शुक्रस्य जठरस्थत्वं तथा मृत्युशमनी-विद्या (Śukra in Śiva’s belly and the death-subduing vidyā)

Verse 1

व्यास उवाच । तस्मिन्महति संग्रामे दारुणे लोमहर्षणे । शुक्रो दैत्यपतिर्विद्वान्भक्षितस्त्रिपुरारिणा

Vyāsa dijo: En aquella gran batalla—terrible, que eriza los cabellos—Śukra, el sabio señor de los Daityas, fue consumido por el Enemigo de Tripura, el Señor Śiva.

Verse 2

इति श्रुतं समासान्मे तत्पुनर्ब्रूहि विस्तरात । किं चकार महायोगी जठरस्थः पिनाकिनः

«Así lo he oído en resumen; ahora dímelo de nuevo con detalle. ¿Qué hizo el gran Yogui, Pinākin (Śiva, portador del arco Pināka), mientras permanecía dentro del vientre?»

Verse 3

न ददाह कथं शभोश्शुक्रं तं जठरानलः । कल्पान्तदहनः कालो दीप्ततेजाश्च भार्गवः

¿Cómo podría el fuego del vientre no quemar aquella semilla de Śambhu? Ni siquiera el Tiempo, la llama que consume el mundo al fin de un kalpa, ni Bhārgava de esplendor ardiente pudieron quemarla.

Verse 4

विनिष्क्रांतः कथं धीमाच्छंभोर्जठरपंजरात् । कथमाराधयामास कियत्कालं स भार्गवः

¿Cómo salió el sabio Bhārgava de la barriga de Śambhu, cual jaula? ¿Y de qué modo le rindió ārādhana (adoración), y durante cuánto tiempo?

Verse 5

अथ च लब्धवान्विद्यां तां मृत्युशमनीं पराम् । का सा विद्या परा तात यथा मृत्युर्हि वार्यते

Y además, obtuvo aquella vidyā suprema que apacigua a la muerte. Dime, querido: ¿cuál es esa ciencia más alta por la cual la muerte misma es verdaderamente contenida?

Verse 6

लेभेन्धको गाणपत्यं कथं शूला द्विनिर्गतः । देवदेवस्य वै शंभोर्मुनेर्लीलाविहारिणः

¿Cómo obtuvo Andhaka la dignidad y el poder de señor de los Gaṇas (gaṇapatya)? ¿Y cómo surgió el Śūla, el tridente, en doble forma del Señor Śambhu—Śiva, Dios de dioses—portador del tridente, que se recrea en su līlā divina como un muni?

Verse 7

एतत्सर्वमशेषेण महाधीमन् कृपां कुरु । शिवलीलामृतं तात शृण्वत कथयस्व मे

Oh sabio de gran alma, ten compasión y relátame todo esto por completo, sin omitir nada. Padre venerable, cuéntame el néctar de la divina līlā de Śiva, mientras escucho con reverencia.

Verse 8

ब्रह्मोवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा व्यासस्यामिततेजसः । सनत्कुमारः प्रोवाच स्मृत्वा शिवपदांबुजम्

Brahmā dijo: Habiendo escuchado las palabras de Vyāsa de esplendor inconmensurable, Sanatkumāra comenzó a hablar, recordando primero los pies de loto del Señor Śiva.

Verse 9

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाबुद्धे शिवलीलामृतं परम् । धन्यस्त्वं शैवमुख्योसि ममानन्दकरः स्वतः

Dijo Sanatkumāra: Oh Vyāsa, de gran sabiduría, escucha el supremo néctar de la lila divina de Śiva. Dichoso eres—el primero entre los devotos de Śiva—pues por tu propia naturaleza me colmas de gozo.

Verse 10

प्रवर्तमाने समरे शंकरांधकयोस्तयोः । अनिर्भेद्यपविव्यूहगिरिव्यूहाधिनाथयोः

Mientras arreciaba la batalla entre Śaṅkara y Andhaka—dos soberanos comandantes de formaciones de guerra (vyūha), cuyas disposiciones eran como fortalezas inexpugnables y filas cual montañas—el combate prosiguió con ímpetu incesante.

Verse 11

पुरा जयो बभूवापि दैत्यानां बलशालिनाम् । शिवप्रभा वादभवत्प्रमथानां मुने जयः

Antaño la victoria pertenecía en verdad a los poderosos Daityas. Mas por el resplandor del poder de Śiva, oh sabio, la victoria llegó a los Pramathas.

