Adhyaya 218

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेद्धराधीश तीर्थं परमशोभनम् । जमदग्निरिति ख्यातं यत्र सिद्धो जनार्दनः

Śrī Mārkaṇḍeya dijo: Entonces, oh señor de la tierra, debe uno ir a un tīrtha supremamente hermoso, llamado «Jamadagni», donde Janārdana mora como Siddha consumado.

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । कथं सिद्धो द्विजश्रेष्ठ वासुदेवो जगद्गुरुः । मानुषं रूपमास्थाय लोकानां हितकाम्यया

Yudhiṣṭhira dijo: «Oh el mejor de los dvijas, ¿cómo Vāsudeva, maestro del mundo, se hizo Siddha al asumir forma humana, por compasión y por el bien de todos?»

Verse 3

एतत्सर्वं यथान्यायं देवदेवस्य चक्रिणः । चरितं श्रोतुमिच्छामि कथ्यमानं त्वयानघ

«Deseo oír, en el debido orden y conforme a la tradición recta, toda la sagrada historia del Señor portador del Disco, el Dios de los dioses, tal como tú la narras, oh impecable.»

Verse 4

श्रीमार्कण्डेय उवाच । आसीत्पूर्वं महाराज हैहयाधिपतिर्महान् । कार्तवीर्य इति ख्यातो राजा बाहुसहस्रवान्

Śrī Mārkaṇḍeya dijo: «En tiempos antiguos, oh gran rey, hubo un poderoso soberano de los Haihayas, célebre como Kārtavīrya, un rey afamado por poseer mil brazos.»

Verse 5

हस्त्यश्वरथसम्पन्नः सर्वशस्त्रभृतां वरः । वेदविद्याव्रतस्नातः सर्वभूताभयप्रदः

Estaba provisto de elefantes, caballos y carros; el más excelso entre los portadores de armas; purificado por el saber védico y los votos de disciplina; y otorgador de intrepidez a todos los seres.

Verse 6

माहिष्मत्याः पतिः श्रीमान्राजा ह्यक्षौहिणीपतिः । स कदाचिन्मृगान्हन्तुं निर्जगाम महाबलः

Aquel rey ilustre, señor de Māhiṣmatī y comandante de un ejército completo, una vez salió—poderoso en fuerza—para cazar ciervos.

Verse 7

बहुभिर्दिवसैः प्राप्तो भृगुकच्छमनुत्तमम् । जमदग्निर्महातेजा यत्र तिष्ठति तापसः

Tras muchos días, llegó a la insuperable Bhṛgukaccha, donde residía el asceta Jamadagni, de gran esplendor.

Verse 8

रेणुकासहितः श्रीमान्सर्वभूताभयप्रदः । तस्य पुत्रोऽभवद्रामः साक्षान्नारायणः प्रभुः

Allí, con Reṇukā a su lado, aquel ilustre sabio—protector que concede intrepidez a todos los seres—tuvo un hijo: Rāma, el Señor mismo, Nārāyaṇa en persona.

Verse 9

सर्वक्षत्रगुणैर्युक्तो ब्रह्मविद्ब्राह्मणोत्तमः । तोषयन्परया भक्त्या पितरौ परमार्थवत्

Dotado de todas las virtudes de un kṣatriya, y sin embargo conocedor de Brahman y el más excelso entre los brāhmaṇas, complacía a sus padres con devoción suprema, como quien se consagra a la verdad más alta.

Verse 10

तं तदा चार्जुनं दृष्ट्वा जमदग्निः प्रतापवान् । चरन्तं मृगयां गत्वा ह्यातिथ्येन न्यमन्त्रयत्

Entonces el resplandeciente Jamadagni, lleno de poder ascético, al ver a Arjuna vagando en una cacería, lo invitó y lo honró con los ritos sagrados de hospitalidad.

Verse 11

तथेति चोक्त्वा स नृपः सभृत्यबलवाहनः । जगाम चाश्रमं पुण्यमृषेस्तस्य महात्मनः

Diciendo «Así sea», aquel rey, con sus servidores, tropas y monturas, se dirigió al sagrado āśrama de aquel ṛṣi magnánimo.

