Adhyaya 17

Verse 1

ऋषय ऊचुः । वेदवेदांगतत्त्वज्ञैर्गुरुभिर्ब्रह्मवादिभिः । नृणां कृतोपदेशानां सद्यः सिद्धिर्हि जायते

Los sabios dijeron: Cuando los gurús, conocedores del verdadero sentido de los Vedas y los Vedāṅgas, maestros establecidos en Brahman, instruyen a las personas, el logro surge de inmediato.

Verse 2

अथान्यजनसामान्यैर्गुरुभिर्नीतिकोविदैः । नृणां कृतोपदेशानां सिद्धिर्भवति कीदृशी

Pero cuando la instrucción se da a las personas por gurús que son meramente gente común, aunque diestros en la conducta mundana, ¿qué clase de logro resulta entonces?

Verse 3

सूत उवाच । श्रद्धैव सर्वधर्मस्य चातीव हितकारिणी । श्रद्धयैव नृणां सिद्धिर्जायते लोकयोर्द्वयोः

Dijo Sūta: La fe por sí sola es sumamente benéfica para todo dharma; y por la fe sola los hombres alcanzan el logro en ambos mundos.

Verse 4

श्रद्धया भजतः पुंसः शिलापि फलदायिनी । मूर्खोऽपि पूजितो भक्त्या गुरुर्भवति सिद्धिदः

Para quien adora con fe, hasta una piedra se vuelve dadora de frutos; y aun un necio, honrado con devoción, llega a ser un guru que concede siddhi.

Verse 6

श्रद्धया पठितो मन्त्रस्त्वबद्धोपि फलप्रदः । श्रद्धया पूजितो देवो नीचस्यापि फलप्रदः

Un mantra recitado con fe da fruto aunque esté mal enlazado o imperfecto; y una deidad adorada con fe concede fruto incluso a quien es de baja condición.

Verse 7

सर्वत्र संशयाविष्टः श्रद्धाहीनोऽतिचंचलः । परमार्थात्परिभ्रष्टः संसृतेर्न हि मुच्यते

Quien en todas partes está tomado por la duda, sin fe y en extremo inquieto—apartado de la verdad suprema—no se libera, en verdad, del saṃsāra.

Verse 8

मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ । यादृशी भावना यत्र सिद्धिर्भवति तादृशी

En el mantra, en el tīrtha, en el brāhmaṇa, en la deidad, en el astrólogo, en la medicina y en el guru: según sea la disposición de fe que allí se tenga, así es el logro que nace.

Verse 9

अतो भावमयं विश्वं पुण्यं पापं च भावतः । ते उभे भावहीनस्य न भवेतां कदाचन

Por ello, el universo entero está modelado por el bhāva interior; del bhāva nacen también el mérito y el pecado. Para quien carece de verdadero bhāva, ninguno de los dos llega jamás a asentarse de verdad.

Verse 10

अत्रेदं परमाश्चर्यमाख्यानमनुवर्ण्यते । अश्रद्धा सर्वमर्त्यानां येन सद्यो निवर्तते

Aquí se narra un relato sumamente asombroso: cómo la falta de fe en los mortales hace que el fruto sagrado y el progreso espiritual se retiren de inmediato.

Verse 11

आसीत्पांचालराजस्य सिंहकेतुरिति श्रुतः । पुत्रः सर्वगुणोपेतः क्षात्रधर्मरतः सदा

Hubo un hijo del rey de Pāñcāla, célebre con el nombre de Siṃhaketu, dotado de toda virtud y siempre entregado al dharma del kṣatriya.

Verse 12

स एकदा कतिपयैर्भृत्यैर्युक्तो महाबलः । जगाम मृगयाहेतोर्बहु सत्त्वान्वितं वनम्

Una vez, aquel poderoso, acompañado por unos pocos servidores, se internó en un bosque colmado de muchas criaturas, con el propósito de cazar.

Verse 13

तद्भृत्यः शबरः कश्चिद्विचरन्मृगयां वने । ददर्श जीर्णं स्फुटितं पतितं देवतालयम्

Mientras recorría el bosque durante la cacería, un sirviente suyo, un Śabara, vio un templo de los dioses, ruinoso, agrietado y caído.

