दक्षस्य विष्णुं प्रति शरणागतिḥ — Dakṣa’s Appeal to Viṣṇu and the Teaching on Disrespect to Śiva

Verse 1

दक्ष उवाच । देवदेव हरे विष्णो दीनबंधो कृपानिधे । मम रक्षा विधातव्या भवता साध्वरस्य च

Dijo Dakṣa: «¡Oh Dios de los dioses—Hari, Viṣṇu—amigo de los afligidos, océano de compasión! Debes conceder protección a mí, y también a esta persona justa (devota).»

Verse 2

रक्षकस्त्वं मखस्यैव मखकर्मा मखात्मकः । कृपा विधेया यज्ञस्य भंगो भवतु न प्रभो

Tú solo eres el protector de este sacrificio; tú eres su misma acción y su esencia interior. Oh Señor, ten compasión: que este yajña no sea quebrantado ni arruinado.

Verse 3

ब्रह्मोवाच । इत्थं बहुविधां दक्षः कृत्वा विज्ञप्तिमादरात् । पपात पादयोस्तस्य भयव्याकुलमानसः

Brahmā dijo: Habiendo hecho así, con reverencia, muchas y variadas súplicas sinceras, Dakṣa—con la mente turbada por el temor—cayó postrado a Sus pies.

Verse 4

उत्थाप्य तं ततो विष्णुर्दक्षं विक्लिन्नमानसम् । श्रुत्वा च तस्य तद्वाक्यं कुमतेरस्मरच्छिवम्

Entonces el Señor Viṣṇu levantó a Dakṣa, cuya mente estaba estremecida y abatida. Al oír aquellas palabras nacidas del entendimiento errado de Dakṣa, Viṣṇu recordó al Señor Śiva.

Verse 5

स्मृत्वा शिवं महेशानं स्वप्रभुं परमेश्वरम् । अवदच्छिवतत्त्वज्ञो दक्षं सबोधयन्हरिः

Recordando a Śiva, el Gran Señor (Maheśāna), su propio Amo y el Īśvara supremo, Hari (Viṣṇu), conocedor del verdadero principio de Śiva, habló a Dakṣa, instruyéndolo y despertando su entendimiento.

Verse 6

हरिरुवाच । शृणु दक्ष प्रवक्ष्यामि तत्त्वतः शृणु मे वचः । सर्वथा ते हितकरं महामंत्रसुखप्रदम्

Hari (Viṣṇu) dijo: «Escucha, Dakṣa; te expondré la verdad—oye mis palabras. En todo te serán benéficas y otorgan el gozo que nace del gran mantra».

Verse 7

अवज्ञा हि कृता दक्ष त्वया तत्त्वमजानता । सकलाधीश्वरस्यैव शंकरस्य परात्मनः

Oh Dakṣa, por no conocer el tattva, has cometido en verdad una ofensa de desprecio—contra Śaṅkara, el Ser supremo, el mismo Señor de todos los seres.

Verse 8

ईश्वरावज्ञया सर्वं कार्यं भवति सर्वथा । विफलं केवलं नैव विपत्तिश्च पदेपदे

Al desoír a Īśvara, toda empresa se vuelve estéril de todas las maneras; no da fruto verdadero, y la desgracia surge a cada paso.

Verse 9

अपूज्या यत्र पूज्यंते पूजनीयो न पूज्यते । त्रीणि तत्र भविष्यंति दारिद्र्यं मरणं भयम्

Donde se honra a quienes no son dignos de reverencia y no se venera a quien es verdaderamente venerable, allí surgen con certeza tres consecuencias: pobreza, muerte y temor.

Verse 10

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन माननीयो वृषध्वजः । अमानितान्महेशाच्च महद्भयमुपस्थितम्

Por ello, con todo esfuerzo, debe honrarse debidamente a Vṛṣadhvaja—el Señor cuyo estandarte lleva al Toro—, a Mahādeva. Pues cuando Maheśa es deshonrado, un gran temor (calamidad) cae inevitablemente sobre el ofensor.

