmaṇa, nacido en el linaje de Vasiṣṭha, célebre con el nombre de «Ghaṇṭa», y devoto de Śiva en Vārāṇasī.

Verse 26

धर्मश्रवणनिष्ठस्य साधूनां संसदि स्वयम् । श्रुत्वास्मि पूजयामीशं बिल्वपत्रैरखंडितैः

En la asamblea de los sādhus, firmes en escuchar el dharma, tras oír su enseñanza, yo mismo adoré al Señor con hojas de bilva intactas.

Verse 27

न मालती न मंदारः शतपत्रं न मल्लिका । तथा प्रियाणि श्रीवृक्षो यथा मदनविद्विषः

Ni la mālatī ni la mandāra, ni el loto de cien pétalos ni la mallikā: nada es tan querido para el Enemigo de Madana (Śiva) como el śrīvṛkṣa, el árbol de bilva.

Verse 28

अखंडबिल्वपत्रेण एकेन शिवमूर्धनि । निहितेन नरैः पुण्यं प्राप्यते लक्षपुष्पजम्

Al colocar siquiera una sola hoja de bilva intacta sobre la cabeza de Śiva, el hombre obtiene un mérito igual al de ofrecer cien mil flores.

Verse 29

अखंडितैर्बिल्वपत्रैः श्रद्धया स्वयमाहृतैः । लिंगप्रपूजनं कृत्वा वर्षलक्षं वसेद्दिवि

Habiendo realizado la adoración completa del Śiva-liṅga con hojas de bilva intactas, recogidas por uno mismo con fe, se mora en el cielo durante cien mil años.

Verse 30

सच्छास्त्रेभ्य इति श्रुत्वा पूजयाम्यहमीश्वरम् । त्रिकालं श्रद्धया पत्रैः श्रीवृक्षस्य त्रिभिस्त्रिभिः

Al oír esto de las verdaderas śāstras, adoro al Señor: tres veces al día, con fe, ofreciendo en cada ocasión tres hojas del sagrado árbol bilva.

Verse 31

ततो वर्षशतस्यांते तुतोष शशिशेखरः । प्रत्यक्षीभूय मामाह मेघगंभीरया गिरा

Entonces, al cabo de cien años, Śaśiśekhara (Śiva) quedó complacido. Manifestándose ante mí, me habló con una voz profunda como las nubes de trueno.

Verse 32

ईश्वर उवाच । तुष्टोस्मि तव विप्रेंद्राखंडबिल्वदलार्चनात् । वृणीष्वाभिमतं यत्ते दास्यम्यपि च दुर्लभम्

Dijo Īśvara: «Oh, el mejor de los brāhmaṇas, me complazco en tu adoración con hojas de bilva intactas. Elige el don que anhelas: te concederé aun lo difícil de obtener».

Verse 33

अखंडबिल्वपत्रेण महातुष्टिः प्रजायते । एकनापि यथान्येषां तथा न मम कोटिभिः

Con una sola hoja de bilva intacta nace (en mí) una gran complacencia. Con esa única hoja me complazco como otros con muchas ofrendas; para mí, ni siquiera con crores de otros dones sería igual.

Verse 34

इत्युक्तोऽहं भगवता शंभुना स्वमनः स्थितम् । वृणोमि स्म वरं देव कुरु मामजरामरम्

Así, interpelado por el Bienaventurado Śambhu, escogí el don que guardaba en mi corazón: «Oh Señor, hazme libre de vejez y muerte».

Verse 35

अथ लीलाविलासो मां तथेत्युक्त्वाऽविचारितम् । ययावदर्शनं प्रीतिमहं च महतीं गतः

Entonces el Señor, en su juego divino, dijo: «Así sea», sin vacilar, y desapareció de la vista; y yo alcancé una dicha inmensa.

Verse 36

कृतकृत्यं तदात्मानमज्ञासिपमहं क्षितौ । एतस्मिन्नेव काले तु भृगुवंश्योऽभवद्द्विजः

En la tierra, entonces supe que mi propósito estaba cumplido. Y en ese mismo instante, en el linaje de Bhṛgu nació un brāhmaṇa, dos veces nacido (dvija).

