Adhyaya 10

Verse 1

व्यास उवाच । शृणु राजन्यथावृत्तं धर्म्मारण्ये शुभं मतम् । यदिदं कथयिष्यामि अशेषाघौघनाशनम्

Vyāsa dijo: «Escucha, oh Rey, lo sucedido en Dharmāraṇya, un relato auspicioso. Lo que voy a narrar destruye por completo el torrente de los pecados».

Verse 2

अजेशेन तदा राजन्प्रेरितेन स्वयंभुवा । कामधेनुः समाहूता कथयामास तां प्रति

Entonces, oh Rey, instigado por el Auto-nacido (Brahmā), Ajeśa convocó a Kāmadhenu; y ella habló en respuesta a él.

Verse 3

विप्रेभ्योऽनुचरान्देहि एकैकस्मै द्विजातये । द्वौ द्वौ शुद्धात्मकौ चैवं देहि मातः प्रसीद मे

«Concede asistentes a los brāhmaṇas: dos para cada uno, a cada dos veces nacido. Concédelos así, oh Madre; sé propicia conmigo».

Verse 4

तथेत्युक्त्वा महाधेनुः क्षीरेणोल्लेखयद्धराम् । हुंकारात्तस्य निष्क्रांताः शिखासूत्रधरा नराः

Diciendo: «Así sea», la gran vaca trazó sobre la tierra señales con leche. De su bramido surgieron hombres que llevaban la śikhā y el sagrado cordón (yajñopavīta).

Verse 5

षट्त्रिंशच्च सहस्राणि वणिजश्च महाबलाः । सोपवीता महादक्षाः सर्वशास्त्रविशारदाः

Eran treinta y seis mil: mercaderes de gran vigor, ceñidos con el cordón sagrado, muy diestros y versados en todos los śāstras.

Verse 6

द्विजभक्तिसमायुक्ता ब्रह्मण्यास्ते तपोन्विताः । पुराणज्ञाः सदाचारा धार्मिका बह्मभोजकाः

Estaban colmados de devoción hacia los dvijas, entregados al dharma brahmánico y dotados de austeridad; conocedores de los Purāṇas, de conducta recta, justos y dadores de alimento a los brāhmaṇas.

Verse 7

स्वर्गे देवाः प्रशंसंति धर्मारण्यनिवासिनः । तपोऽध्ययनदानेषु सर्वकालेप्यतींद्रियाः

En el cielo, los devas alaban a los moradores de Dharmāraṇya; pues en austeridad, estudio y caridad son siempre extraordinarios, más allá de la medida común en todo tiempo.

Verse 8

एकैकस्मै द्विजायैव दत्तं जातु चरद्वयम् । वाडवस्य च यद्गोत्रं पुरा प्रोक्तं महीपते

A cada dvija, en verdad, se le otorgó un par de asistentes. Y en cuanto al gotra de aquel Vāḍava, fue declarado antiguamente, oh señor de la tierra.

Verse 9

परस्परं च तद्गोत्रं तस्य चानुचरस्य च । इति कृत्वा व्यवस्थां च न्यवसंस्तत्र भूमिषु

Así, tras determinar mutuamente el gotra (linaje) de aquel y también el de su servidor, establecieron el orden debido y luego se asentaron allí en aquellas tierras.

Verse 10

ततश्च शिष्यता देवैर्दत्ता चानुचरान्भुवि । ब्रह्मणा कथितं सर्वं तेषामनुहिताय वै

Luego los devas concedieron el discipulado y dispusieron también servidores sobre la tierra. Todo esto lo declaró Brahmā, en verdad, para su bienestar y recta guía.

Verse 11

कुरुध्वं वचनं चैषां ददध्वं च यदिच्छितम् । समित्पुष्पकुशादीनि आनयध्वं दिनेदिने

Cumplid sus palabras y dadles cuanto deseen. Traed día tras día leña para los ritos, flores, hierba kuśa y lo demás necesario.

Verse 12

अनुज्ञयैषां वर्तध्वं मावज्ञां कुरुत क्वचित् । जातकं नामकरणं तथान्नप्राशनं शुभम्

Vivid y obrad sólo con su permiso; no les mostréis desprecio jamás. Asimismo, los ritos del nacimiento, la ceremonia del nombre y la auspiciosa primera toma de alimento han de hacerse con su sanción.