Verse 14

तत्रापश्यद्भिन्नपीठं पतितं स्थंडिलोपरि । शिवलिंङ्गमृजुं सूक्ष्मं मूर्तं भाग्यमिवात्मनः

Allí vio un pedestal quebrado, caído sobre la tierra desnuda; y un Śiva-liṅga, liso y sutil, como si su propia buena fortuna hubiera tomado forma visible.

Verse 15

स समादाय वेगेन पूर्वकर्मप्रचोदितः । तस्मै संदर्शयामास राज पुत्राय धीमते

Impulsado por el empuje de sus actos pasados, lo tomó con presteza y se lo mostró al sabio príncipe, hijo del rey.

Verse 16

पश्येदं रुचिरं लिंगं मया दृष्टमिह प्रभो । तदेतत्पूजयिष्यामि यथाविभवमादरात्

“Mira, oh señor, este hermoso liṅga que he visto aquí. Lo adoraré con reverencia, conforme a mis posibilidades.”

Verse 17

अस्य पूजाविधिं ब्रूहि यथा देवो महेश्वरः । अमंत्रज्ञैश्च मन्त्रज्ञैः प्रीतो भवति पूजितः

“Dime el rito de adoración para esto, de modo que el Señor Maheśvara se complazca cuando es venerado, ya sea por quienes no conocen mantras o por quienes sí los conocen.”

Verse 18

इति तेन निषादेन पृष्टः पार्थिवनंदनः । प्रत्युवाच प्रहस्यैनं परिहास विचक्षणः

Así preguntado por aquel Niṣāda, el hijo del rey respondió, riéndose de él, sagaz en bromas y burlas.

Verse 19

संकल्पेन सदा कुर्यादभिषेकं नवांभसा । उपवेश्यासने शुद्धे शुभैर्गंधाक्षतैर्नवैः । वन्यैः पत्रैश्च कुसुमैर्धूपैर्दीपैश्च पूजयेत

Habiendo hecho primero el solemne saṅkalpa, realícese siempre el abhiṣeka con agua fresca. Sentando al Señor en un asiento puro, adórese con gandha auspicioso y akṣata nuevos, con hojas y flores del bosque, y con incienso y lámparas.

Verse 20

चिताभस्मोपहारं च प्रथमं परिकल्पयेत् । आत्मोपभोग्येनान्नेन नैवद्यं कल्पयेद्बुधः

Ante todo, dispóngase primero la ofrenda de ceniza de la pira (citā-bhasma). Luego, el devoto sabio prepare el naivedya con alimento apto también para su propio consumo.

Verse 21

पुनश्च धूपदीपादीनुपचारान्प्रकल्पेत् । नृत्यवादित्रगीतादीन्यथावत्परिकल्पयेत्

De nuevo, dispónganse debidamente los upacāra como incienso, lámparas y las demás ofrendas. Y provéanse también, según la prescripción, la danza, la música instrumental y el canto.

Verse 22

नमस्कृत्वा तु विधिवत्प्रसादं धारयेद्बुधः । एष साधारणः प्रोक्तः शिवपूजाविधिस्तव

Habiendo hecho la reverencia conforme al rito, el sabio debe recibir y portar el prasāda, la gracia consagrada. Esto se te ha declarado como el procedimiento común de la adoración de Śiva.

Verse 23

चिताभस्मोपहारेण सद्यस्तुष्यति शंकरः

Con la ofrenda de ceniza de la pira, Śaṅkara queda complacido al instante.

Verse 24

सूत उवाच । परिहासरसेनेत्थं शासितः स्वामिनाऽमुना । स चंडकाख्यः शबरो मूर्ध्ना जग्राह तद्वचः

Dijo Sūta: Así, instruido por su señor con ánimo de jocosa benevolencia, el Śabara llamado Caṇḍaka aceptó la enseñanza, poniendo aquellas palabras sobre su cabeza, es decir, con la más alta reverencia.

Verse 25

ततः स्वभवनं प्राप्य लिंगमूर्ति महेश्वरम् । प्रत्यहं पूजयामास चिताभस्मोपहारकृत्

Luego, al llegar a su morada, adoró cada día a Maheśvara en la forma del Liṅga, presentando como ofrenda la ceniza de la pira funeraria.

Verse 26

यच्चात्मनः प्रियं वस्तु गन्धपुष्पाक्षतादिकम् । निवेद्य शंभवे नित्यमुपायुंक्त ततः स्वयम्

Y cuanto le era querido—perfumes (sándalo), flores, arroz entero y demás—lo ofrecía cada día a Śambhu, y sólo después lo tomaba para sí.