Verse 12

तच्छुत्वासीद्विषण्णो हि महादैत्योंधकासुरः । कथं स्यान्मे जय इति विचारणपरोऽभवत्

Al oírlo, el gran Daitya Andhakāsura quedó hondamente abatido. Luego se entregó por completo a la reflexión, pensando: «¿Cómo podría la victoria ser mía?»

Verse 13

अपसृत्य ततो युद्धादंधकः परबुद्धिमान् । द्रुतमभ्यगमद्वीर एकलश्शुक्रसन्निधिम्

Entonces, retirándose del combate, Andhaka—de aguda inteligencia—se apresuró, oh héroe, a ir solo a la presencia de Śukra.

Verse 14

प्रणम्य स्वगुरुं काव्यमवरुह्य रथाच्च सः । बभाषेदं विचार्याथ सांजलिर्नीतिवित्तमः

Tras postrarse ante su propio gurú, Kāvyā (Śukrācārya), y descender del carro, habló entonces después de reflexionar debidamente, con las manos juntas en reverencia, siendo el más sagaz en el arte del gobierno y la recta conducta.

Verse 15

अंधक उवाच । भगवंस्त्वामुपाश्रित्य गुरोर्भावं वहामहे । पराजिता भवामो नो सर्वदा जयशालिनः

Andhaka dijo: «Oh venerable, al acogernos a ti llevamos el sentir de discípulos hacia nuestro gurú. Que nunca seamos derrotados; que siempre estemos colmados de victoria».

Verse 16

त्वत्प्रभावात्सदा देवान्समस्तान्सानुगान्वयम् । मन्यामहे हरोषेन्द्रमुखानपि हि कत्तृणान्

Por el poder de tu gloria, siempre consideramos a todos los dioses, junto con sus séquitos, como meras briznas de hierba—hasta a Hari (Viṣṇu) e Indra y a los demás.

Verse 17

अस्मत्तो बिभ्यति सुरास्तदा भवदनुग्रहात् । गजा इव हरिभ्यश्च तार्क्ष्येभ्य इव पन्नगाः

Por tu gracia misericordiosa, entonces los devas nos temen—como los elefantes temen a los leones y las serpientes temen a Garuḍa.

Verse 18

अनिर्भेद्यं पविव्यूहं विविशुर्दैत्य दानवाः । प्रमथानीकमखिलं विधूय त्वदनुग्रहात्

Por tu gracia, los Daityas y los Dānavas irrumpieron en la impenetrable formación del rayo (pavi-vyūha), tras sacudir y dispersar por completo a todo el ejército de los Pramathas.

Verse 19

वयं त्वच्छरणा भूत्वा सदा गा इव निश्चलाः । स्थित्वा चरामो निश्शंकमाजावपि हि भार्गव

Habiéndonos refugiado en ti, permanecemos siempre firmes—como vacas que no se extravían. En pie y constantes, nos movemos sin temor, aun en medio de la batalla, oh Bhārgava.

Verse 20

रक्षरक्षाभितो विप्र प्रव्रज्य शरणागतान् । असुराञ्छत्रुभिर्वीरैरर्दितांश्च मृतानपि

Oh brāhmaṇa, clamando una y otra vez: «¡Protégennos, protégenos!», los refugiados partieron en busca de amparo—los atormentados por héroes enemigos, e incluso los que fueron muertos por los asuras.

Verse 21

प्रथमैर्भीमविक्रांतैः क्रांतान्मृत्युप्रमाथिभिः । सूदितान्पतितान्पश्य हुंडादीन्मद्गणान्वरान्

«Mira: mis excelentes gaṇas, comenzando por Huṇḍa y los demás, han sido abatidos y han caído, arrollados por aquellos guerreros primeros de pavorosa pujanza—asaltores que dan muerte y pisan cuanto tienen delante.»

Verse 22

यः पीत्वा कणधूमं वै सहस्रं शरदां पुरा । त्वया प्राप्ता वरा विद्या तस्याः कालोयमागतः

Aquel que, antaño, bebió el humo de la paja durante mil otoños—para esa excelsa vidyā sagrada que tú obtuviste como don, ha llegado ahora el tiempo de su fruto.

Verse 23

अद्य विद्याफलं तत्ते सर्वे पश्यंतु भार्गव । प्रमथा असुरान्सर्वान् कृपया जीवयिष्यतः

«Hoy, oh Bhārgava, que todos contemplen el fruto de tu saber sagrado. Los Pramathas, movidos por compasión, perdonarán la vida a todos los Asuras»។

Verse 24

सनत्कुमार उवाच । इत्थमन्धकवाक्यं स श्रुत्वा धीरो हि भार्गवः । तदा विचारयामास दूयमानेन चेतसा

Dijo Sanatkumāra: Al oír así las palabras de Andhaka, el firme Bhārgava permaneció sereno; pero, con el corazón ardiendo por dentro, entonces comenzó a reflexionar hondamente sobre lo que debía hacerse.

