Adhyaya 17

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एवं संस्तूयमानस्तु ब्रह्माद्यैर्मुनिपुंगवैः । ब्रह्मलोकगतैस्तत्र संजहार जगत्प्रभुः

Śrī Mārkaṇḍeya dijo: «Así, siendo alabado allí por Brahmā y por los más excelsos sabios que habían alcanzado Brahmaloka, el Señor del universo retiró entonces aquella manifestación».

Verse 2

स तद्भीमं महारौद्रं दक्षिणं वक्त्रमव्ययम् । महादंष्ट्रोत्कटारावं पातालतलसंनिभम्

Entonces (el Señor) mostró Su rostro meridional: terrible, sumamente airado, imperecedero; rugiendo con fiereza, de grandes colmillos, semejante a las honduras mismas de Pātāla.

Verse 3

विद्युज्ज्वलनपिङ्गाक्षं भैरवं लोमहर्षणम् । महाजिह्वं महादंष्ट्रं महासर्पशिरोधरम्

Sus ojos, de tono leonado, ardían como relámpago y fuego: Bhairava, que eriza el vello al contemplarlo, con gran lengua, grandes colmillos y llevando poderosas serpientes sobre Su cabeza.

Verse 4

महासुरशिरोमालं महाप्रलयकारणम् । ग्रसत्समुद्रनिहितवातवारिमयं हविः

Adornado con una guirnalda de cabezas de grandes asuras, causa de la gran disolución, devoró como ofrenda los vientos y las aguas guardados en el océano.

Verse 5

वडवामुखसङ्काशं महादेवस्य तन्मुखम् । जिह्वाग्रेण जगत्सर्वं लेलिहानमपश्यत

Vio aquel rostro de Mahādeva, semejante al fuego submarino de la yegua, lamiendo el universo entero con la punta de Su lengua.

Verse 6

योजनानां सहस्राणि सहस्राणां शतानि च । दिशो दश महाघोरा मांसमेदोवसोत्कटाः

Por miles y cientos de miles de yojanas, las diez direcciones parecían extremadamente terribles, densas de carne, grasa y sebo.

Verse 7

तस्य दंष्ट्रा व्यवर्धत शतशोऽथ सहस्रशः । सासुरान्सुरगन्धर्वान् सयक्षोरगराक्षसान्

Entonces sus colmillos crecieron por cientos y miles, amenazando y dominando a Asuras, Devas, Gandharvas, Yakṣas y Rākṣasas por igual.

Verse 8

तस्य दंष्ट्राग्रसंलग्नान्स ददर्श पितामहः । दन्तयन्त्रान्तसंविष्टं विचूर्णितशिरोधरम्

Pitāmaha los contempló atrapados en las puntas de esos colmillos, triturados dentro del mecanismo de los dientes, con sus cuellos y cabezas destrozados.

Verse 9

जगत्पश्यामि राजेन्द्र विशन्तं व्यादिते मुखे । नानातरङ्गभङ्गाङ्गा महाफेनौघसंकुलाः । यथा नद्यो लयं यान्ति समुद्रं प्राप्य सस्वनाः

Oh, el mejor de los reyes, veo al mundo entero entrando en esa boca abierta, como ríos rugientes llenos de espuma y olas que se pierden en el mar.

Verse 10

तथा ततं विश्वमिदं समस्तमनेकजीवार्णवदुर्विगाह्यम् । विवेश रुद्रस्य मुखं विशालं ज्वलत्तदुग्रं घननादघोरम्

Así también este universo entero, omnipenetrante—difícil de sondear como un océano colmado de innumerables vidas—entró en la vasta boca de Rudra, llameante, feroz y terrible con estruendo de trueno.

Verse 11

ज्वालास्ततस्तस्य मुखात्सुघोराः सविस्फुलिङ्गा बहुलाः सधूमाः । अनेकरूपा ज्वलनप्रकाशाः प्रदीपयन्तीव दिशोऽखिलाश्च

Entonces, de su boca estallaron llamas sumamente terribles—numerosas, humeantes y llenas de chispas—de múltiples formas y fulgor ígneo, como si iluminaran todas las direcciones.

Verse 12

ततो रविज्वालसहस्रमालि बभूव वक्त्रं चलजिह्वदंष्ट्रम् । महेश्वरस्याद्भुतरूपिणस्तदा स द्वादशात्मा प्रबभूव एकः

Luego, el rostro del maravilloso Maheśvara quedó enguirnaldado con mil llamas semejantes al sol, con lenguas y colmillos en movimiento; y entonces el Uno se manifestó con esencia duodécuple.