Verse 12

तत्क्षणादेव सम्पन्नं श्रिया परमया वृतम् । विस्मयं परमं तत्र दृष्ट्वा राजा जगाम ह

En aquel mismo instante todo quedó perfectamente dispuesto, envuelto en suprema magnificencia; al ver allí tan extraordinario prodigio, el rey quedó sobrecogido de asombro.

Verse 13

गतमात्रस्तु सिद्धेन परमान्नेन भोजितः । सभृत्यबलवान्राजा ब्राह्मणेन यदृच्छया । किमेतदिति पप्रच्छ कारणं शक्तिमेव च

Apenas llegó, por la providencia del brāhmaṇa, el rey—con sus asistentes y fuerzas—fue alimentado con manjares perfectos y exquisitos. Preguntó: «¿Qué es esto? ¿Cuál es su causa, y qué poder lo hace posible?»

Verse 14

कामधेनोः प्रभावं तं ज्ञात्वा प्राह ततो द्विजम् । दक्षिणां देहि मे विप्र कल्मषां धेनुमुत्तमाम्

Al comprender aquel prodigioso poder de la Kāmadhenū, dijo al dvija: «Oh venerable vipra, entrégamela como dakṣiṇā, esa vaca excelente llamada Kalmaṣā».

Verse 15

शतं शतसहस्राणामयुतं नियुतं परम् । भूषितानां च धेनूनां ददामि तव चार्बुदम्

«Te daré cientos, cientos de miles, decenas de miles e incluso millones—en verdad, una inmensa multitud—de vacas engalanadas, a cambio.»

Verse 16

जमदग्निरुवाच । अयुतैः प्रयुतैर्नाहं शतकोटिभिरुत्तमाम् । कामधेनुमिमां तात न दद्मि प्रतिगम्यताम्

Jamadagni dijo: «Ni por decenas de miles, ni por cientos de miles, ni siquiera por cientos de crores entregaré a esta suprema Kāmadhenū, hijo mío. Que sea devuelta.»

Verse 17

एवमुक्तः स राजेन्द्रस्तेन विप्रेण भारत । क्रोधसंरक्तनयन इदं वचनमब्रवीत्

Así interpelado por aquel brāhmaṇa, oh Bhārata, el señor de los reyes—con los ojos enrojecidos por la ira—pronunció estas palabras.

Verse 18

यस्येदृशः कामचारो मय्यपि द्विजपांसन । अहं ते पश्यतस्तस्मान्नयामि सुरभिं गृहात्

«Si tal conducta caprichosa se muestra incluso hacia mí, miserable brāhmaṇa, entonces, mientras tú miras, me llevaré a Surabhī de tu casa.»

Verse 19

द्विज उवाच । कः क्रीडति सरोषेण निर्भयो हि महाहिना । मृत्युदृष्टोतरेणापि मम धेनुं नयेत यः

El brāhmaṇa dijo: «¿Quién jugaría con la ira, sin temor ante una gran serpiente? ¿Quién se atrevería a llevarse mi vaca, aun después de quedar señalado por la mirada de la Muerte?»

Verse 20

एवमुक्त्वा महादण्डं ब्रह्मदण्डमिवापरम् । गृहीत्वा परमक्रुद्धो जमदग्निरुवाच ह

Dicho esto, Jamadagni—ardiendo de ira—tomó un gran bastón, como un segundo Brahma-daṇḍa, y habló de nuevo.

Verse 21

यस्यास्ति शक्तिस्तेजो वा क्षत्रियस्य कुलाधमः । धेनुं नयतु मे सद्यः क्षीणायुः सपरिच्छदः

«Que cualquier kṣatriya—el más vil de su linaje—que crea tener fuerza o esplendor, se lleve ahora mismo mi vaca; pero su vida será cercenada, junto con su séquito y sus bienes.»

Verse 22

एतच्छ्रुत्वा वचः क्रूरं हैहयः शतशो वृतः । धावमानः क्षितितले ब्रह्मदण्डहतोऽपतत्

Al oír aquellas palabras crueles, el Haihaya—rodeado por cientos—corrió por la tierra; pero, herido por el Brahma-daṇḍa del brāhmaṇa, cayó al suelo.

Verse 23

हुंकृतेन ततो धेन्वाः खड्गपाशासिपाणयः । निर्गच्छन्तः प्रदृश्यन्ते कल्मषायाः सहस्रशः

Entonces, al resonar su clamor como trueno, se hicieron visibles miles de huestes de Kalmaṣā, saliendo con espadas, lazos y hojas en las manos.