Verse 11

अद्यापि न वयं सर्वे प्रभवः प्रभवामहे । भवतो दुर्नयेनैव मया सत्यमुदीर्य्यते

Aun ahora, ninguno de nosotros puede reclamar de veras un señorío o dominio independiente. Por tu conducta extraviada, me veo obligado a proclamar esta verdad con claridad.

Verse 12

ब्रह्मोवाच । विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा दक्षश्चिंतापरोऽभवत् । विवर्णवदनो भूत्वा तूष्णीमासीद्भुवि स्थितः

Dijo Brahmā: Al oír aquellas palabras de Viṣṇu, Dakṣa quedó consumido por la inquietud. Su rostro perdió el color y, de pie sobre la tierra, permaneció en silencio.

Verse 13

एतस्मिन्नंतरे वीरभद्रः सैन्यसमन्वितः । अगच्छदध्वरं रुद्रप्रेरितो गणनायकः

Entretanto, Vīrabhadra —caudillo de los Gaṇas— partió hacia el rito sacrificial, acompañado por sus tropas, impulsado por el mandato de Rudra.

Verse 14

पृष्ठे केचित्समायाता गगने केचिदागताः । दिशश्च विदिशः सर्वे समावृत्य तथापरे

Unos llegaron por la retaguardia y otros descendieron por el cielo; otros más, cubriendo todas las direcciones y los puntos intermedios, cercaron el lugar por todos los lados.

Verse 15

शर्वाज्ञया गणाः शूरा निर्भया रुद्रविक्रमाः । असंख्याः सिंहनादान्वै कुर्वंतो वीरसत्तमाः

Por mandato de Śarva, los heroicos gaṇas—intrépidos, poderosos con el propio vigor de Rudra—avanzaron en número incontable, lanzando rugidos de león como los más excelsos guerreros.

Verse 16

तेन नादेन महता नादितं भुवनत्रयम् । रजसा चावृतं व्योम तमसा चावृता दिशः

Por aquel poderoso sonido (nāda), resonaron los tres mundos. El cielo quedó velado por rajas (agitación), y las direcciones fueron cubiertas por tamas (oscuridad e inercia).

Verse 17

सप्तद्वीपान्विता पृथ्वी चचालाति भयाकुला । सशैलकानना तत्र चुक्षुभुस्सकलाब्धयः

Entonces la Tierra—junto con sus siete continentes—tembló presa de un terror extremo; y allí, con montañas y bosques, todos los océanos se alzaron y se agitaron, removiéndose con violencia.

Verse 18

एवंभूतं च तत्सैन्यं लोकक्षयकरं महत् । दृष्ट्वा च विस्मितास्सर्वे बभूवुरमरादयः

Al ver aquel vasto ejército—tan terrible que podía causar la destrucción de los mundos—todos los dioses y demás seres celestiales quedaron colmados de asombro.

Verse 19

सैन्योद्योगमथालोक्य दक्षश्चासृङ्मुखाकुलः । दंडवत्पतितो विष्णुं सकलत्रोऽभ्यभाषत

Al ver los preparativos del ejército, Dakṣa quedó turbado, con la boca agitada y manchada de sangre. Postrándose en reverencia total (daṇḍavat), junto con su esposa, se dirigió al Señor Viṣṇu.

Verse 20

दक्ष उवाच । भवद्बलेनैव मया यज्ञः प्रारंभितो महान् । सत्कर्मसिद्धये विष्णो प्रमाणं त्वं महाप्रभो

Dijo Dakṣa: «Sólo por Tu poder he iniciado este gran sacrificio. Oh Viṣṇu, oh gran Señor, para que este rito justo llegue a su cumplimiento, Tú eres la sanción autorizada y el apoyo seguro»។

Verse 21

विष्णो त्वं कर्मणां साक्षी यज्ञानां प्रतिपालकः । धर्मस्य वेदगर्भस्य ब्रह्मणस्त्वं महाप्रभो

Oh Viṣṇu, Tú eres el testigo de todas las acciones y el protector de los sacrificios. Tú eres el poderoso Señor que sostiene el Dharma—el Dharma arraigado en los Vedas—y también el gran sustentador de Brahmā.