Verse 37

अवदातत्रिजन्मासवक्षविच्चाक्षरार्थवित् । सुदर्शनेति प्रथिता प्रिया तस्याभवत्सती

Su virtuosa esposa, célebre como Sudarśanā, llegó a ser su amada: pura y radiante, conocedora del sentido de palabras y sílabas, y versada en la esencia de la palabra sagrada.

Verse 38

अतीव मुदिता पत्युर्मुखं प्रेक्ष्यास्य दर्शनात् । तनया देवलस्यैपा रूपेणाप्रतिमा भुवि

Muy gozosa al contemplar el rostro de su esposo, dio a luz a esta hija de Devala, cuya hermosura en la tierra no tenía igual.

Verse 39

तस्यां तस्मादभूत्कन्या निर्विशेषा निजारणेः । निवृत्तबालभावाभूत्कुमारी यौवनोन्मुखी

De ella y de él nació una hija: una doncella extraordinaria, sin igual en su propio linaje. Habiendo dejado atrás la niñez, la joven kumārī quedó al umbral de la juventud.

Verse 40

नालं बभूव तां दातुं तनयां गुणशालिनीम् । कस्यापि जनकः सा च वयःसंधौ मयेक्षिता

Su padre no halló a nadie digno a quien entregar a aquella hija virtuosa. Y en el umbral de las edades—al borde de la juventud—yo la contemplé.

Verse 41

प्रविश्द्यौवनाभोगभावैरतिमनोहरा । निर्वास्यमानैरपरैस्तिलतंदुलिताकृतिः

Al adentrarse por completo en los deleites y estados del ánimo de la juventud, se volvió sumamente encantadora. Y al brotar en flor otros rasgos, su figura apareció esbelta y delicada, como una enredadera de sésamo mecida por el viento.

Verse 42

क्रीडमाना वयस्याभिर्लावण्यप्रतिमेव सा । व्यचिंतयमहं विप्र तां निरीक्ष्य सुमध्यमाम्

Jugando con sus compañeras, parecía la viva imagen de la hermosura. Al ver a aquella doncella de cintura esbelta, oh brāhmana, comencé a cavilar.

Verse 43

अनन्याकृतिमन्योऽसौ विधिर्येनेति निर्मिता । ततः सात्त्विकभावानां तत्क्षणादस्मि गोचरम्

«Sin duda algún otro Creador la ha formado», pensé, tan singular era su figura. Desde ese mismo instante caí bajo el influjo de emociones sāttvicas: ternura y conmoción interior.

Verse 44

प्रापितो लीलयाहत्य बाणैः कुसुमधन्विना । ततो मया स्खलद्वालं पृष्टा कस्येति तत्सखी

Herido en juego por las flechas del de arco florido (Kāma), quedé sobrecogido. Entonces, con voz vacilante, pregunté a su amiga: «¿De quién es hija ella?»

Verse 45

प्राहेति भृगुवंश्यस्य कन्येयं द्विजजन्मनः । अनूढाद्यापि केनापि समायातात्र खेलितुम्

Su compañera respondió: «Esta doncella es hija de un dos veces nacido (brāhmaṇa) del linaje de Bhṛgu. Aún no está desposada, y ha venido aquí a jugar con sus amigas».

Verse 46

ततः कुसुमबाणेन शरव्रातैर्भृशं हतः । पितरं प्रणतो गत्वा ययाचे तां भृगूद्वहम्

Entonces, herido gravemente por las ráfagas de flechas de flores, fui ante su padre, me incliné reverente y le supliqué su mano en matrimonio—él, el más excelso de los Bhṛgu.

Verse 47

स च मां सदृशं ज्ञात्वा शीलेन च कुलेन च । अतीव चार्थिनं मह्यं ददौ वाचा पुरः क्रमात्

Al reconocerme como un partido digno—por conducta y por linaje—y al ver mi súplica ferviente, me la concedió con su palabra, conforme al debido orden.

Verse 48

ततः सा तनया तस्य भार्गवस्या श्रृणोदिति । दत्तास्मि तस्मै विप्राय विरूपायेति जल्पताम्

Entonces la hija de aquel Bhārgava los oyó decir: «He sido entregada a ese brāhmaṇa—tan deforme», murmuró ella con queja.

