Valmiki Ramayana 2.89.23 — Ayodhya Kanda, Sarga 89, Shloka 23

गङ्गातरणम्

Bharata’s Ferrying of the Army across the Ganga

Devanagari script

स ब्राह्मणस्याऽश्रममभ्युपेत्य महात्मनो देवपुरोहितस्य।ददर्श रम्योटजवृक्षषण्डं महद्वनं विप्रवरस्य रम्यम्।।।।

Transliteration

sa brāhmaṇasyāśramam abhyupetya mahātmano devapurohitasya | dadarśa ramyoṭajavṛkṣaṣaṇḍaṃ mahad vanaṃ vipravarasya ramyam ||

Translation

Al acercarse al āśrama de aquel gran brahmán—Bharadvāja, sacerdote divino—Bharata contempló un vasto bosque encantador, adornado con gratas chozas y grupos de árboles.

Word by Word

• सः: he (Bharata)
• सः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• ब्राह्मणस्य: of the brahmin
• ब्राह्मणस्य: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: ब्राह्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन

• आश्रमम्: hermitage
• आश्रमम्: Karma (कर्म/Object of approaching)
• Type: Noun
• Root: आश्रम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• अभ्युपेत्य: having approached
• अभ्युपेत्य: Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: अभि-उप-इ (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive), पूर्वक्रिया

• महात्मनः: of the great-souled
• महात्मनः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: महात्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; विशेषण (of the eminent)

• देवपुरोहितस्य: of the gods' priest
• देवपुरोहितस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक) + पुरोहित (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (देवानां पुरोहितः)

• ददर्श: saw
• ददर्श: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• रम्य-ओटज-वृक्षषण्डम्: a charming cluster of huts and trees
• रम्य-ओटज-वृक्षषण्डम्: Karma (कर्म/Object of seeing)
• Type: Noun
• Root: रम्य (प्रातिपदिक) + ओटज (प्रातिपदिक) + वृक्ष (प्रातिपदिक) + षण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष (delightful huts and a grove/mass of trees)

• महत्: great
• महत्: Karma (कर्म, qualifier)
• Type: Adjective
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण

• वनम्: forest
• वनम्: Karma (कर्म/Object of seeing; apposition)
• Type: Noun
• Root: वन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• विप्रवरस्य: of the best brahmin
• विप्रवरस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक) + वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (विप्राणां वरः)

• रम्यम्: beautiful
• रम्यम्: Karma (कर्म, qualifier)
• Type: Adjective
• Root: रम्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण

Context

Then at Bharata's command Guha returned to his habitation quickly and said to his relations:

Characters & Entities

• Bharata
• Bharadvāja
• āśrama (hermitage)
• forest

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is reverence for sacred institutions: the hermitage represents a moral and spiritual center where rulers seek guidance and cultivate restraint.

What is the narrative situation?

Bharata arrives at Bharadvāja’s āśrama and observes its serene, well-ordered natural and human setting.

Which character virtue is emphasized?

Bharata’s respect for ascetic life and readiness to seek counsel from the wise.