Verse 22

तस्माद्रक्षा विधातव्या यज्ञस्यास्य मम प्रभो । त्वदन्यः यस्समर्थोस्ति यतस्त्वं सकलप्रभुः

Por ello, oh Señor mío, debe disponerse la protección de este sacrificio mío. Pues, aparte de Ti, ¿quién es capaz? Ya que Tú eres el soberano de todo.

Verse 23

ब्रह्मोवाच । दक्षस्य वचनं श्रुत्वा विष्णुर्दीनतरं तदा । अवोचद्बोधयंस्तं वै शिवतत्त्वपराङ्मुखम्

Dijo Brahmā: «Al oír las palabras de Dakṣa, Viṣṇu se entristeció aún más, y habló para instruir a aquel Dakṣa que se había apartado del verdadero tattva de Śiva.»

Verse 24

विष्णुरुवाच । मया रक्षा विधातव्या तव यज्ञस्य दक्ष वै । ख्यातो मम पणः सत्यो धर्मस्य परिपालनम्

Dijo Viṣṇu: «Oh Dakṣa, debo en verdad proteger tu sacrificio. Pues mi voto, bien conocido y veraz, es éste: la salvaguarda del dharma.»

Verse 25

तत्सत्यं तु त्वयोक्तं हि किं तत्तस्य व्यतिक्रमः । शृणु त्वं वच्म्यहं दक्ष क्रूरबुद्धिं त्यजाऽधुना

Lo que has dicho es, en verdad, cierto—¿por qué, entonces, habría de transgredirse eso? Escucha, oh Dakṣa, mientras hablo: abandona ahora esa crueldad de mente.

Verse 26

नैमिषे निमिषक्षेत्रे यज्जातं वृत्तमद्भुतम् । तत्किं न स्मर्यते दक्ष विस्मृतं किं कुबुद्धिना

En Naimiṣa, en el sagrado Nimisha-kṣetra, aquel suceso maravilloso que ocurrió—¿por qué no se recuerda, oh Dakṣa? ¿Se ha olvidado por un entendimiento extraviado?

Verse 27

रुद्रकोपाच्च को ह्यत्र समर्थो रक्षणे तव । न यस्याभिमतं दक्ष यस्त्वां रक्षति दुर्मतिः

Cuando se enciende la ira de Rudra, ¿quién aquí es capaz de protegerte de verdad? Oh Dakṣa—puesto que has obrado contra Su voluntad—¿qué protector de juicio torcido podría salvarte?

Verse 28

किं कर्म किमकर्मेति तत्र पश्यसि दुर्मते । समर्थं केवलं कर्म न भविष्यति सर्वदा

«¿Qué es acción y qué es no-acción?»—así lo miras torcidamente, oh extraviado. La mera acción, por sí sola, no será siempre capaz de otorgar el bien supremo.

Verse 29

स्वकर्मविद्धि तद्येन समर्थत्वेन जायते । न त्वन्यः कर्मणो दाता शं भवेदीश्वरं विना

Sabe que el propio karma es aquello por lo cual nacen la capacidad y la idoneidad; pero nadie más es en verdad el dador del fruto de la acción, salvo Śaṃbhū, el Señor.

Verse 30

ईश्वरस्य च यो भक्त्या शांतस्तद्गतमानसः । कर्मणो हि फलं तस्य प्रयच्छति तदा शिवः

Mas aquel que, por devoción al Señor, se aquieta y cuya mente reposa en Él—entonces Śiva le concede el fruto verdadero de sus acciones.

Verse 31

केवलं ज्ञानमाश्रित्य निरीश्वरपरा नराः । निरयं ते च गच्छंति कल्पकोटिशतानि च

Apoyándose sólo en un conocimiento seco y aislado, quienes se entregan a la doctrina de «no hay Señor» van en verdad al infierno, y allí permanecen por cientos de crores de kalpas.

Verse 32

पुनः कर्ममयैः पाशैर्वद्धा जन्मनि जन्मनि । निरयेषु प्रपच्यंते केवलं कर्मरूपिणः

Atados una y otra vez—nacimiento tras nacimiento—por los lazos hechos de karma, quienes viven sólo como hacedores (identificándose únicamente con el karma) son abrasados en los reinos infernales.