Verse 13

क्षौरं चैवोपनयनं महानाम्न्यादिकं तथा । क्रियाकर्मादिकं यच्च व्रतं दानोपवासकम्

Así también el tonsurado, el upanayana (iniciación), el mahānāma y otras observancias; y cualesquiera ritos y ceremonias: votos, caridades y ayunos.

Verse 14

अनुज्ञयैषां कर्तव्यं काजेशा इदमबुवन् । अनुज्ञया विनैषां यः कार्यमारभते यदि

«Debe hacerse sólo con su permiso», declararon los señores de los dioses. Si alguien emprende una acción sin su consentimiento,

Verse 15

दर्शं वा श्राद्धकार्यं वा शुभं वा यदि वाऽशुभम् । दारिद्र्यं पुत्रशोकं च कीर्तिनाशं तथैव च

Sea el rito de luna nueva o la ceremonia de śrāddha, sea auspicioso o inauspicioso: quien quebranta la norma cae en pobreza, sufre pena por los hijos y aun pierde la buena fama.

Verse 16

रोगैर्निपीड्यते नित्यं न क्वचित्सुखमाप्नुयुः । तथेति च ततो देवाः शक्राद्याः सुरसत्तमाः

Es oprimido sin cesar por enfermedades y no halla dicha en parte alguna. «Así sea», dijeron entonces los dioses: Śakra (Indra) y los demás, los más excelsos de los celestiales.

Verse 17

स्तुतिं कुर्वंति ते सर्वे काम धेनोः पुरः स्थिताः । कृतकृत्यास्तदा देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

De pie ante Kāma-dhenū, todos ofrecieron himnos de alabanza. Entonces los dioses—Brahmā, Viṣṇu y Maheśvara—sintieron cumplido su propósito.

Verse 18

त्वं माता सर्वदेवानां त्वं च यज्ञस्य कारणम् । त्वं तीर्थं सर्वतीर्थानां नम स्तेऽस्तु सदानघे

Tú eres la Madre de todos los dioses; tú eres la causa misma del yajña. Tú eres el tīrtha entre todos los tīrthas: reverencia a ti, oh siempre inmaculada.

Verse 19

शशिसूर्यारुणा यस्या ललाटे वृषभध्वजः । सरस्वती च हुंकारे सर्वे नागाश्च कंबले

Aquella cuyo entrecejo resplandece con la luz de la luna y del sol, y en quien está señalado el Señor del estandarte del Toro (Śiva); en cuyo bramido mora Sarasvatī, y en cuyo manto se reúnen todos los Nāgas: tal es la maravillosa Vaca, Surabhī.

Verse 20

क्षुरपृष्ठे च गन्धर्वा वेदाश्चत्वार एव च । मुखाग्रे सर्वतीर्थानि स्थावराणि चराणि च

Sobre su lomo, afilado como navaja, están los Gandharvas y los cuatro Vedas; en la parte delantera de su boca moran todos los tīrthas, de los mundos inmóviles y de los móviles.

Verse 21

एवंविधैश्च बहुशो वचनैस्तोषिता च सा । सुप्रसन्ना तदा धेनुः किं करोमीति चाब्रवीत्

Así, complacida una y otra vez por tales palabras, la Vaca quedó sumamente benévola; entonces la Dhenu dijo: «¿Qué he de hacer?»

Verse 22

देवा ऊचुः । सृष्टाः सर्वे त्वया मातर्देव्यैतेऽनुचराः शुभाः । त्वत्प्रसादान्महाभागे ब्राह्मणाः सुखिनोऽ भवन्

Los Devas dijeron: «Oh Madre, oh Diosa: estos auspiciosos servidores han sido todos creados por ti. Por tu gracia, oh afortunadísima, los Brāhmaṇas han quedado felices y en sosiego.»

Verse 23

ततोऽसौ सुरभी राजन्गता नाकं यशस्विनी । ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यास्तत्रैवांतरधुस्ततः

Entonces la gloriosa Surabhī, oh Rey, partió hacia el cielo. Y en ese mismo lugar, Brahmā, Viṣṇu, Maheśa y los demás se desvanecieron.