Verse 13

ततस्ते द्वादशादित्या रुद्रवक्त्राद्विनिर्गताः । आश्रित्य दक्षिणामाशां निर्दहन्तो वसुंधराम्

Entonces aquellos doce Ādityas salieron de la boca de Rudra; acogidos a la región del sur, comenzaron a abrasar la tierra.

Verse 14

भौमं यज्जीवनं किंचिन्नानावृक्षतृणालयम् । शुष्कं पूर्वमनावृष्ट्या सकलाकुलभूतलम्

Cuanta vida terrenal había—morada de diversos árboles y hierbas—ya se había secado por la anterior falta de lluvia, y toda la faz de la tierra quedó sumida en aflicción.

Verse 15

तद्दीप्यमानं सहसा सूर्यैस्तै रुद्रसम्भवैः । धूमाकुलमभूत्सर्वं प्रणष्टग्रहतारकम्

Cuando de pronto resplandecieron aquellos soles nacidos de Rudra, todo quedó ahogado en humo, y los planetas y las estrellas desaparecieron de la vista.

Verse 16

जज्वाल सहसा दीप्तं भूमण्डलमशेषतः । ज्वालामालाकुलं सर्वमभूदेतच्चराचरम्

De pronto ardió por doquier toda la esfera de la tierra, sin dejar rincón; y todo lo móvil e inmóvil quedó envuelto en guirnaldas de llamas.

Verse 17

। अध्याय

Capítulo — marca de encabezamiento del adhyāya.

Verse 18

विशालतेजसा दीप्ता महाज्वालासमाकुलाः । ददहुर्वै जगत्सर्वमादित्या रुद्रसम्भवाः

Ardiendo con inmensa refulgencia y rodeados de altas llamas, los Ādityas —nacidos de Rudra— en verdad abrasaron todo el universo.

Verse 19

आदित्यानां रश्मयश्च संस्पृष्टा वै परस्परम् । एवं ददाह भगवांस्त्रैलोक्यं सचराचरम्

Los rayos de los Ādityas se tocaron y se fundieron entre sí; así el Señor Bienaventurado abrasó los tres mundos, con todo lo móvil y lo inmóvil.

Verse 20

सप्तद्वीपप्रमाणस्तु सोऽग्निर्भूत्वा महेश्वरः । सप्तद्वीपसमुद्रान्तां निर्ददाह वसुंधराम्

Hecho Fuego, Maheśvara se extendió hasta la medida de los siete dvīpas y abrasó la tierra, ceñida por los océanos de los siete continentes.

Verse 21

सुमेरुमन्दरान्तां च निर्दहुर्वसुधां तदा । भित्त्वा तु सप्तपातालं नागलोकं ततोऽदहत्

Entonces abrasó la tierra hasta Sumeru y Mandara; y, al romper los siete pātālas, después quemó el reino de los Nāgas.

Verse 22

भूम्यधः सप्तपातालान्निर्दहंस्तारकैः सह । चचाराग्निः समन्तात्तु निर्दहन्वै युधिष्ठिर

Bajo la tierra, quemando los siete pātālas junto con las estrellas, el Fuego se movió por doquier en todas direcciones—en verdad, oh Yudhiṣṭhira—consumiéndolo todo.

Verse 23

धम्यमान इवाङ्गारैर्लोहरात्रिरिव ज्वलन् । तथा तत्प्राज्वलत्सर्वं संवर्ताग्निप्रदीपितम्

Como si fuese avivado con brasas, ardiendo cual noche oscura como hierro, así todo estalló en llamas, encendido por el fuego de la disolución cósmica.

Verse 24

निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिर्निर्निर्झरसरः सरित् । विशीर्णशैलशृङ्गौघा कूर्मपृष्ठोपमाभवत्

La tierra quedó sin árboles y sin hierba; desaparecieron arroyos, lagos y ríos. Quedaron masas de cumbres montañosas quebradas, y llegó a parecerse al lomo de una tortuga.

Verse 25

ज्वालामालाकुलं कृत्वा जगत्सर्वं चिदामकम् । महारूपधरो रुद्रो व्यतिष्ठत महेश्वरः

Habiendo colmado el universo entero con guirnaldas de fuego, reduciendo todo el mundo a cenizas ardientes, Rudra—portador de una forma inmensa y terrible—se alzó como Maheśvara.