Verse 33

अयं रुद्रगणाधीशो वीरभद्रोऽरि मर्दनः । रुद्रकोपाग्निसंभूतः समायातोध्वरांगणे

«Este es Vīrabhadra, señor de las gaṇas de Rudra, triturador de enemigos. Nacido del ardiente fuego de la cólera de Rudra, ha llegado ahora al patio del sacrificio.»

Verse 34

अयमस्मद्विनाशार्थमागतोस्ति न संशयः । अशक्यमस्य नास्त्येव किमप्यस्तु तु वस्तुतः

No hay duda: ha venido aquí para provocar nuestra destrucción. Para él nada es imposible; en verdad, no hay absolutamente nada que no pueda realizar en la realidad.

Verse 35

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे सत्युपाख्याने विष्णुवाक्यवर्णनं नाम पंचत्रिंशोऽध्यायः

Así, en el Śrī Śiva Mahāpurāṇa, en la segunda sección llamada Rudra Saṃhitā, dentro de su segunda parte, el Satī Khaṇḍa—en el relato de Satī—concluye el capítulo trigésimo quinto, titulado «Descripción de las palabras de Viṣṇu».

Verse 36

श्रीमहादेवशपथं समुल्लंघ्य भ्रमान्मया । यतः स्थितं ततः प्राप्यं मया दुःखं त्वया सह

En mi extravío, transgredí el sagrado juramento hecho en el nombre de Śrī Mahādeva. Desde dondequiera que tú permanecieras, al llegar yo a ese mismo estado, también me ha alcanzado el dolor—junto contigo.

Verse 37

शक्तिर्मम तु नास्त्येव दक्षाद्यैतन्निवारणे । शपथोल्लंघनादेव शिवद्रोही यतोस्म्यहम्

En verdad no tengo poder para impedir este acto de Dakṣa y de los demás; pues, al quebrantar mi voto, me he vuelto un ofensor contra Śiva.

Verse 38

कालत्रयेपि न यतो महेशद्रोहिणां सुखम् । ततोऽवश्यं मया प्राप्तं दुःखमद्य त्वया सह

Puesto que en los tres tiempos—pasado, presente y futuro—no hay dicha para quienes traicionan a Mahesha, por eso hoy he encontrado inevitablemente el sufrimiento, junto contigo.

Verse 39

सुदर्शनाभिधं चक्रमेतस्मिन्न लगिष्यति । शैवचक्रमिदं यस्मादशैवलयकारणम्

El disco llamado Sudarśana no será eficaz contra esto; pues éste es el disco śaiva, que por su propia naturaleza se vuelve causa de la destrucción de todo lo no-śaiva (opuesto a Śiva).

Verse 40

विनापि वीरभद्रेण नामैतच्चक्रमैश्वरम् । हत्वा गमिष्यत्यधुना सत्वरं हरसन्निधौ

«Aun sin Vīrabhadra, este disco divino y soberano irá ahora con presteza a la presencia de Hara, después de dar muerte al culpable.»

Verse 41

शैवं शपथमुल्लंघ्य स्थितं मां चक्रमीदृशम् । असंहत्यैव सहसा कृपयैव स्थिरं परम्

Al transgredir el voto śaiva, he quedado en tal condición—como una rueda inestable que gira sin sosiego. Y, sin ser quebrantado, de pronto—por pura gracia—he sido afirmado de nuevo en el estado supremo.

Verse 42

अतः परमिदं चक्रमपि न स्थास्यति ध्रुवम् । गमिष्यत्यधुना शीघ्रं ज्वालामालासमाकुलम्

Por ello, incluso este ciclo (cósmico) ya no permanecerá firme ni estable. Ahora se precipitará velozmente, envuelto y turbado por una guirnalda de llamas.

Verse 43

वीरभद्रः पूजितोपि शीघ्रमस्माभिरादरात् । महाक्रोधसमाक्रांतो नास्मान्संरक्षयिष्यति

«Aunque adoremos pronto a Vīrabhadra con reverencia, si es tomado por una ira inmensa, no nos protegerá.»