Verse 24

युधिष्ठिर उवाच । अभार्यास्ते महातेजा गोजा अनुचरास्तथा । उद्वाहिता कथं ब्रह्मन्त्सुतास्तेषां कदाऽभवन्

Yudhiṣṭhira dijo: «Oh, de gran esplendor: aquellos servidores nacidos de la Vaca no tenían esposas. Oh Brahmán, ¿cómo fueron desposados y cuándo les nacieron hijos?»

Verse 25

व्यास उवाच । परिग्रहार्थं वे तेषां रुद्रेण च यमेन च । गन्धर्वकन्या आहृत्य दारास्तत्रोपकल्पिताः

Vyāsa dijo: «Para que tomaran esposas, Rudra y Yama trajeron doncellas gandharvas, y allí se les dispusieron debidamente como esposas.»

Verse 26

युधिष्ठिर उवाच । को वा गन्धर्वराजासौ किंनामा कुत्र वा स्थितः । कियन्मात्रास्तस्य कन्याः किमाचारा ब्रवीहि मे

Yudhiṣṭhira dijo: «¿Quién es ese rey de los gandharvas? ¿Cómo se llama y dónde mora? ¿Cuántas son sus hijas y cuáles son sus costumbres? Dímelo.»

Verse 27

व्यास उवाच । विश्वावसुरिति ख्यातो गन्धर्वाधिपतिर्नृप । षष्टिकन्यासहस्राणि आसते तस्य वेश्मनि

Vyāsa dijo: «Oh rey, el señor de los gandharvas es célebre con el nombre de Viśvāvasu. En su palacio habitan sesenta mil doncellas.»

Verse 28

अंतरिक्षे गृहं तस्य गधर्वनगरं शुभम् । यौवनस्थाः सुरूपाश्च कन्या गन्धर्वजाः शुभाः

Su morada está en el espacio intermedio: una espléndida y auspiciosa ciudad de los gandharvas. Allí hay doncellas nacidas de los gandharvas, auspiciosas, en la flor de la juventud y de hermosa figura.

Verse 29

रुद्रस्यानुचरौ राजन्नंदी भृंगी शुभाननौ । पूर्वदृष्टाश्च ताः कन्याः कथयामासतुः शिवम्

Oh rey, Nandī y Bhṛṅgī—servidores de Rudra, de rostro auspicioso—informaron a Śiva acerca de aquellas doncellas que habían visto antes.

Verse 30

दृष्टाः पुरा महादेव गन्धर्वनगरे विभो । विश्वावसुगृहे कन्या असंख्याताः सहस्रशः

Antaño, oh Mahādeva, Señor que todo lo penetra, en la ciudad de los Gandharvas—en la casa de Viśvāvasu—se vieron doncellas por miles, innumerables.

Verse 31

ता आनीय वलादेव गोभुजेभ्यः प्रयच्छ भो । एवं श्रुत्वा ततो देवस्त्रिपुरघ्नः सदाशिवः

«Tráelas, oh Deva poderoso, y entrégalas a los vaqueros (gobhujas)». Al oír esto, el Dios Sadāśiva, vencedor de Tripura, respondió.

Verse 32

प्रेषयामास दूतं तु विजयं नाम भारत । स तत्र गत्वा यत्रास्ते विश्वावसुररिंदमः

Oh Bhārata, envió a un mensajero llamado Vijaya. Este fue allí, al lugar donde moraba Viśvāvasu, domador de enemigos.

Verse 33

उवाच वचनं चैव पथ्यं चैव शिवेरितम् । धर्मारण्ये महाभाग काजेशेन विनिर्मिताः

Pronunció el mensaje y también la debida instrucción según lo ordenado por Śiva: «Oh afortunado, en Dharmāraṇya han sido establecidos/creados por Kājeśa».

Verse 34

स्थापिता वाडवास्तत्र वेदवेदांगपारगाः । तेषां वै परिचर्यार्थं कामधेनुश्च प्रार्थिता

Allí fueron establecidos los Vāḍavās, versados en los Vedas y los Vedāṅgas. Y para su servicio y sustento, también fue invocada la sagrada Kāmadhenu.

Verse 35

तया कृताः शुभाचारा वणिजस्ते त्वयोनिजा । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि कुमारास्ते महाबलाः

Por ella, aquellos mercaderes fueron hechos de conducta auspiciosa, y nacieron sin vientre humano. Y hay treinta y seis mil hijos tuyos, poderosos en fuerza.

