Sarga 16

Verse 1

तदन्तःपुरद्वारं समतीत्य जनाकुलम्।प्रविविक्तां ततः कक्ष्यामाससाद पुराणवित्।।।।प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिर्युवभिर्मृष्टकुण्डलैः।अप्रमादिभिरेकाग्रै स्स्वनुरक्तैरधिष्ठिताम्।।।।

Sumantra, versado en la antigua costumbre, atravesó la puerta de los aposentos interiores, atestada de gente, y llegó a un patio más recogido. Lo custodiaban jóvenes devotos—alertas y concentrados—con lanzas y arcos en mano, y sus pendientes relucían.

Verse 2

तदन्तःपुरद्वारं समतीत्य जनाकुलम्।प्रविविक्तां ततः कक्ष्यामाससाद पुराणवित्।।2.16.1।।प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिर्युवभिर्मृष्टकुण्डलैः।अप्रमादिभिरेकाग्रै स्स्वनुरक्तैरधिष्ठिताम्।।2.16.2।।

Estaba custodiada por jóvenes de relucientes pendientes, vigilantes y de mente unificada, devotos a su señor, portando lanzas y arcos.

Verse 3

तत्र काषायिणो वृद्धान् वेत्रपाणीन् स्वलङ्कृतान्।ददर्श विष्ठितान् द्वारि स्त्र्यध्यक्षान्सुसमाहितान्।।।।

Allí vio, apostados en la puerta, a los ancianos guardianes de los aposentos de las mujeres: vestidos de ocre, bien adornados, con bastones en la mano y firmes en su vigilancia.

Verse 4

ते समीक्ष्य समायान्तं रामप्रियचिकीर्षवः।सहसोत्पतितास्सर्वे स्वासनेभ्यस्ससम्भ्रमाः।।।।

Al ver llegar a Sumantra, todos los que deseaban el bien de Rāma se levantaron de inmediato de sus asientos, con ansiosa premura.

Verse 5

तानुवाच विनीतात्मा सूतपुत्रः प्रदक्षिणः।क्षिप्रमाख्यात रामाय सुमंन्त्रो द्वारि तिष्ठति।।।।

Entonces les dijo el hijo del auriga, de ánimo humilde y de suma cortesía: «Id pronto e informad a Rama: Sumantra aguarda a la puerta».

Verse 6

ते राममुपसङ्गम्य भर्तुः प्रियचिकीर्षवः।सहभार्याय रामाय क्षिप्रमेवाभिचक्षिरे।।।।

Deseosos de complacer a su señor, se acercaron a Rama, que estaba con su esposa, y se lo comunicaron sin demora.

Verse 7

प्रतिवेदितमाज्ञाय सूतमभ्यन्तरं पितुः।तत्रैवानाययामास राघवप्रियकाम्यया।।।।

Al saber por su informe que el auriga, íntimo de confianza de su padre, había llegado, Rāghava (Rama), deseoso de honrarlo, mandó traerlo allí mismo.

Verse 8

तं वैश्रवणसङ्काशमुपविष्टं स्वलङ्कृतम्।ददर्श सूतः पर्य्यङ्के सौवर्णे सोत्तरच्छदे।।।।वराहरुधिराभेण शुचिना च सुगन्धिना।अनुलिप्तं परार्ध्येन चन्दनेन परन्तपम्।।।।स्थितया पार्श्वतश्चापि वालव्यजनहस्तया।उपेतं सीतयाभूयश्चित्रया शशिनं यथा।।।।

Sumantra vio a Rama, resplandeciente como Vaiśravaṇa (Kubera), sentado y ricamente adornado en un lecho áureo con fino cobertor. El domador de enemigos estaba ungido con precioso, puro y fragante sándalo de tono rojizo. Y con Sītā a su lado, en pie, sosteniendo un abanico de cola de yak, parecía la luna acompañada por la estrella Citrā.

Verse 9

तं वैश्रवणसङ्काशमुपविष्टं स्वलङ्कृतम्।ददर्श सूतः पर्य्यङ्के सौवर्णे सोत्तरच्छदे।।2.16.8।।वराहरुधिराभेण शुचिना च सुगन्धिना।अनुलिप्तं परार्ध्येन चन्दनेन परन्तपम्।।2.16.9।।स्थितया पार्श्वतश्चापि वालव्यजनहस्तया।उपेतं सीतयाभूयश्चित्रया शशिनं यथा।।2.16.10।।

Sumantra vio a Rama, resplandeciente como Vaiśravaṇa (Kubera), sentado y ricamente adornado en un lecho áureo con fino cobertor. El domador de enemigos estaba ungido con precioso, puro y fragante sándalo de tono rojizo. Y con Sītā a su lado, en pie, sosteniendo un abanico de cola de yak, parecía la luna acompañada por la estrella Citrā.