Verse 49

रोरूयमाणा जननीमाह पश्य यथा कृतम् । अतीवानुचितं दत्त्वा जनकेन तथा वरे

Llorando, dijo a su madre: «Mira lo que se ha hecho: mi padre me ha entregado en matrimonio de un modo totalmente impropio, y a un esposo semejante».

Verse 50

विषमालोड्य पास्यामि प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् । वरं न तु विरूपस्योद्वोढुर्भार्या कथंचन

«Beberé veneno, o entraré en el fuego sagrado; pero de ningún modo llegaré a ser esposa de un novio deforme.»

Verse 51

ततः संबोध्य जननी तां सुतामाह भार्गवम् । न देयास्मै त्वया कन्या विरूपायेति चाग्रहात्

Entonces la madre, consolando a su hija, habló con insistencia al Bhārgava: «No le entregues a esta doncella, y menos aún a ese hombre deforme.»

Verse 52

स वल्लभावचः श्रुत्वा धर्मशास्त्राण्यवेक्ष्य च । दत्तामपि हरेत्पूर्वां श्रेयांश्चेद्वर आव्रजेत्

Al oír las palabras de su amada y consultar los textos del dharma, concluyó: «Aunque ella haya sido entregada (a otro), puede recuperarse si se presenta un novio más digno.»

Verse 53

अर्वाक्छिलाक्रमणतो निष्ठा स्यात्सप्तमे पदे । इति व्यवस्य प्रददावन्यस्मै तां द्विजः सुताम्

Decidió así: «Antes de que el vínculo nupcial quede consumado —tenido por firme en el séptimo paso— puede modificarse». Resuelto esto, el brāhmaṇa dio a su hija a otro.

Verse 54

श्वोभाविनि विवाहे तु तच्च सर्वं मया श्रुतम् । ततोतीव विलक्ष्योहं वयस्यानां पुरस्तदा

Cuando la boda iba a celebrarse al día siguiente, oí todo aquello. Entonces, ante mis compañeros, me sentí hondamente avergonzado y cohibido.

Verse 55

नाशकं वदनं भद्र तथा दर्शयितुं निजम् । कामार्तोतीव तां सुप्तामर्वाग्निशि तदाहरम्

Oh buen hombre, no podía mostrar mi rostro así. Vencido por el deseo, me la llevé por la noche mientras dormía.

Verse 56

नीत्वा दुर्गतमैकांतेऽकार्षमौद्वाहिकं विधिम् । गांधर्वेण विवाहेन ततोऽकार्षं हृदीप्सितम्

Llevándola a un lugar apartado, realicé el rito nupcial; mediante un matrimonio Gandharva, cumplí entonces lo que mi corazón deseaba.

Verse 57

अनिच्छंतीं तदा बालां बलात्सुरतसेवनम् । अथानुपदमागत्य तत्पिता प्रातरेव माम्

Aunque era una joven reacia, forcé el acto de unión sexual. Luego, llegando inmediatamente después, su padre vino a mí por la mañana.

Verse 58

निश्वस्य संवृतो विप्रास्तां वीक्ष्योद्वाहितां सुताम् । शशाप कुपितो भद्र मां तदानीं स भार्गवः

Suspirando profundamente, el brahmán, al ver a su hija así "casada", se enfureció, oh buen hombre, y en ese mismo momento el Bhārgava me maldijo.

Verse 59

भार्गव उवाच । निशाचरस्य धर्मेण यत्त्वयोद्वाहिता सुता । तस्मान्निशाचरः पाप भव त्वमविलंबितम्

Bhārgava dijo: "Puesto que, siguiendo la costumbre de un ser que vaga por la noche, te has casado con la hija, por lo tanto, oh pecador, conviértete tú mismo en un niśācara de inmediato, sin demora".

Verse 60

इति शप्तः प्रण्म्यैनं पादोपग्रहपूर्वकम् । हाहेति च ब्रुवन्गाढं साश्रुनेत्रं सगद्गदम्

Así, maldecido, se postró ante él, abrazando primero sus pies; y clamando: «¡Ay! ¡Ay!», habló con honda congoja—los ojos anegados en lágrimas y la voz ahogada por el dolor.