Verse 27

एवं महेश्वरं भक्त्या सह पत्न्याभ्यपूजयत् । शबरः सुखमासाद्य निनाय कतिचित्समाः

De este modo, el Śabara adoró a Maheśvara con devoción, junto con su esposa; y, alcanzando contento, pasó varios años en felicidad.

Verse 28

एकदा शिवपूजायै प्रवृत्तः शबरोत्तमः । न ददर्श चिताभस्म पात्रे पूरितमण्वपि

Una vez, cuando el mejor de los Śabaras se dispuso a realizar la adoración de Śiva, no vio en su recipiente ni la más mínima porción de ceniza de la pira funeraria.

Verse 29

अथासौ त्वरितो दूरमन्विष्यन्परितो भ्रमन् । न लब्धवांश्चिताभस्म श्रांतो गृहमगात्पुनः

Entonces se apresuró a lo lejos, buscando y vagando en todas direcciones; mas, al no hallar la ceniza de la pira funeraria, regresó de nuevo a su casa, exhausto.

Verse 30

तत आहूय पत्नीं स्वां शबरो वाक्यमब्रवीत् । न लब्धं मे चिताभस्म किं करोमि वद प्रिये

Luego el Śabara llamó a su esposa y le dijo: «No he obtenido la ceniza de la pira funeraria. ¿Qué he de hacer? Dímelo, amada».

Verse 31

शिवपूजांतरायो मे जातोद्य बत पाप्मनः । पूजां विना क्षणमपि नाहं जीवितुमुत्सहे

«¡Ay! Por mi pecado, hoy ha surgido un obstáculo para mi adoración a Śiva. Sin realizar la pūjā, no tengo ánimo de vivir ni un instante».

Verse 32

उपायं नात्र पश्यामि पूजोपकरणे हते । न गुरोश्च विहन्येत शासनं सकलार्थदम्

«No veo aquí remedio alguno, ahora que se han perdido los implementos de la pūjā. Y el mandato del Gurú, que otorga todo bien, no debe ser quebrantado».

Verse 33

इति व्याकुलितं दृष्ट्वा भर्त्तारं शबरांगना । प्रत्यभाषत मा भैस्त्वमुपायं प्रवदामि ते

Al ver a su esposo así turbado, la mujer Śabara respondió: «No temas; yo te diré el medio».

Verse 34

इदमेव गृहं दग्ध्वा बहुकालोपबृंहितम् । अहमग्निं प्रवेक्ष्यामि चिताभस्म भवेत्ततः

Habiendo quemado esta misma casa, construida durante mucho tiempo, entraré en el fuego; entonces habrá cenizas funerarias para la adoración.

Verse 35

शबर उवाच । धर्मार्थकाममोक्षाणां देहः परमसाधनम् । कथं त्यजसि तं देहं सुखार्थं नवयौवनम्

Śabara dijo: 'El cuerpo es el instrumento supremo para el dharma, la prosperidad, el deseo y la liberación. ¿Cómo puedes abandonar ese cuerpo, joven y apto para la felicidad, simplemente por comodidad?'

Verse 36

अधुना त्वनपत्या त्वमभुक्तविषयासवा । भोगयोग्यमिमं देहं कथं दग्धुमिहेच्छसि

Incluso ahora no tienes hijos y aún no has disfrutado de los placeres de la vida. ¿Cómo puedes desear quemar este cuerpo aquí, apto para la experiencia y el goce?

Verse 37

शबर्युवाच । एतावदेव साफल्यं जीवितस्य च जन्मनः । परार्थे यस्त्यजेत्प्राणाञ्छिवार्थे किमुत स्वयम्

La Śabarī dijo: 'Este es el único éxito verdadero de la vida y el nacimiento: si uno diera su propio aliento por el bien de otro, ¡cuánto más por el bien de Śiva Mismo!'

Verse 38

किं नु तप्तं तपो घोरं किं वा दत्तं मया पुरा । किं वार्चनं कृतं शंभोः पूर्वजन्मशतांतरे

¿Qué feroz austeridad he realizado? ¿Qué he dado en caridad antes? ¿Qué adoración a Śambhu hice a través de cientos de nacimientos pasados?