Verse 24

नासापुटाग्राद्रोमाग्रात्किराता मागधा गुदात् । रन्ध्रान्तरेषु चोत्पन्नाः शतशोऽथ सहस्रशः

De las puntas de las fosas nasales, de los extremos de los pelos y del ano nacieron Kirātas y Māgadhas; en verdad, de los intersticios de los poros surgieron, por cientos y por miles.

Verse 25

एवमन्योऽन्यमाहत्य हैहयष्टङ्कणान्दहन् । विनाशं सह विप्रेण गता ह्यर्जुनतेजसा

Así, derribándose unos a otros y abrasando las huestes de los Haihaya, marcharon a la ruina —junto con el brahmán— por el fulgor ardiente del poder de Arjuna.

Verse 26

कार्तवीर्यो जयं लब्ध्वा संख्ये हत्वा द्विजोत्तमम् । जगाम स्वां पुरीं हृष्टः कृतान्तवशमोहितः

Kārtavīrya, tras obtener la victoria y dar muerte en combate al más excelso de los brahmanes, regresó gozoso a su ciudad; mas estaba engañado por el dominio de Kṛtānta, la Muerte (el destino).

Verse 27

ततस्त्वरान्वितः प्राप्तः पश्चाद्रामो गते रिपौ । आक्रन्दमानां जननीं ददर्श पितुरन्तिके

Entonces Rāma llegó apresurado, después de que el enemigo se hubo marchado, y vio a su madre clamando entre sollozos junto a su padre.

Verse 28

राम उवाच । केनेदमात्मनाशाय ह्यज्ञानात्साहसं कृतम् । मम तातं जिघांसुर्यो द्रष्टुं मृत्युमिहेच्छति

Rāma dijo: «¿Quién, por ignorancia, ha cometido esta temeridad que conduce a la propia ruina? Quien pretenda matar a mi padre, aquí desea contemplar a la Muerte misma».

Verse 29

ततः सा रामवाक्येन गतसत्त्वेव विह्वला । उदरं करयुग्मेन ताडयन्ती ह्युवाच तम्

Entonces ella —aturdida por las palabras de Rāma, como si se hubiese quedado sin aliento—, temblorosa le habló, golpeándose el vientre con ambas manos.

Verse 30

अर्जुनेन नृशंसेन क्षत्रियैरपरैः सह । इहागत्य पिता तेन निहतो बाहुशालिना

Por el cruel Arjuna, junto con otros Kshatriyas, tu padre fue asesinado aquí por aquel de poderosos brazos.

Verse 31

तं पश्य निहतं तातं गतासुं गतचेतसम् । संस्कृत्य विधिवत्पुत्र तर्पयस्व यथातथम्

Mira a tu padre asesinado, sin vida y sin conciencia. Realiza los ritos adecuados para él según la regla, hijo mío, y ofrece las libaciones debidas.

Verse 32

एतच्छ्रुत्वा स वचनं जननीमभिवाद्य ताम् । प्रतिज्ञामकरोद्यां तां शृणुष्व च नराधिप

Habiendo escuchado esas palabras, se inclinó ante su madre y luego hizo un voto solemne. Oh rey, escucha ahora el voto que declaró.

Verse 33

त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं निःक्षत्रियकुलान्वयाम् । स्नात्वा च तेषामसृजा तर्पयिष्यामि ते पतिम्

‘Veintiuna veces dejaré a la tierra desprovista de los linajes de los kshatriyas; y bañándome en su sangre, satisfaré a tu esposo con libaciones.’

Verse 34

तस्यापि परशुना बाहून् कार्तवीर्यस्य दुर्मतेः । छित्त्वा पास्यामि रुधिरमिति सत्यं शृणुष्व मे

‘Y cortaré con mi hacha los brazos de ese malvado Kartavirya; y beberé su sangre: escucha esta verdad de mí.’

Verse 35

एवं प्रतिज्ञां कृत्वासौ जामदग्न्यः प्रतापवान् । क्रोधेन महताविष्टः संस्कृत्य पितरं ततः

Así, tras hacer aquel voto, el poderoso Jāmadagnya, poseído por una ira inmensa, realizó entonces los ritos funerarios de su padre.