Verse 36

शिवेन प्रेषितोऽहं वै त्वत्समीपमुपागतः । कन्यार्थं हि महाभाग देहिदेहीत्युवाच ह

En verdad, he sido enviado por Śiva y me he acercado a ti. Oh afortunado, es por las doncellas: «¡Da, da!», dijo él.

Verse 37

गन्धर्व उवाच । देवानां चैव सर्वेषां गन्धर्वाणां महामते । परित्यज्य कथं लोके मानुषाणां ददामि वै

Dijo el Gandharva: «Oh de gran mente, ¿cómo podría yo, abandonando a todos los Devas y a los Gandharvas, entregar (a estas doncellas) a los humanos en el mundo?»

Verse 38

श्रुत्वा तु वचनं तस्य निवृत्तो विजयस्तदा । कथयामास तत्सर्वं गन्धर्व चरितं महत्

Al oír sus palabras, Vijaya regresó entonces y lo relató todo: el gran relato de la conducta del Gandharva.

Verse 39

व्यास उवाच । ततः कोपसमाविष्टो भगवांल्लोकशंकरः । वृषभे च समारूढः शूलहस्तः सदाशिवः

Vyāsa dijo: Entonces el Bienaventurado Señor, Śaṅkara, bienhechor de los mundos, fue tomado por la ira. Montando el toro y empuñando el tridente, Sadāśiva avanzó.

Verse 40

भूतप्रेतपिशाचाद्यैः सहस्रैरावृतः प्रभुः । ततो देवास्तथा नागा भूतवेतालखेचराः

El Señor estaba rodeado por miles de bhūtas, pretas, piśācas y otros seres. Luego también se congregaron los devas, los nāgas y huestes de espíritus—vetālas y otros seres que surcan el cielo.

Verse 41

क्रोधेन महताविष्टाः समाजग्मुः सहस्रशः । हाहाकारो महानासीत्तस्मिन्सैन्ये विसर्पति

Poseídos por una gran ira, se reunieron por millares. Cuando aquel ejército se extendió, se alzó un inmenso clamor de espanto.

Verse 42

प्रकंपिता धरादेवी दिशापाला भयातुराः । घोरा वातास्तदाऽशांताः शब्दं कुर्वंति दिग्गजाः

La Diosa Tierra tembló; los guardianes de las direcciones quedaron abatidos por el miedo. Soplaron vientos feroces, inquietos y furiosos, y los elefantes de los puntos cardinales bramaron con fuerza.

Verse 43

व्यास उवाच । तदागतं महासैन्यं दृष्ट्वा भयविलोलितम् । गन्धर्वनगरात्सर्वे विनेशुस्ते दिशो दश

Vyāsa dijo: Al ver llegar aquel gran ejército, estremecido por el temor, todos ellos huyeron de la ciudad de los Gandharvas hacia las diez direcciones.

Verse 44

गन्धर्वराजो नगरं त्यक्त्वा मेरुं गतो नृप । ताः कन्या यौवनोपेता रूपौदार्यसमन्विताः

Oh rey, el soberano de los Gandharvas abandonó la ciudad y fue al Meru. Aquellas doncellas, colmadas de juventud y adornadas de belleza y noble excelencia, quedaron allí.

Verse 45

गृहीत्वा प्रददौ सर्वा वणिग्भ्यश्च तदा नृप । वेदोक्तेन विधानेन तथा वै देवसन्निधौ

Oh rey, tomándolas, las entregó entonces todas a los mercaderes, conforme al rito enseñado en los Vedas, y ciertamente en presencia de los dioses.

Verse 46

आज्यभागं तदा दत्त्वा गन्धर्वाय गवात्मजाः । देवानां पूर्वजानां च सूर्याचंद्रमसोस्तथा

Entonces los hijos de los vaqueros ofrecieron al Gandharva la porción de ghee, el ājyabhāga; y asimismo ofrecieron porciones a los dioses primordiales, y al Sol y a la Luna.

