Valmiki Ramayana 2.20.49 — Ayodhya Kanda, Sarga 20, Shloka 49

अयोध्याकाण्डे विंशः सर्गः

Rama Enters Kauśalyā’s Antaḥpura; Ritual Preparations and the Shock of Exile

Devanagari script

स्थिरं तु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते।प्रावृषीव महानद्या स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा।।।।

Transliteration

sthiraṃ tu hṛdayaṃ manye mamedaṃ yan na dīryate | prāvṛṣi iva mahānadyā spṛṣṭaṃ kūlaṃ navāmbhasā ||

Translation

Creo que mi corazón debe de ser duro, pues no se quiebra—como la ribera de un gran río en la estación de lluvias, golpeada por las aguas nuevas de la crecida y aun así sin desmoronarse.

Word by Word

• स्थिरम्: firm, unbroken
• स्थिरम्: विशेषणम् (of कर्म/विषय)
• Type: Adjective
• Root: स्थिर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम् (neuter nominative/accusative singular); विशेषणम् (qualifying)

• तु: but, indeed
• तु: सम्बन्ध/वाक्यालङ्कार (discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; निपातः/समुच्चयार्थ-व्यतिरेकसूचकः (particle: but/indeed)

• हृदयम्: heart
• हृदयम्: कर्म (object of मन्ये)
• Type: Noun
• Root: हृदय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम् (neuter nominative/accusative singular)

• मन्ये: I think, I consider
• मन्ये: क्रिया (main verb)
• Type: Verb
• Root: मन् (धातु) (मन्यते इति)
• Form: लट्-लकारः, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्; आत्मनेपदम् (present indicative, 1st person singular, middle)

• मम: my, of me
• मम: सम्बन्ध (possessor)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी एकवचनम् (genitive singular); सर्वनाम

• इदम्: this
• इदम्: विशेषणम् (of हृदयम्)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम् (neuter nominative/accusative singular); सर्वनाम

• यत्: that which; because (of which)
• यत्: हेतु/सम्बन्ध (relative: 'because/that which')
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम् (neuter nominative/accusative singular); सम्बन्धसूचक-यत् (relative pronoun)

• न: not
• न: निषेध (negation of verb)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; निषेध-निपातः (negation particle)

• दीर्यते: is torn, breaks
• दीर्यते: क्रिया (in relative clause)
• Type: Verb
• Root: दॄ (धातु) (दीर्यते इति)
• Form: लट्-लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; आत्मनेपदम्; कर्मणि-प्रयोगः (present indicative, 3rd person singular, middle; passive sense: 'is torn/broken')

• प्रावृषि: the rainy season
• प्रावृषि: उपमान (standard of comparison, with इव)
• Type: Noun
• Root: प्रावृष् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा एकवचनम् (feminine nominative singular); ऋतु-नाम (season-name)

• इव: like, as if
• इव: उपमा-सम्बन्ध (comparative marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; उपमावाचक-निपातः (particle of comparison)

• महानद्या: by a great river
• महानद्या: करण (instrument/agent in passive: 'by a great river')
• Type: Noun
• Root: महानदी (प्रातिपदिक: महा + नदी)
• Form: स्त्रीलिङ्गे तृतीया एकवचनम् (feminine instrumental singular); कर्मधारय-समासः (महती च सा नदी च) (a great river)

• स्पृष्टम्: touched, contacted
• स्पृष्टम्: विशेषणम् (of कर्म/विषय: कूलम्)
• Type: Adjective
• Root: स्पृश् (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: क्त-प्रत्ययान्तं भूतकर्मणि कृदन्तम् (past passive participle); नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम् (neuter nominative/accusative singular); विशेषणम् (of कूलम्)

• कूलम्: bank (riverbank)
• कूलम्: उपमेय (thing compared: 'bank')
• Type: Noun
• Root: कूल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम् (neuter nominative/accusative singular)

• नवाम्भसा: with fresh water
• नवाम्भसा: करण (instrument: 'with/by fresh water')
• Type: Noun
• Root: नव + अम्भस् (प्रातिपदिक-द्वय)
• Form: नपुंसकलिङ्गे तृतीया एकवचनम् (neuter instrumental singular); कर्मधारय-समासः (नवम् अम्भः यस्य तत्) (fresh water)

Context

I think my heart must be very firm (hard) like the bark of a great river which, touched by (a flood of) fresh water in the rainy season does not disintegrate.

Characters & Entities

• Rāma

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma includes steadfastness under pressure; the verse portrays endurance as a moral capacity, even when one feels it as numbness.

What is the narrative situation?

In overwhelming grief, Kausalyā marvels that her heart has not shattered, using a vivid riverbank metaphor.

Which character virtue is emphasized?

Fortitude—she continues to stand despite repeated emotional ‘floods’ of suffering.