Verse 25

किं कर्तव्यं मयाद्यापि क्षेमं मे स्यात्कथं त्विति । सन्निपातविधिर्जीवः सर्वथानुचितो मम

«¿Qué debo hacer aún ahora? ¿Cómo habrá para mí seguridad y bienestar?»—pensando así, comprendo que, en esta crisis, el curso prescrito para quien vive me resulta, en todo sentido, completamente impropio (e imposible de seguir rectamente).

Verse 26

विधेयं शंकरात्प्राप्ता तद्गुणान् प्रति योजये । तद्रणे मर्दितान्वीरः प्रमथैश्शंकरानुगैः

Habiendo recibido el mandato de Śaṅkara, me aplicaré ahora conforme a Sus cualidades y voluntad. En aquella batalla, el héroe fue aplastado por los Pramathas, los devotos servidores de Śaṅkara.

Verse 27

शरणागतधर्मोथ प्रवरस्सर्वतो हृदा । विचार्य शुक्रेण धिया तद्वाणी स्वीकृता तदा

Entonces, siendo el más excelso en el dharma de amparar a quienes buscan refugio, y meditando con todo su corazón—tras reflexionar con una inteligencia clara y discerniente—aceptó aquellas palabras.

Verse 28

किंचित्स्मितं तदा कृत्वा सोऽब्रवीद्दानवाधिपम् । भार्गवश्शिवपादाब्जं सप्पा स्वस्थेन चेतसा

Entonces, con una leve sonrisa, Bhārgava habló al señor de los Dānavas. Tras adorar con reverencia los pies de loto de Śiva, habló con la mente serena y firme.

Verse 29

शुक्र उवाच । यत्त्वया भाषितं तात तत्सर्वं तथ्यमेव हि । एतद्विद्योपार्जनं हि दानवार्थं कृतं मया

Dijo Śukra: «Oh, querido, todo lo que has dicho es enteramente verdad. Esta obtención de la vidyā sagrada la realicé por el bien de los Dānavas».

Verse 30

दुस्सहं कणधूमं वै पीत्वा वर्षसहस्रकम् । विद्येयमीश्वरात्प्राप्ता बंधूनां सुखदा सदा

Habiendo soportado e inhalado el insoportable humo de la paja durante mil años, esta vidyā sagrada fue obtenida del Señor (Īśvara); ella es siempre dadora de dicha a los propios parientes.

Verse 31

प्रमथैर्मथितान्दैत्यान्रणेहं विद्ययानया । उत्थापयिष्ये म्लानानि शस्यानि जलभुग्यथा

«Aquí, en la batalla, a los Daitya triturados por los Pramatha—los reanimaré con esta misma vidyā, como el agua hace erguirse de nuevo a las mieses marchitas».

Verse 32

निर्व्रणान्नीरुजः स्वस्थान्सुप्त्वेव पुन रुत्थितान् । मुहूर्तेस्मिंश्च द्रष्टासि दैत्यांस्तानुत्थितान्निजान्

«En un instante verás a esos Dānava—tus propias tropas—alzarse de nuevo como si despertaran del sueño: sin heridas, sin dolor y restituidos a su vigor primero».

Verse 33

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा सोधकं शुक्रो विद्यामावर्तयत्क विः । एकैकं दैत्यमुद्दिश्य स्मृत्वा विद्येशमादरात्

Sanatkumāra dijo: Habiendo hablado así, Śukra—el sabio—puso en marcha el rito purificador invocando su conocimiento sagrado. Recordando con reverencia a Vidyeśa, dirigió aquel poder hacia cada Daitya, uno por uno.

Verse 34

विद्यावर्तनमात्रेण ते सर्वे दैत्यदानवाः । उत्तस्थुर्युगपद्वीरास्सुप्ता इव धृतायुधाः

Con el solo giro de aquel hechizo místico, todos esos heroicos Daityas y Dānavas se alzaron a la vez, como guerreros despertados del sueño, ya con las armas en la mano.