Verse 39

किं वा पुण्यं मम पितुः का वा मातुः कृतार्थता । यच्छिवार्थे समिद्धेऽग्नौ त्यजाम्येतत्कलेवरम्

¿Qué mérito habría para mi padre, y qué cumplimiento para mi madre, si—cuando el fuego se enciende por causa de Śiva—no entrego este mismo cuerpo en él como ofrenda?

Verse 40

इत्थं स्थिरां मतिं दृष्ट्वा तस्या भक्तिं च शंकरे । तथेति दृढसंकल्पः शबरः प्रत्यपूजयत्

Al ver su firme determinación y su devoción a Śaṅkara, el Śabara—resuelto—asintió diciendo: «Así sea», y honró su decisión.

Verse 41

सा भर्त्तारमनुप्राप्य स्नात्वा शुचिरलंकृता । गृहमादीप्य तं वह्निं भक्त्या चक्रे प्रदक्षिणम्

Al llegar junto a su esposo, se bañó, quedó pura y se adornó; encendió el fuego del hogar y, con devoción, dio la pradakṣiṇā alrededor de aquella llama ardiente.

Verse 42

नमस्कृत्वात्मगुरवे ध्यात्वा हृदि सदाशिवम् । अग्निप्रवेशाभिमुखी कृतांजलिरिदं जगौ

Tras postrarse ante su Gurú interior y meditar en Sadāśiva en su corazón, de cara a la entrada en el fuego, pronunció estas palabras con las manos juntas.

Verse 43

शबर्युवाच । पुष्पाणि संतु तव देव ममेंद्रियाणि धूपोऽगुरुर्वपुरिदं हृदयं प्रदीपः । प्राणा हवींषि करणानि तवाक्षताश्च पूजाफलं व्रजतु सांप्रतमेष जीवः

Śabarī dijo: «Oh Dios, sean mis sentidos Tus flores; sea este cuerpo el incienso fragante; sea mi corazón la lámpara. Sean mis alientos vitales las oblaciones, y mis facultades Tus granos intactos. Ahora, que esta misma alma parta como fruto de la adoración».

Verse 44

वांछामि नाहमपि सर्वधनाधिपत्यं न स्वर्गभूमिमचलां न पदं विधातुः । भूयो भवामि यदि जन्मनिजन्मनि स्यां त्वत्पादपंकजलसन्मकरंदभृंगी

No anhelo el señorío de todas las riquezas, ni el reino inconmovible del cielo, ni siquiera el puesto del Creador. Si he de nacer una y otra vez, que en cada nacimiento sea yo una abeja que bebe el verdadero néctar del loto de Tus pies.

Verse 45

जन्मानि संतु मम देव शताधिकानि माया न मे वि शतु चित्तमबोधहेतुः । किंचित्क्षणार्धमपि ते चरणारविन्दान्नापैतु मे हृदयमीश नमोनमस्ते

Sean para mí cientos de nacimientos, oh Señor; pero que Māyā, causa del extravío, no entre en mi mente. Ni por medio instante se aparte mi corazón de Tus pies de loto. Oh Īśa, salutación, salutación a Ti.

Verse 46

इति प्रसाद्य देवेशं शबरी दृढनिश्चया । विवेश ज्वलितं वह्निं भस्मसादभवत्क्षणात्

Así, tras implorar la gracia del Señor de los dioses, Śabarī, firme en su determinación, entró en el fuego abrasador y, en un instante, quedó reducida a cenizas.

Verse 48

अथ सस्मार पूजांते प्रसादग्रहणोचिताम् । दयितां नित्यमायांतीं प्रांजलिं विनयान्विताम्

Entonces, al concluir la adoración, recordó a la amada, acostumbrada a recibir el prasāda consagrado, que venía cada día con las manos juntas, colmada de humildad.

Verse 49

स्मृतमात्रां तदापश्यदागतां पृष्ठतः स्थिताम् । पूर्वेणावयवेनैव भक्तिनम्रां शुचिस्मिताम्

Apenas la recordó, entonces la vio: había llegado y estaba de pie detrás de él, con el mismo cuerpo de antes, inclinada por devoción y sonriendo con serena pureza.

Verse 50

तां वीक्ष्य शबरः पत्नीं पूर्ववत्प्रांजलिं स्थिताम् । भस्मावशेषितगृहं यथापूर्वमवस्थितम्

Al verla, a su esposa de pie como antes, con las manos juntas en reverencia, el Śabara contempló también la casa: aunque reducida a cenizas, parecía estar asentada tal como en otro tiempo.