Verse 61

ततोहमब्रवं कस्माददोषं मां भवानिति । शपते भवता दत्ता मम वाचा पुरा सुता

Entonces dije: «¿Por qué me maldices si no tengo culpa? Por tu palabra, tiempo atrás, tu hija me fue prometida».

Verse 62

सोद्वाहिता मया कन्या दानं सकृदिति स्मृतिः । सकृज्जल्पंति राजानः सकृज्जल्पंति पण्डिताः

«Esa doncella ya ha sido desposada por mí; la tradición recuerda que un don se otorga una sola vez. Los reyes hablan una sola vez; los sabios también hablan una sola vez».

Verse 63

सकृत्कन्याः प्रदीयंते त्रीण्येतानि सकृत्सकृत् । किं च प्रतिश्रुतार्थस्य निर्वाहस्तत्सतां व्रतम्

«A una doncella se la entrega una sola vez; estas tres cosas son actos de “una sola vez”. Y además, cumplir lo prometido: ése es el voto de los virtuosos».

Verse 64

भवादृशानां साधूनां साधूनां तस्य त्यागो विगर्हितः । प्रतिश्रुता त्वया लब्धा तदा कालमियं मया

«Para hombres buenos como tú, tal abandono es censurable. Ella me fue obtenida por tu promesa entonces; ahora, llegado el tiempo debido, he venido a reclamarla».

Verse 65

उद्वोढा चाधुना नाहमुचितः शापभाजनम् । वृथा शपन्ति मह्यं च भवंतस्तद्विचार्यताम्

Ahora que ella ha sido desposada, no soy digno de ser objeto de una maldición. En vano me maldecís—consideradlo con cuidado.

Verse 66

यो दत्त्वा कन्यकां वाचा पश्चाद्धरति दुर्मतिः । स याति नरकं चेति धर्मशास्त्रेषु निश्चितम्

Quien, tras entregar a una doncella con palabra empeñada, luego la reclama de vuelta—con mente perversa—va al infierno: así está firmemente establecido en los Dharmaśāstras.

Verse 67

तदाकर्ण्य व्यवस्यासौ तथ्यं मद्वचनं हृदा । पश्चात्तापसमोपेतो मुनिर्मामित्यथाब्रवीत्

Al oírlo, el sabio comprendió en su corazón que mis palabras eran verdaderas. Luego, colmado de arrepentimiento, el muni me habló así.

Verse 68

न मे स्यादन्यथा वाणी उलूकस्त्वं भविष्यति । निशाचरो ह्युलूकोऽपि प्रोच्यते द्विजसत्तम

Mi palabra no puede ser de otro modo: te convertirás en un búho. Pues aun el búho es llamado ‘niśācara’, oh el mejor de los dos veces nacidos.

Verse 69

यदेंद्रद्युम्नविज्ञाने सहायस्तंव भविष्यसि । तदा त्वं प्रकृतिं विप्र प्राप्स्यसीत्यब्रवीत्स माम्

Él me dijo: «Cuando llegues a ser un auxiliar en el asunto de reconocer a Indradyumna, entonces, oh brāhmaṇa, recobrarás tu estado natural».

Verse 70

तद्वाक्यसमकालं च कौशिकत्वमिदं मम । एतावंति दिनान्यासीदष्टाविंशद्दिनं विधेः

Desde el mismo instante en que fueron pronunciadas aquellas palabras, cayó sobre mí el estado de ‘Kauśika’; duró sólo tantos días: veintiocho días, oh tú que estás ordenado por el destino.

Verse 71

बिल्वीदलौरिति पुरा शशिशेखरस्य संपूजनेन मम दीर्घतरं किलायुः । संजातमत्र च जुगुप्सितमस्य शापात्कैलासरोधसि निशाचररूपमासीत्

Antaño, al adorar a Śaśiśekhara (Śiva) con hojas de bilva, mi vida se prolongó en verdad. Pero aquí, por su maldición, surgió un destino aborrecible: en las laderas del Kailāsa tomé forma de ser noctívago, de naturaleza demoníaca.