Verse 35

सदाभ्यस्ता यथा वेदास्समरे वा यथाम्बुदा । श्रदयार्थास्तथा दत्ता ब्राह्मणेभ्यो यथापदि

Así como los Vedas se practican constantemente, y así como las nubes se congregan a su tiempo para la batalla, del mismo modo se dieron dones—ofrecidos con fe— a los brāhmaṇas en toda ocasión propicia, conforme a la debida norma.

Verse 36

उज्जीवितांस्तु तान्दृष्ट्वा हुंडादींश्च महासुरान् । विनेदुरसुराः सर्वे जलपूर्णा इवांबुदाः

Mas al verlos devueltos a la vida—y al contemplar también a los grandes asuras, comenzando por Huṃḍa—todos los Asuras rugieron a una, como nubes hinchadas y pesadas de agua.

Verse 37

रणोद्यताः पुनश्चासन्गर्जंतो विकटान्रवान् । प्रमथैस्सह निर्भीता महाबलपराक्रमाः

De nuevo se dispusieron para la batalla, rugiendo con alaridos terribles. Sin temor, avanzaron junto con los Pramathas, grandes en fuerza y heroicos en su arrojo.

Verse 38

शुक्रेणोज्जीवितान्दृष्ट्वा प्रमथा दैत्यदानवान् । विसिष्मिरे ततस्सर्वे नंद्याद्या युद्धदुर्मदाः

Al ver que los Dāityas y los Dānavas habían sido devueltos a la vida por Śukra, todos los Pramathas—Nandī y los demás, ebrios del orgullo de la batalla—quedaron sobrecogidos de asombro.

Verse 39

विज्ञाप्यमेवं कर्मैतद्देवेशे शंकरेऽखिलम् । विचार्य बुद्धिमंतश्च ह्येवं तेऽन्योन्यमब्रुवन्

Así, todo este curso de acción fue debidamente comunicado a Śaṅkara, Señor de los dioses. Entonces aquellos sabios, tras reflexionar, se dijeron unos a otros de este modo.

Verse 40

आश्चर्यरूपे प्रमथेश्वराणां तस्मिंस्तथा वर्तति युद्धयज्ञे । अमर्षितो भार्गवकर्म दृष्ट्वा शिलादपुत्रोऽभ्यगमन्महेशम्

Mientras aquel sacrificio de batalla avanzaba de modo maravilloso bajo el mando de los Señores de los Gaṇas, Nandin, hijo de Śilāda, al ver la acción realizada por el Bhārgava (Paraśurāma), se encendió de indignación y fue de inmediato ante Mahādeva.

Verse 41

जयेति चोक्त्वा जययोनिमुग्रमुवाच नंदी कनकावदातम् । गणेश्वराणां रणकर्म देव देवैश्च सेन्द्रैरपि दुष्करं सत्

Tras clamar «¡Victoria, victoria!», Nandī habló a aquel fiero y resplandeciente, de fulgor dorado e inmaculado: «Oh Señor, la guerra emprendida por los Gaṇeśvaras es en verdad ardua, incluso para los dioses, incluso para Indra junto con ellos».

Verse 42

तद्भार्गवेणाद्य कृतं वृथा नस्संजीवतांस्तान्हि मृतान्विपक्षान् । आवर्त्य विद्यां मृतजीवदात्रीमेकेकमुद्दिश्य सहेलमीश

Oh Señor, lo que hoy ha hecho el Bhārgava es vano para nosotros, pues está devolviendo la vida a esos enemigos que ya habían muerto. Al invocar de nuevo la vidyā que restaura la vida y hace volver a los muertos, los reanima uno por uno con facilidad.

Verse 43

तुहुंडहुंडादिककुंभजंभविपा कपाकादिमहासुरेन्द्राः । यमालयादद्य पुनर्निवृत्ता विद्रावयंतः प्रमथांश्चरंति

Los poderosos señores de los Asuras—Tuhuṇḍa, Huṇḍa, Kumbha, Jambha, Vipāka, Kapāka y otros—habiendo hoy regresado de la morada de Yama, vagan ahora expulsando a los Pramathas.

Verse 44

यदि ह्यसौ दैत्यवरान्निरस्तान्संजीवयेदत्र पुनः पुनस्तान् । जयः कुतो नो भविता महेश गणेश्वराणां कुत एव शांतिः

Pues si él reviviera una y otra vez a esos demonios excelsos que aquí han sido abatidos, ¿cómo podría la victoria ser nuestra, oh Maheśa? ¿Y de dónde vendría la paz para los Gaṇeśvaras, las huestes asistentes de Śiva?