Verse 10

तं वैश्रवणसङ्काशमुपविष्टं स्वलङ्कृतम्।ददर्श सूतः पर्य्यङ्के सौवर्णे सोत्तरच्छदे।।2.16.8।।वराहरुधिराभेण शुचिना च सुगन्धिना।अनुलिप्तं परार्ध्येन चन्दनेन परन्तपम्।।2.16.9।।स्थितया पार्श्वतश्चापि वालव्यजनहस्तया।उपेतं सीतयाभूयश्चित्रया शशिनं यथा।।2.16.10।।

Con Sītā de pie a su lado, sosteniendo en la mano un abanico de cola de yak, Rāma apareció de nuevo como la Luna acompañada por la estrella Citrā.

Verse 11

तं तपन्तमिवादित्यमुपपन्नं स्वतेजसा।ववन्दे वरदं वन्दी विनयज्ञो विनीतवत्।।।।

Sumantra—heraldo de la corte, diestro en la humildad—se postró con reverencia ante Rāma, dador de dones, que resplandecía como el Sol, firme en su esplendor innato.

Verse 12

प्राञ्जलिस्सुमुखं दृष्ट्वा विहारशयनासने।राजपुत्रमुवाचेदं सुमन्त्रो राजसत्कृतः।।।।

Al ver al príncipe, de rostro encantador, reposando en el lecho, Sumantra, honrado por el rey, habló estas palabras con las manos juntas.

Verse 13

कौशल्यासुप्रजा राम पिता त्वां द्रष्टुमिच्छति।महिष्या सह कैकेय्या गम्यतां तत्र मा चिरम्।।।।

«Rāma, noble hijo de Kauśalyā: tu padre desea verte, junto con la reina Kaikeyī. Ve allí de inmediato; no te demores.»

Verse 14

एवमुक्तस्तु संहृष्टो नरसिंहो महाद्युतिः।ततस्सम्मानयामास सीतामिदमुवाच ह।।।।

Así interpelado, Rāma—radiante león entre los hombres—se alegró. Luego, tras honrar debidamente a Sumantra, dijo estas palabras a Sītā.

Verse 15

देवि देवश्च देवी च समागम्य मदन्तरे।मन्त्रयेते धृवं किञ्चिदभिषेचनसंहितम्।।।।

«Devi, el rey y la reina se han reunido para deliberar—sin duda—sobre algo relacionado con mi consagración.»

Verse 16

लक्षयित्वा ह्यभिप्रायं प्रियकामा सुदक्षिणा।सञ्चोदयति राजानं मदर्थमसितेक्षणा।।।।

«Al comprender su intención, la reina de ojos oscuros—bien dispuesta y deseosa de lo que es querido—apremia al rey en mi favor.»

Verse 17

सा प्रहृष्टा महाराजं हितकामानुवर्तिनी।जननी चार्थकामा मे केकयाधिपतेस्सुता।।।।

Mi madre—hija del rey de Kekaya—se regocija y, siguiendo el benéfico propósito del gran rey, busca mi bienestar.

Verse 18

दिष्ट्या खलु महाराजो महिष्या प्रियया सह।सुमन्त्रं प्राहिणोद्दूतमर्थकामकरं मम।।।।

¡Dichosos en verdad! El gran rey, junto con su amada reina, ha enviado a Sumantra como mensajero, quien promueve mi bienestar y mis justos deseos.

Verse 19

यादृशी परिषत्तत्र तादृशो दूत आगतः।ध्रुवमद्यैव मां राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति।।।।

Así como es adecuada la asamblea allí, así también ha llegado un mensajero adecuado. Sin duda, hoy mismo el rey me consagrará como heredero aparente.

Verse 20

हन्त शीघ्रमितो गत्वा द्रक्ष्यामि च महीपतिम्।सह त्वं परिवारेण सुखमास्व रमस्व च।।।।

Ea, partiré de aquí sin demora para ver al rey. Tú, con tu séquito, quédate aquí con comodidad y permanece en calma.

