Adhyaya 53

Verse 1

उत्तानपाद उवाच । आश्रमे वसतस्तस्य स दीर्घतपसो मुनेः । कनीयांस्तनयो देव कथं मृत्युमुपागतः

Uttānapāda dijo: Oh Señor, mientras moraba en el āśrama de aquel sabio de larga austeridad, Dīrghatapas, ¿cómo llegó a la muerte su hijo menor?

Verse 2

ईश्वर उवाच । शृणुष्वैकमना भूत्वा कथां दिव्यां महीपते । श्रवणादेव यस्यास्तु मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

Īśvara dijo: Oh rey, escucha con la mente unificada este relato divino; con sólo oírlo, uno queda liberado de todas las culpas.

Verse 3

काशीराजो महावीर्यो महाबलपराक्रमः । चित्रसेन इति ख्यातां धरण्यां स नराधिप

Hubo un rey de Kāśī, de gran heroísmo, de inmensa fuerza y valor. En la tierra era célebre con el nombre de Citrasena, señor entre los hombres.

Verse 4

तस्य राज्ये सदा धर्मो नाधर्मो विद्यते क्वचित् । वेदधर्मरतो नित्यं प्रजा धर्मेण पालयन्

En su reino, el dharma prevalecía siempre; en ninguna parte se hallaba adharma. Siempre entregado a la rectitud védica, protegía a sus súbditos mediante el dharma.

Verse 5

स्वधर्मनिरतश्चैव युद्धातिथ्यप्रियः सदा । क्षत्रधर्मं समाश्रित्य भोगान्भुङ्क्ते स कामतः

Firme en su propio deber, y siempre amante de la batalla y de la hospitalidad, él—acogiéndose al dharma del kṣatriya—gozaba de los placeres legítimos conforme a su deseo.

Verse 6

कोशस्यान्तो न विद्येत हस्त्यश्वरथपत्तिमान् । इतिहासपुराणज्ञैः पण्डितैः सह संकथाम्

Su tesoro no conocía límite, y poseía elefantes, caballos, carros y soldados de a pie. Conversaba con sabios eruditos, conocedores de los Itihāsas y los Purāṇas.

Verse 7

कथयन्राजते राजा कैलास इव शङ्करः । एवं स पालयन्राज्यं राजा मन्त्रिणमब्रवीत्

Mientras conversaba, el rey resplandecía como Śaṅkara en el Kailāsa. Así, gobernando el reino, el rey habló a su ministro.

Verse 8

मृगयायां गमिष्यामि तिष्ठध्वं राज्यपालने । गम्यतां सचिवैः प्रोक्ते गतोऽसौ वसुधाधिपः

«Iré de caza; permaneced en la protección y custodia del reino». Cuando los ministros respondieron: «Sea así; id», aquel señor de la tierra partió.

Verse 9

अश्वारूढाश्च धावन्तो राजानो मण्डलाधिपाः । छत्रैश्छत्राणि घृष्यन्तोऽनुजग्मुः काननं प्रति

Montados a caballo y corriendo con premura, los reyes—señores de sus dominios—lo siguieron hacia el bosque, rozándose entre sí sus parasoles reales.

Verse 10

रजस्तत्रोत्थितं भौमं गजवाजिपदाहतम् । तेनैतच्छादितं सर्वं सदिङ्मार्तण्डमंलम्

Allí se alzó el polvo de la tierra, levantado por las pisadas de elefantes y caballos. Con él quedó todo cubierto: las direcciones y aun el disco del sol.

Verse 11

न तत्र दृश्यते सूर्यो न काष्ठा न च चन्द्रमाः । पादपाश्च न दृश्यन्ते गिरिशृङ्गाणि सर्वतः

Allí no se veía el sol, ni los rumbos, ni siquiera la luna. Ni los árboles ni las cumbres de las montañas eran visibles por ningún lado.

Verse 12

परस्परं न पश्यन्ति निशार्द्धे वार्षिके यथा । तत्रासौ सुमहद्यूथं मृगाणां समलक्ष्यत

No podían verse unos a otros, como en medio de una noche lluviosa. Allí entonces él advirtió una inmensa manada de ciervos.

Verse 13

अधावत्सहितः सर्वैः स राजा राजपुत्रकैः । वृन्दास्फोटोऽभवत्तेषां शीघ्रं जग्मुर्दिशो दश

Aquel rey, acompañado de todos los príncipes, corrió; pero su comitiva se dispersó en confusión y, con presteza, se esparcieron hacia las diez direcciones.