Verse 44

अकांडप्रलयोऽस्माकमागतोद्य हि हा हहा । हा हा बत तवेदानीं नाशोस्माकमुपस्थितः

«¡Ay, ay! Hoy ha caído sobre nosotros una disolución (pralaya) intempestiva. ¡Ay! En verdad, ahora tu ruina está cercana, y nuestra destrucción ha llegado.»

Verse 45

शरण्योऽस्माकमधुना नास्त्येव हि जगत्त्रये । शंकरद्रोहिणो लोके कश्शरण्यो भविष्यति

Ahora, para nosotros, en verdad no hay refugio alguno en los tres mundos. En este mundo, para quienes han traicionado a Śaṅkara, ¿quién podrá ser su protector y amparo?

Verse 46

तनुनाशेपि संप्राप्यास्तैश्चापि यमयातनाः । तानैव शक्यते सोढुं बहुदुःखप्रदायिनीः

Aun después de la destrucción del cuerpo, se afrontan los castigos de Yama; y esos tormentos—que otorgan muchas clases de sufrimiento—en verdad sólo pueden ser soportados por ellos (los pecadores tales).

Verse 47

शिवद्रोहिणमालोक्य दष्टदंतो यमः स्वयम् । तप्ततैलकटाहेषु पातयत्येव नान्यथा

Al ver a un traidor de Śiva, el propio Yama—rechinado los dientes de furia—arroja a ese culpable a calderas de aceite hirviente; no sucede de otro modo.

Verse 48

गन्तुमेवाहमुद्युक्तं सर्वथा शपथोत्तरम् । तथापि न गतश्शीघ्रं दुष्टसंसर्गपापतः

«En verdad estaba resuelto a partir, tras haber dado mi juramento sin reserva. Sin embargo, no emprendí el camino pronto, por el pecado que nace de la compañía de los malvados».

Verse 49

यदद्य क्रियतेस्माभिः पलायनमितस्तदा । शार्वो ना कर्षकश्शस्त्रैरस्मानाकर्षयिष्यति

Si hoy intentamos huir de aquí, entonces Śarva (el Señor Śiva) sin falta nos arrastrará de vuelta, como el labrador que tira con sus aperos.

Verse 50

स्वर्गे वा भुवि पाताले यत्र कुत्रापि वा यतः । श्रीवीरभद्रशस्त्राणां गमनं न हि दुर्ल भम्

Sea en el cielo, en la tierra o en el Pātāla—dondequiera que uno esté—no hay en verdad dificultad para que las armas del glorioso Vīrabhadra alcancen y hieran.

Verse 51

यावतश्च गणास्संति श्रीरुद्रस्य त्रिशूलिनः । तावतामपि सर्वेषां शक्तिरेतादृशी धुवम्

Tantos como son los Gaṇas del glorioso Rudra, el Portador del Tridente, tantos también—en todos sin excepción—es seguro que reside este mismo poder.

Verse 52

श्रीकालभैरवः काश्यां नखाग्रेणैव लीलया । पुरा शिरश्च चिच्छेद पंचमं ब्रह्मणो ध्रुवम्

En Kāśī, Śrī Kālabhairava, tan sólo con la punta de su uña y como un lila, un juego divino, antaño cercenó la firme quinta cabeza de Brahmā.

Verse 53

एतदुक्त्वा स्थितो विष्णुरतित्रस्तमुखाम्बुजः । वीरभद्रोपि संप्राप तदैवाऽध्वरमंडपम्

Dicho esto, Viṣṇu permaneció allí, con su rostro de loto sobrecogido por un gran temor. En ese mismo instante, Vīrabhadra también llegó al pabellón del sacrificio.

Verse 54

एवं ब्रुवति गोविन्द आगतं सैन्यसागरम् । वीरभद्रेण सहितं ददृशुश्च सुरादया

Mientras Govinda hablaba así, los dioses y los demás vieron llegar un ejército como un océano, acompañado por Vīrabhadra.