Verse 21

पतिसम्मानिता सीता भर्तारमसितेक्षणा।आद्वारमनुवव्राज मङ्गलान्यभिदध्युषी।।।।

Sītā, de ojos oscuros y honrada por su esposo, lo siguió hasta el umbral, meditando en el giro auspicioso de los acontecimientos.

Verse 22

राज्यं द्विजातिभिर्जुष्टं राजसूयाभिषेचनम्।कर्तुमर्हति ते राजा वासवस्येव लोककृत्।।।।

«El rey es digno de otorgarte un reino sostenido por los brāhmanes, junto con la consagración del Rājasūya, tal como el Hacedor del mundo concedió la soberanía a Vāsava (Indra).»

Verse 23

दीक्षितं व्रतसम्पन्नं वराजिनधरं शुचिम्।कुरङ्गशृङ्गपाणिं च पश्यन्ती त्वां भजाम्यहम्।।।।

«Me alegraré al verte consagrado: firme en tus votos, puro, vestido con fina piel de ciervo y con el cuerno del antílope en tu mano.»

Verse 24

पूर्वां दिशं वज्रधरो दक्षिणां पातु ते यमः।वरुणः पश्चिमामाशां धनेशस्तूत्तरां दिशम्।।।।

«Que Vajradhara (Indra) te guarde en el oriente; Yama en el sur; Varuṇa en el occidente; y Dhaneśa (Kubera) en el norte.»

Verse 25

अथ सीतामनुज्ञाप्य कृतकौतुकमङ्गलः।निश्चक्राम सुमन्त्रेण सह रामो निवेशनात्।।।।

Entonces Rāma, tras despedirse de Sītā y llevando auspiciosos adornos, salió de su morada junto con Sumantra.

Verse 26

पर्वतादिव निष्क्रम्य सिंहो गिरिगुहाशयः।लक्ष्मणं द्वारिसोऽपश्यत्प्रह्वाञ्जलिपुटं स्थितम्।।।।

Como un león que sale de una cueva en la montaña, Rāma, al salir, vio a Lakṣmaṇa en el umbral, inclinado con las manos juntas en reverencia.

Verse 27

अथ मध्यमकक्ष्यायां समागच्छत्सुहृज्जनैः।स सर्वानर्थिनो दृष्ट्वा समेत्य प्रतिनन्द्य च।।।।ततः पावकसङ्काशमारुरोह रथोत्तमम्।वैयाघ्रं पुरुषव्याघ्रो राजतं राजनन्दनः।।।।

Luego, en el patio central, se reunió con sus amigos. Al verlos a todos ansiosos por él, se acercó y los saludó con alegría.

Verse 28

अथ मध्यमकक्ष्यायां समागच्छत्सुहृज्जनैः।स सर्वानर्थिनो दृष्ट्वा समेत्य प्रतिनन्द्य च।।2.16.27।।ततः पावकसङ्काशमारुरोह रथोत्तमम्।वैयाघ्रं पुरुषव्याघ्रो राजतं राजनन्दनः।।2.16.28।।

Luego, en el patio central, se reunió con sus amigos. Al verlos a todos ansiosos por él, se acercó y los saludó con alegría.

Verse 29

मेघनादमसम्बाधं मणिहेमविभूषितम्।मुष्णन्तमिव चक्षूंषि प्रभया सूर्यवर्चसम्।।।।करेणुशिशुकल्पैश्च युक्तं परमवाजिभिः।हरियुक्तं सहस्राक्षो रथमिन्द्र इवाशुगम्।।।।प्रययौ तूर्णमास्थाय राघवो ज्वलितश्श्रिया।

El carro tronaba como nube, amplio y sin estrechez, adornado con oro y joyas; su resplandor parecía robar la mirada, brillando con el fulgor del sol. Iba uncido a caballos excelentes, vigorosos como crías de elefante, y corría veloz como el carro de Indra, el de los mil ojos, tirado por sus corceles.