Verse 14

एकमार्गगतो राजा चित्रसेनो महीपतिः । एकाकी स गतस्तत्र यत्र यत्र च ते मृगाः

El rey Citrasena, señor de la tierra, tomó un solo sendero; y avanzó en soledad, adondequiera que hubieran ido aquellos ciervos.

Verse 15

प्रविष्टोऽसौ ततो दुर्गं काननं गिरिगह्वरम् । वल्लीगुल्मसमाकीर्णं स्थितो यत्र न लक्ष्यते

Luego entró en una espesura difícil de atravesar: selva y barrancos de montaña, atestados de lianas y matorrales, un lugar donde quien está de pie no se distingue con facilidad.

Verse 16

अदृश्यांस्तु मृगान्मत्वा दिशो राजा व्यलोकयत् । कां दिशं नु गमिष्यामि क्व मे सैन्यसमागमः

Creyendo que los ciervos habían desaparecido de la vista, el rey miró en todas direcciones: «¿Hacia qué rumbo iré ahora? ¿Dónde me reuniré de nuevo con mi ejército?»

Verse 17

एवं कष्टं गतो राजा चित्रसेनो नराधिपः । वृक्षच्छायां समाश्रित्य विश्राममकरोन्नृपः

Así, caído en la aflicción, el rey Citrasena, soberano entre los hombres, se acogió a la sombra de un árbol y allí descansó.

Verse 18

क्षुत्तृषार्तो भ्रमन्दुर्गे कानने गिरिगह्वरे । ततोऽपश्यत्सरो दिव्यं पद्मिनीखण्डमण्डितम्

Errando por aquel áspero bosque de barrancos montañosos, atormentado por el hambre y la sed, vio entonces un lago divino, adornado con macizos de lotos.

Verse 19

हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् । ततो दृष्ट्वा स राजेन्द्रः सम्प्रहृष्टतनूरुहः

Estaba colmado de cisnes y patos kāraṇḍava, y embellecido por aves cakravāka; al verlo, el señor de los reyes se llenó de júbilo y se le erizó la piel.

Verse 20

कमलानि गृहीत्वा तु ततः स्नानं समाचरत् । तर्पयित्वा पितृदेवान्मनुष्यांश्च यथाविधि

Tomando flores de loto, realizó luego el baño ritual; y, conforme a la debida norma, ofreció libaciones para satisfacer a los Pitṛs, a los dioses y también a los hombres.

Verse 21

आच्छाद्य शतपत्रैश्च पूजयामास शङ्करम् । ययौ पानीयममलं यथावत्स समाहितः

Cubriendo el lugar de culto con lotos de cien pétalos, adoró a Śaṅkara; luego, sereno y atento, se acercó al agua pura y bebió conforme al rito.

Verse 22

उत्तीर्य सलिलात्तीरे दृष्ट्वा वृक्षं समीपगम् । उत्तरीयमधः कृत्वोपविष्टो धरणीतले

Al salir del agua a la orilla y ver un árbol cercano, extendió su manto superior debajo de sí y se sentó en el suelo.

Verse 23

चिन्तयन्नुपविष्टोऽसौ किमद्य प्रकरोम्यहम् । तत्रासीनो ददर्शाथ वनोद्देशे मृगान्बहून्

Sentado allí, meditaba: «¿Qué haré hoy?» Mientras permanecía así, vio entonces muchos ciervos en una región del bosque.

Verse 24

केचित्पूर्वमुखास्तत्र चापरे दक्षिणामुखाः । वारुण्यमिमुखाः केचित्केचित्कौबेरदिङ्मुखाः

Unos allí miraban hacia el oriente, otros hacia el sur; algunos hacia el occidente, la región de Varuṇa, y otros hacia el norte, la dirección de Kubera.

Verse 25

केचिन्निद्रापराः केचिदूर्ध्वकर्णाः स्थिताः परे । मृगमध्ये स्थितो योगी ऋक्षशृङ्गो महातपाः

Unos estaban vencidos por el sueño; otros permanecían en pie con las orejas erguidas. En medio de los ciervos estaba el yogui Ṛkṣaśṛṅga, gran asceta de severas austeridades.

Verse 26

मृगान्दृष्ट्वा ततो राजा आहारार्थमचिन्तयत् । हत्वैतेषु मृगं कंचिद्भक्षयामि यदृच्छया

Al ver a los ciervos, el rey pensó en alimento: «Mataré a uno de entre ellos y lo comeré, según lo que el azar disponga».