Verse 51

अग्निर्दहति तेजोभिः सूर्यो दहति रश्मिभिः । राजा दहति दंडेन ब्राह्मणो मनसा दहेत्

El fuego quema por su ardor; el sol quema por sus rayos. El rey quema por el castigo; mas el brāhmaṇa puede quemar por el poder de su mente.

Verse 52

किमयं स्वप्न आहोस्वित्किं वा माया भ्रमात्मिका । इति विस्मयसंभ्रातस्तां भूयः पर्यपृच्छत

«¿Es esto un sueño, o acaso una māyā engañosa que extravía la mente?»—así, turbado por el asombro, volvió a preguntarle.

Verse 53

अपि त्वं च कथं प्राप्ता भस्मभूतासि पावके । दग्धं च भवनं भूयः कथं पूर्व वदास्थितम्

«¿Y cómo has regresado? ¿Cómo es que en el fuego quedaste hecha ceniza? Y aunque la casa fue quemada, ¿cómo vuelve a estar en pie como antes?»

Verse 54

शबर्युवाच । यदा गृहं समुद्दीप्य प्रविष्टाहं हुताशने । तदात्मानं न जानामि न पश्यामि हुताशनम्

Śabarī dijo: «Cuando la casa se encendió con fuerza y yo entré en el fuego, entonces no me conocí a mí misma, ni vi en absoluto el fuego.»

Verse 55

न तापलेशोप्यासीन्मे प्रविष्टाया इवोदकम् । सुषुप्तेव क्षणार्धेन प्रबुद्धास्मि पुनः क्षणात्

Ni el más leve rastro de calor me tocó, como si hubiera entrado en el agua. Como quien duerme, en medio instante desperté de nuevo al instante siguiente.

Verse 56

तावद्भवनमद्राक्षमदग्धमिव सुस्थितम् । अधुना देवपूजांते प्रसादं लब्धुमागता

Entonces vi la casa en pie, firme, como si no se hubiera quemado en absoluto. Y ahora, al concluir la adoración, he venido a recibir el prasāda, la gracia del Dios.

Verse 57

एवं परस्परं प्रेम्णा दंपत्योर्भाषमाणयोः । प्रादुरासीत्तयोरग्रे विमानं दिव्यमद्भुतम्

Mientras marido y mujer se hablaban así con amor, apareció ante ellos un vimāna, un carro aéreo divino y maravilloso.

Verse 58

तस्मिन्विमाने शतचन्द्रभास्वरे चत्वार ईशानुचराः पुरःसराः । हस्ते गृहीत्वाथ निषाददंपती आरोपयामासुरमुक्तविग्रहौ

En aquel vimāna, resplandeciente como cien lunas, iban al frente cuatro principales servidores de Īśāna (Śiva). Tomando de la mano a la pareja Niṣāda, los alzaron y los hicieron subir, aun llevando ellos sus cuerpos mortales no liberados.

Verse 59

तयोर्निषाददंपत्योस्तत्क्षणादेव तद्वपुः । शिवदूतकरस्पर्शात्तत्सारूप्यमवाप ह

En ese mismo instante, los cuerpos del matrimonio Niṣāda, por el contacto de las manos de los mensajeros de Śiva, alcanzaron sārūpya: una forma semejante a la de ellos.

Verse 60

तस्माच्छ्रद्धैव सर्वेषु विधेया पुण्यकर्मसु । नीचोपि शबरः प्राप श्रद्धया योगिनां गतिम्

Por ello, sólo la fe (śraddhā) debe quedar firmemente establecida en todas las obras meritorias; pues aun un Śabara de humilde cuna alcanzó, por la fe, el estado excelso al que llegan los yoguis.

Verse 61

किं जन्मना सकलवर्णजनोत्तमेन किं विद्यया सकलशास्त्रविचारवत्या । यस्यास्ति चेतसि सदा परमेशभक्तिः कोऽन्यस्ततस्त्रिभुवने पुरुषोस्ति धन्यः

¿De qué sirve nacer entre los más eminentes de todas las castas? ¿De qué sirve el saber capaz de examinar todas las śāstras? Aquel en cuyo corazón mora siempre la devoción al Señor Supremo, ¿quién en los tres mundos es más dichoso que él?