Verse 36

माहिष्मतीं पुरीं रामो जगाम क्रोधमूर्छितः । छित्त्वा बाहुवनं तस्य हत्वा तं क्षत्रियाधमम्

Rāma (Paraśurāma), desfallecido por la ira, fue a la ciudad de Māhiṣmatī; y, cercenando su bosque de brazos, dio muerte a aquel vilísimo kṣatriya.

Verse 37

जगाम क्षत्रियान्ताय पृथिवीमवलोकयन् । सप्तद्वीपार्णवयुतां सशैलवनकाननाम्

Partió para la aniquilación de los kṣatriyas, contemplando la tierra—con sus siete continentes y océanos, con sus montes, bosques y arboledas.

Verse 38

पूर्वतः पश्चिमामाशां दक्षिणोत्तरतः कुरून् । समन्तपञ्चके पञ्च चकार रुधिरह्रदान्

Desde el oriente hasta el occidente, y desde el sur hasta el norte—en la tierra de los Kurus—en Samantapañcaka hizo cinco lagos de sangre.

Verse 39

स तेषु रुधिराम्भस्तु ह्रदेषु क्रोधमूर्छितः । पितॄन् संतर्पयामास रुधिरेणेति नः श्रुतम्

Y allí, en aquellos lagos cuyas aguas eran sangre, él—todavía vencido por la ira—sació a los Pitṛs (Padres ancestrales) con sangre; así lo hemos oído.

Verse 40

अथर्चीकादय उपेत्य पितरो ब्राह्मणर्षभम् । तं क्षमस्वेति जगदुस्ततः स विरराम ह

Entonces los Pitṛs—Arcīkā y los demás—se acercaron a aquel toro entre los brāhmaṇas y dijeron: «Perdona; desiste». Entonces, en verdad, él cesó.

Verse 41

तेषां समीपे यो देशो ह्रदानां रुधिराम्भसाम् । समं तपं चक्रमिति पुण्यं तत्परिकीर्तितम्

La región cercana a aquellos lagos cuyas aguas eran sangre es proclamada santa; pues allí realizó una austeridad igualada, y por eso se celebra como «Samaṃ Tapaḥ Cakram».

Verse 42

निवर्त्य कर्मणस्तस्मात्पित्ःन् प्रोवाच पाण्डव । रामः परमधर्मात्मा यदिदं रुधिरं मया

Habiendo desistido de aquel acto, oh Pāṇḍava, se dirigió a los Pitṛs: «Rāma es supremamente justo. En cuanto a esta sangre derramada por mí…».

Verse 43

क्षिप्तं पञ्चसु तीर्थेषु तद्भूयात्तीर्थमुत्तमम् । तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे पितरोऽदृश्यतां गताः

«Si se arroja en cinco tīrthas, se convertirá en un tīrtha excelente». Dicho «Así sea», todos aquellos Pitṛs desaparecieron de la vista.

Verse 44

एवं रामस्य संसर्गो देवमार्गे युधिष्ठिर । सर्वपापक्षयकरो दर्शनात्स्पर्शनान्नृणाम्

Así, oh Yudhiṣṭhira, la compañía de Rāma en Devamārga destruye todos los pecados de los hombres, por el solo hecho de verlo y de tocarlo.

Verse 45

रेणुकाप्रत्ययार्थाय अद्यापि पितृदेवताः । दृश्यन्ते देवमार्गस्थाः सर्वपापक्षयंकराः

Aún hoy, para confirmar la fe en Reṇukā, se ven a las deidades Pitṛ apostadas en el Devamārga, otorgando la destrucción de todos los pecados.

Verse 46

तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र नर्मदोदधिसङ्गमे । स्थानं कृत्वा विधानेन मुच्यन्ते पातकैर्नराः

En ese tīrtha, oh el mejor de los reyes, en la confluencia del Narmadā con el océano, los hombres, tras cumplir debidamente los ritos prescritos y permanecer allí según la norma, quedan libres de pecados.

Verse 47

कुशाग्रेणापि कौन्तेय न स्पृष्टव्यो महोदधिः । अनेन तत्र मन्त्रेण स्नातव्यं नृपसत्तम

Oh hijo de Kuntī, el gran océano no debe tocarse ni siquiera con la punta de la hierba kuśa. Allí, oh el mejor de los reyes, debe uno bañarse recitando este mantra.