Verse 27

स्वस्थावस्थो भविष्यामि मृगमांसस्य भक्षणात् । काशीं प्रति गमिष्यामि मार्गमन्विष्य यत्नतः

«Al comer carne de ciervo recobraré mis fuerzas; luego iré hacia Kāśī, buscando con cuidado el camino y con empeño».

Verse 28

विचिन्त्यैवं ततो राजा वृक्षमूलमुपाश्रितः । चापं गृह्य कराग्रेण स शरं संदधे ततः

Así resuelto, el rey se refugió al pie de un árbol. Tomó el arco con la mano y entonces encajó en él una flecha.

Verse 29

विचिक्षेप शरं तत्र यत्र ते बहवो मृगाः । तेषां मध्ये स वै विद्ध ऋक्षशृङ्गो महातपाः

Disparó allí la flecha donde estaban los muchos ciervos; pero en medio de ellos fue herido Ṛkṣaśṛṅga, el gran asceta.

Verse 30

जग्मुस्त्रस्तास्तु ते सर्वे शब्दं कृत्वा वनौकसः । स ऋषिः पतितस्तत्र कृष्ण कृष्णेति चाब्रवीत्

Aterrados, todos aquellos moradores del bosque huyeron haciendo gran estruendo. El rishi cayó allí y clamó: «¡Kṛṣṇa, Kṛṣṇa!».

Verse 31

हाहा कष्टं कृतं तेन येनाहं घातितोऽधुना । कस्यैषा दुर्मतिर्जाता पापबुद्धेर्ममोपरि

«¡Ay, ay! Una acción gravísima ha sido cometida por aquel por quien ahora he sido abatido. ¿De quién es esta intención perversa—de qué mente pecaminosa—que se ha vuelto contra mí?»

Verse 32

मृगमध्ये स्थितश्चाहं न कंचिदुपरोधये । तां वाचं मानुषीं श्रुत्वा स राजा विस्मयान्वितः

«Yo estaba entre los ciervos y no molestaba a nadie.» Al oír aquella voz humana, el rey quedó colmado de asombro.

Verse 33

शीघ्रं गत्वा ततोऽपश्यद्ब्राह्मणं ब्रह्मतेजसा । हाहा कष्टं कृतं मेऽद्य येनासौ घातितो द्विजः

Apresurándose hacia allí, vio a un brāhmaṇa resplandeciente con el fulgor del brahman. «¡Ay! ¡Qué grave acción he cometido hoy, por la cual ese dos veces nacido ha sido abatido!»

Verse 34

चित्रसेन उवाच । अकामाद्घातितस्त्वं तु मृगभ्रान्त्या मयानघ । गृहीत्वा बहुदारूणि स्वतनुं दाहयाम्यहम्

Citrasena dijo: «Oh, sin mancha, te he matado sin querer, confundiéndote con un ciervo. Reuniendo mucha leña, quemaré mi propio cuerpo.»

Verse 35

दृष्टादृष्टं तु यत्किंचिन्न समं ब्रह्महत्यया । अन्यथा ब्रह्महत्यायाः शुद्धिर्मे न भविष्यति

Nada en absoluto—ni lo visto en este mundo ni lo que se dice del más allá—igual a la culpa de matar a un brāhmaṇa. De otro modo, no alcanzaré la purificación de la brahmahatyā.

Verse 36

ऋक्षशृङ्ग उवाच । न ते सिद्धिर्भवेत्काचिन्मयि पञ्चत्वमागते । बह्व्यो हत्या भविष्यन्ति विनाशे मम साम्प्रतम्

Dijo Ṛkṣaśṛṅga: "No obtendrás ningún logro espiritual si yo regreso a los cinco elementos. Pues con mi destrucción, ocurrirán muchas muertes en este mismo instante."

Verse 37

जननी मे पिता वृद्धो भ्रातरश्च तपस्विनः । भ्रातृजाया मरिष्यन्ति मयि पञ्चत्वमागते

"Mi madre, mi anciano padre, mis hermanos ascetas y las esposas de mis hermanos morirán si yo paso al estado de muerte."

Verse 38

एता हत्या भविष्यन्ति कथं शुद्धिर्भवेत्तव । उपायं कथयिष्यामि तं कर्तुं यदि मन्यसे

"Si ocurren estas muertes, ¿cómo podrías purificarte? Te diré un remedio, si consideras adecuado llevarlo a cabo."