Verse 47

यमाय मृत्यवे चैव आज्यभागं तदा ददुः । दत्त्वाज्यभागान्विधिवद्वव्रिरे ते शुभव्रताः

Luego dieron la porción de ghee, el ājyabhāga, a Yama y también a Mṛtyu. Habiendo ofrecido debidamente los ājyabhāgas según la regla, aquellos de voto auspicioso eligieron como era debido.

Verse 48

ततः प्रभृति गान्धर्वविवाहे समुपस्थिते । आज्यभागं प्रगृह्णन्ति अद्यापि सर्वतो भृशम्

Desde entonces, cuando tiene lugar un matrimonio gandharva, se toma y se ofrece el ājyabhāga; aun hoy, en todas partes, en plena medida.

Verse 50

क्षत्रियाश्च महावीरा किंकरत्वे हि निर्मिताः

Y los poderosos y heroicos kṣatriyas fueron formados, en verdad, para el servicio: prestos como devotos servidores en el orden establecido del dharma.

Verse 51

ततो देवाऽस्तदा राजञ्जग्मुः सर्वे यथातथा । गते देवे द्विजाः सर्वे स्थानेऽस्मिन्निवसंति ते

Entonces, oh Rey, todos los devas partieron, cada cual a su propia morada. Cuando los dioses se hubieron ido, todos los dvijas permanecieron y habitaron en este mismo lugar.

Verse 52

पुत्रपौत्रयुता राजन्निवसंत्यकुतोभयाः । पठंति वेदान्वेदज्ञाः क्वचिच्छास्त्रार्थमुद्गिरन्

Acompañados de hijos y nietos, oh Rey, viven allí sin temor. Conocedores de los Vedas, recitan los Vedas y, a veces, exponen el sentido de los śāstras.

Verse 54

केचिद्विष्णुं जपंतीह शिवं केचिज्जपंति हि । ब्रह्माणं च जपंत्येके यमसूक्तं हि केचन । यजंति याजकाश्चैव अग्निहोत्रमुपासते । स्वाहाकारस्वधाकारवषट्कारैश्च सुव्रत

Aquí unos repiten en japa el nombre de Viṣṇu; otros, en verdad, el de Śiva. Algunos entonan a Brahmā, y algunos recitan los himnos a Yama. Otros realizan sacrificios y sostienen el Agnihotra, pronunciando ‘svāhā’, ‘svadhā’ y ‘vaṣaṭ’, oh tú de excelentes votos.

Verse 55

शब्दैरापूयते सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । वणिजश्च महादक्षा द्विजशुश्रूणोत्सुकाः

Con sonidos sagrados se colma todo el triple mundo, móvil e inmóvil. Y los mercaderes, muy diestros, están ansiosos por servir y atender a los dvijas.

Verse 56

धर्मारण्ये शुभे दिव्ये ते वसंति सुनिष्ठिताः । अन्नपानादिकं सर्वं समित्कुशफलादिकम्

En el auspicioso y divino Dharmāraṇya moran, firmes en la disciplina. Allí se halla todo lo necesario—comida y bebida, leña sagrada, hierba kuśa, frutos y demás.

Verse 57

आपूरयन्द्विजातीनां वणिजस्ते गवात्मजाः

Aquellos mercaderes, hijos del linaje de la vaca, mantuvieron plenamente provistos a los dvija, sin que faltase nada para sus necesidades.

Verse 58

पुष्पोपहारनिचयं स्नानवस्त्रादिधावनम् । उपलादिकनिर्माणं मार्जनादिशुभक्रियाः

Dispusieron acopios de flores y ofrendas; lavaron paños de baño y otros enseres; levantaron obras de piedra y semejantes; y realizaron actos auspiciosos como barrer y limpiar.

Verse 59

वणिक्स्त्रियः प्रकुर्वंति कंडनं पेषणादिकम् । शुश्रूषंति च तान्विप्रान्काजेशवचनेन हि

Las esposas de los mercaderes realizaban labores como machacar y moler. Y, por mandato de Kājeśa, servían con diligencia a aquellos brāhmaṇas.

Verse 60

स्वस्था जातास्तदा सर्वे द्विजा हर्षपरायणाः । काजेशादीनुपासंते दिवारात्रौ हि संध्ययोः

Entonces todos los dvija quedaron sanos y satisfechos, entregados al gozo. En los crepúsculos de la mañana y de la tarde, y en verdad de día y de noche, adoraban a Kājeśa y a las demás deidades.