Verse 45

सनत्कुमार उवाच । इत्येवमुक्तः प्रमथेश्वरेण स नंदिना वै प्रमथेश्वरेशः । उवाच देवः प्रहसंस्तदानीं तं नंदिनं सर्वगणेशराजम्

Dijo Sanatkumāra: Así interpelado por Nandin, señor de los Pramathas, aquel divino Señor, sonriendo en ese instante, habló a Nandin, rey de todas las gaṇas.

Verse 46

शिव उवाच । नन्दिन्प्रयाहि त्वरितोऽति मात्रं द्विजेन्द्रवर्यं दितिनन्दनानाम् । मध्यात्समुद्धृत्य तथा नयाशु श्येनो यथा लावकमंडजातम्

Dijo el Señor Śiva: «Oh Nandin, ve de inmediato, con suma rapidez. Del centro de los hijos de Diti, alza a ese brāhmaṇa excelso y tráelo aquí sin demora, como el halcón arrebata un polluelo de entre la bandada».

Verse 47

इति श्रीशिव महापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे अंधकयुद्धे शुक्रनिगीर्णनवर्णनं नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः

Así, en el Śrī Śiva Mahāpurāṇa—en el Segundo Libro, la Rudra Saṃhitā, en la Quinta sección llamada Yuddha-khaṇḍa—durante la batalla con Andhaka, concluye el capítulo cuadragésimo séptimo, titulado «Relato de cómo Śukra fue tragado».

Verse 48

तं रक्ष्यमाणं दितिजैस्समस्तैः पाशासिवृक्षोपलशैलहस्तैः । विक्षोभ्य दैत्यान्बलवाञ्जहार काव्यं स नन्दी शरभो यथेभम्

Aunque estaba protegido por todas partes por los daityas nacidos de Diti—con lazos y espadas, árboles, peñascos y hasta riscos de montaña en las manos—el poderoso Nandī sacudió a los daityas en la batalla y arrebató por la fuerza a Kāvya (Śukrācārya), como un fiero śarabha que domina a un elefante.

Verse 49

स्रस्तांबरं विच्युतभूषणं च विमुक्तकेशं बलिना गृहीतम् । विमोचयिष्यंत इवानुजग्मुः सुरारयस्सिंहरवांस्त्यजंतः

Sus vestiduras se habían deslizado, sus ornamentos se habían desprendido y su cabellera estaba suelta: así fue apresado por el poderoso. Los enemigos de los dioses lo siguieron como si fueran a liberarlo, lanzando al mismo tiempo rugidos como de león.

Verse 50

दंभोलि शूलासिपरश्वधानामुद्दंडचक्रोपलकंपनानाम् । नंदीश्वरस्योपरि दानवेन्द्रा वर्षं ववर्षुर्जलदा इवोग्रम्

Como nubes de tormenta que descargan una lluvia furiosa, los señores de los Dānavas arrojaron sobre Nandīśvara una terrible granizada de armas—rayos vajra, tridentes, espadas, hachas, pesadas mazas, discos y piedras arrojadizas—hasta hacer temblar el campo de batalla.

Verse 51

तं भार्गवं प्राप्य गणाधिराजो मुखाग्निना शस्त्रशतानि दग्ध्वा । आयात्प्रवृद्धेऽसुरदेवयुद्धे भवस्य पार्श्वे व्यथितारिपक्षः

Al alcanzar a Bhārgava (Śukra), el señor de las gaṇas de Śiva abrasó cientos de armas con el fuego que brotó de su boca. Luego, cuando la guerra entre asuras y devas se encendió con mayor furia, acudió al lado de Bhava, tras haber atormentado al ejército enemigo.

Verse 52

अयं स शुक्रो भगवन्नितीदं निवेदयामास भवाय शीघ्रम् । जग्राह शुक्रं स च देवदेवो यथोपहारं शुचिना प्रदत्तम्

Así, Śukra, preceptor de los asuras, comunicó con presteza este asunto al Señor Bhava (Śiva). Y el Deva de los devas aceptó a Śukra, como se recibe una ofrenda pura presentada con reverencia por un corazón limpio.

Verse 53

न किंचिदुक्त्वा स हि भूतगोप्ता चिक्षेप वक्त्रे फलवत्कवीन्द्रम् । हाहारवस्तैरसुरैस्समस्तैरुच्चैर्विमुक्तो हहहेति भूरि

Sin decir palabra, el Protector de las huestes de seres arrojó al príncipe de los poetas—como fruto maduro—directamente a su boca. Entonces, con todos los asuras clamando “¡Hā! ¡Hā!” de espanto, estalló en abundancia una risa sonora y repetida: “ha ha he”.