Verse 39

चित्रसेन उवाच । उपायः कथ्यतां मेऽद्य यस्ते मनसि वर्तते । करिष्ये तमहं सर्वं यत्नेनापि महामुने

Dijo Citrasena: "Dime hoy el remedio que tienes en mente. Oh gran sabio, haré todo ello con gran esfuerzo y diligencia."

Verse 40

ऋक्षशृङ्ग उवाच । पृच्छामि त्वां कथं को वा कुतस्त्वमिह चागतः । ब्रह्मक्षत्रविशां मध्ये को भवानुत शूद्रजः

Dijo Ṛkṣaśṛṅga: "Te pregunto: ¿quién eres, cómo estás aquí y de dónde has venido? Entre Brāhmaṇas, Kṣatriyas y Vaiśyas, ¿quién eres tú, o has nacido Śūdra?"

Verse 41

चित्रसेन उवाच । नाहं शूद्रोऽस्मि भोस्तात न वैश्यो ब्राह्मणो न वा । न चान्त्यजोऽस्मि विप्रेन्द्र क्षत्रियोऽस्मि महामुने

Dijo Citrasena: «Señor, venerable padre: no soy śūdra, ni vaiśya, ni brāhmaṇa. Tampoco soy de los más bajos proscritos; oh el mejor de los brāhmaṇas, oh gran muni, soy un kṣatriya».

Verse 42

धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सर्वसत्त्वहिते रतः । अकामात्पातकं जातं कथं शुद्धिर्भविष्यति

«Conozco el dharma, soy agradecido y me deleito en el bien de todos los seres. Sin embargo, de mí ha surgido un pecado sin intención: ¿cómo se alcanzará la purificación?»

Verse 43

ऋक्षशृङ्ग उवाच । मां गृहीत्वा आश्रमं गच्छ यत्र तौ पितरौ मम । आवेदयस्व चात्मानं पुत्रघातिनमातुरम्

R̥kṣaśṛṅga dijo: «Llévame contigo y ve al āśrama donde están mis dos padres. Allí, manifiéstate: afligido y culpable de haber dado muerte a un hijo, para que se muestre el camino de la apaciguación».

Verse 44

ते दृष्ट्वा मां करिष्यन्ति कारुण्यं च तवोपरि । उपायं कथयिष्यन्ति येन शान्तिर्भविष्यति

«Al verme, sin duda tendrán compasión de ti. Te dirán el medio por el cual nacerá la paz y el sosiego».

Verse 45

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चित्रसेनो नृपोत्तम । स्कन्धे कृत्वा तु तं विप्रं जगामाश्रमसन्निधौ

Al oír esas palabras, el rey Citrasena, el mejor de los soberanos, cargó al brāhmaṇa sobre su hombro y se encaminó hacia las cercanías del āśrama.

Verse 46

न शक्नोति यदा वोढुं विश्राम्यति पुनःपुनः । तावत्पश्यति तं विप्रं मूर्छितं विकलेन्द्रियम्

Cuando ya no pudo soportar la carga y descansaba una y otra vez, entonces vio a aquel brāhmana desvanecido, con los sentidos desfallecientes.

Verse 47

मुमोच चित्रसेनस्तं छायायां वटभूरुहः । वस्त्रं चतुर्गुणं कृत्वा चक्रे वातं मुहुर्मुहुः

Citraseṇa lo recostó a la sombra de un baniano; y doblando su paño en cuatro, lo abanicó una y otra vez.

Verse 48

पश्यतस्तस्य राजेन्द्र ऋक्षशृङ्गो महातपाः । पञ्चत्वमगमच्छीघ्रं ध्यानयोगेन योगवित्

Oh rey, mientras él miraba, el gran asceta Ṛkṣaśṛṅga—conocedor del yoga—alcanzó pronto el ‘estado de los cinco’ (la muerte) mediante el yoga de la meditación.

Verse 49

दाहयामास तं विप्रं विधिदृष्टेन कर्मणा । स्नानं कृत्वा स शोकार्तो विललाप मुहुर्मुहुः

Cremó a aquel brāhmana conforme a los ritos prescritos por la norma; y luego, tras bañarse, afligido por el dolor, se lamentó una y otra vez.

Verse 53

। अध्याय

Fin del capítulo (adhyāya).