Verse 48

नमस्ते विष्णुरूपाय नमस्तुभ्यमपां पते । सान्निध्यं कुरु देवेश सागरे लवणाम्भसि । इति स्पर्शनमन्त्रः

«Salve a ti, cuya forma es Viṣṇu; salve a ti, Señor de las aguas. Oh Señor de los dioses, concede tu presencia en el océano de aguas saladas». Este es el mantra del “tocar” (sparśana).

Verse 49

अग्निश्च तेजो मृडया च देहे रेतोऽथ विष्णुरमृतस्य नाभिः । एतद्ब्रुवन् पाण्डव सत्यवाक्यं ततोऽवगाहेत पतिं नदीनाम्

«El fuego y el fulgor están en el cuerpo; y la esencia generativa—en verdad, Viṣṇu es el ombligo de la inmortalidad». Pronunciando esta veraz palabra, oh Pāṇḍava, sumérgete entonces en el Señor de los ríos.

Verse 50

पञ्चरत्नसमायुक्तं फलपुष्पाक्षतैर्युतम् । मन्त्रेणानेन राजेन्द्र दद्यादर्घं महोदधेः

Oh señor de los reyes, con este mantra debe ofrecerse arghya al Gran Océano, junto con cinco gemas, y acompañado de frutos, flores y granos de arroz intactos.

Verse 51

सर्वरत्ननिधानस्त्वं सर्वरत्नाकराकरः । सर्वामरप्रधानेश गृहाणार्घं नमोऽस्तु ते । इत्यर्घमन्त्रः

«Tú eres el tesoro de todas las joyas; eres la mina y la fuente de todas las gemas. Oh Señor, el principal entre todos los inmortales, acepta este arghya: ¡salutación a ti!» Este es el arghya-mantra.

Verse 52

आ जन्मजनितात्पापान्मामुद्धर महोदधे । याह्यर्चितो रत्ननिधे पर्वतान् पार्वणोत्तम । इति विसर्जनमन्त्रः

«De los pecados acumulados desde el nacimiento, oh Gran Océano, líbrame. Parte ahora, oh tesoro de gemas, tras haber sido debidamente adorado, oh excelso entre las montañas.» Este es el mantra de despedida (visarjana).

Verse 53

कोऽपरः सागराद्देवात्स्वर्गद्वारविपाटन । तत्र सागरपर्यन्तं महातीर्थमनुत्तमम्

¿Quién, en verdad, es otro dios como el Océano, el que abre la puerta del cielo? Allí se halla el insuperable gran tīrtha que se extiende hasta el confín del mar.

Verse 54

जामदग्न्येन रामेण तत्र देवः प्रतिष्ठितः । यत्र देवाः सगन्धर्वा मुनयः सिद्धचारणाः

Allí el dios fue instalado por Rāma Jāmadagnya (Paraśurāma), en aquel lugar donde están presentes los dioses junto con los Gandharvas, los munis y los Siddhas y Cāraṇas.

Verse 55

उपासते विरूपाक्षं जमदग्निमनुत्तमम् । रेणुकां चैव ये देवीं पश्यन्ति भुवि मानवाः

Adoran a Virūpākṣa y al incomparable Jamadagni; y aquellos seres humanos en la tierra que también contemplan a la diosa Reṇukā son bienaventurados.

Verse 56

प्रियवासे शिवे लोके वसन्ति कालमीप्सितम् । तत्र स्नात्वा नरो राजंस्तर्पयन्पितृदेवताः

Moran durante el tiempo que desean en Priyavāsa, el mundo auspicioso de Śiva. Oh Rey, tras bañarse allí, el hombre debe ofrecer tarpana para satisfacer a los Pitṛs y a las deidades.

Verse 57

तारयेन्नरकाद्घोरात्कुलानां शतमुत्तरम् । स्नात्वा दत्त्वात्र सहिताः श्रुत्वा वै भक्तिपूर्वकम्

Él libraría a su linaje del terrible infierno, a más de cien generaciones de su familia. Habiéndose bañado y dado dones allí, y habiendo escuchado con devoción el relato sagrado, alcanzan juntos este fruto.