Verse 26

समातृगणभूयिष्ठा सयक्षोरगराक्षसा । ततो देवी महादेवं विवेश हरिलोचना

Entonces la Diosa—rodeada principalmente por las huestes de las Madres, junto con Yakṣas, seres serpiente y Rākṣasas—entró en Mahādeva, ella de ojos como loto.

Verse 27

निर्वाणं परमापन्ना शान्तेव शिखिनः शिखा । जगत्सर्वं हि निर्दग्धं त्रिभिर्लोकैः सहानघ

Al alcanzar la suprema quietud—como la llama de un fuego ya extinguido—cuando el universo entero, junto con los tres mundos, quedó consumido, oh inmaculado.

Verse 28

रुद्रप्रसादान्मुक्त्वा मां नर्मदां चाप्ययोनिजाम् । युगानामयुतं देवो मया चाद्य बुभक्षणात्

Por la gracia de Rudra, perdonándome a mí y también a Narmadā, la no nacida de vientre, el Dios (de la disolución) se abstuvo de devorarnos durante diez mil yugas; y aun hoy no la devora.

Verse 29

पुरा ह्याराधितः शूली तेनाहमजरामरः । अघमर्षणघोरं च वामदेवं च त्र्यम्बकम्

Antaño fue adorado el Señor portador del Tridente; por ese culto me volví imperecedero e inmortal—mediante (las formas/mantras) Aghamarṣaṇa, Ghora, Vāmadeva y Tryambaka.

Verse 30

ऋषभं त्रिसुपर्णं च दुर्गां सावित्रमेव च । बृहदारण्यकं चैव बृहत्साम तथोत्तरम्

(Él recitó) el himno Ṛṣabha, el Trisuparṇa, el himno a Durgā y el Sāvitra (Gāyatrī); asimismo el Bṛhadāraṇyaka (Upaniṣad), el Bṛhatsāman y también el ‘Uttara’, el canto suplementario.

Verse 31

रौद्रीं परमगायत्रीं शिवोपनिषदं तथा । यथा प्रतिरथं सूक्तं जप्त्वा मृत्युंजयं तथा

También repitió el himno Raudrī, la suprema Gāyatrī y la Śiva-Upaniṣad; asimismo el Pratiratha-sūkta; y cantó igualmente el mantra Mṛtyuñjaya.

Verse 32

सरित्सागरपर्यन्ता वसुधा भस्मसात्कृता । वर्जयित्वा महाभागां नर्मदाममृतोपमाम्

La tierra—con sus ríos y sus mares—quedó reducida a cenizas, salvo la muy afortunada Narmadā, semejante al néctar mismo.

Verse 33

महेन्द्रो मलयः सह्यो हेमकूटोऽथ माल्यवान् । विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः

Mahendra, Malaya, Sahya, Hemakūṭa, Mālyavān, Vindhya y Pāriyātra: estos siete son los célebres ‘montes del linaje’ (kulaparvata).

Verse 34

द्वादशादित्यनिर्दग्धाः शैलाः शीर्णशिलाः पृथक् । भस्मीभूतास्तु दृश्यन्ते न नष्टा नर्मदा तदा

Las montañas, abrasadas por los doce soles, quedaron separadas, con sus peñascos hechos añicos; se las veía convertidas en ceniza, mas entonces Narmadā no fue destruida.

Verse 35

हिमवान्हेमकूटश्च निषधो गन्धमादनः । माल्यवांश्च गिरिश्रेष्ठो नीलः श्वेतोऽथ शृङ्गवान्

Himavān y Hemakūṭa; Niṣadha y Gandhamādana; Mālyavān, el más excelso de los montes; y también Nīla, Śveta y Śṛṅgavān—

Verse 36

एते पर्वतरा जानो देवगन्धर्वसेविताः । युगान्ताग्निविनिर्दग्धाः सर्वे शीर्णमहाशिलाः

Estos reyes de las montañas, servidos por devas y gandharvas, fueron todos abrasados por el fuego del fin de la era; sus enormes peñascos quedaron hechos añicos.

Verse 37

एवं मया पुरा दृष्टो युगान्ते सर्वसंक्षयः । वर्जयित्वा महापुण्यां नर्मदां नृपसत्तम

Así, en tiempos antiguos contemplé la disolución total al fin de la era; mas, oh el mejor de los reyes, sólo la supremamente meritoria Narmadā quedó intacta.