Verse 30

मेघनादमसम्बाधं मणिहेमविभूषितम्।मुष्णन्तमिव चक्षूंषि प्रभया सूर्यवर्चसम्।।2.16.29।।करेणुशिशुकल्पैश्च युक्तं परमवाजिभिः।हरियुक्तं सहस्राक्षो रथमिन्द्र इवाशुगम्।।2.16.30।।प्रययौ तूर्णमास्थाय राघवो ज्वलितश्श्रिया।

El carro tronaba como nube, amplio y sin estrechez, adornado con oro y joyas; su resplandor parecía robar la mirada, brillando con el fulgor del sol. Iba uncido a caballos excelentes, vigorosos como crías de elefante, y corría veloz como el carro de Indra, el de los mil ojos, tirado por sus corceles.

Verse 31

स पर्जन्य इवाकाशे स्वनवानभिनादयन्।।।।निकेतान्निर्ययौ श्रीमान्महाभ्रादिव चन्द्रमाः।

Resonando como nube de tormenta en el cielo, aquel magnífico carro salió de la morada, como la luna que emerge tras una gran masa de nubes.

Verse 32

छत्रचामरपाणिस्तु लक्ष्मणो राघवानुजः।।।।जुगोप भ्रातरं भ्राता रथमास्थाय पृष्ठतः।

Lakṣmaṇa, el hermano menor de Rāma, llevando el parasol y el abanico de cola de yak, subió al carro por detrás y, como verdadero hermano, veló por su hermano.

Verse 33

ततो हलहलाशब्दस्तुमुलस्समजायत।।।।तस्य निष्क्रममाणस्य जनौघस्य समन्ततः।

Entonces, cuando él avanzaba, se alzó por todas partes un gran clamor—«¡hā hā!»—desde la muchedumbre que se agitaba alrededor.

Verse 34

ततो हयवरा मुख्या नागाश्च गिरिसन्निभाः।।।।अनुजग्मुस्तदा रामं शतशोऽथ सहस्रशः।

Luego, los principales jefes—montados en excelentes caballos y en elefantes enormes como montañas—siguieron a Rāma, por cientos y por miles.

Verse 35

अग्रतश्चास्य सन्नद्धाश्चन्दनागरुभूषिताः।।।।खड्गचापधराश्शूरा जग्मुराशंसवो जनाः।

Delante de él marchaban hombres valientes, armados y portando espadas y arcos, ungidos con sándalo y agaru, avanzando como heraldos que anunciaban su llegada.

Verse 36

ततो वादित्रशब्दाश्च स्तुतिशब्दाश्च वन्दिनाम्।।।।सिंहनादाश्च शूराणां तदा शुश्रुविरे पथि।

Entonces, en el camino, se oyeron los sonidos de los instrumentos, junto con los himnos de alabanza de los bardos y los rugidos, como de león, de los guerreros.

Verse 37

हर्म्यवातायनस्थाभिर्भूषिताभिस्समन्ततः।।।।कीर्यमाण स्सुपुष्पौघैर्ययौ स्त्रीभिररिन्दमः।

Rāma, domador de enemigos, avanzaba; y las mujeres, engalanadas y de pie en las ventanas de sus palacios, lo colmaban por todos lados con torrentes de hermosas flores.

Verse 38

रामं सर्वानवद्याङ्ग्यो रामपिप्रीषया ततः।।।।वचोभिरग्य्रैर्हर्म्यस्था क्षितिस्थाश्च ववन्दिरे।

Entonces las mujeres de belleza sin tacha—unas en las terrazas de los palacios y otras en el suelo—rindieron homenaje a Rāma con palabras escogidas y gratas, deseosas de honrarlo y alegrarlo.

Verse 39

नूनं नन्दति ते माता कौशल्यामातृनन्दन।।।।पश्यन्ती सिद्धयात्रं त्वां पित्र्यं राज्यमवस्थितम्।

Sin duda tu madre Kausalyā se alegrará, oh deleite de tu madre, al verte con tu camino cumplido y firmemente establecido en el reino de tu padre.

Verse 40

सर्वसीमन्तिनीभ्यश्च सीतां सीमन्तिनी वराम्।।।।अमन्यन्त हि ता नार्यो रामस्य हृदयप्रियाम्।

Aquellas mujeres, en verdad, consideraban a Sītā—amada del corazón de Rāma—como la más excelsa de todas las nobles damas.

Verse 41

तया सुचरितं देव्या पुरा नूनं महत्तपः।।।।रोहिणीव शशाङ्केन रामसंयोगमाप या।

Ciertamente, en tiempos pasados aquella noble señora practicó grandes austeridades; por eso alcanzó la unión con Rama, como Rohiṇī con la Luna.

Verse 42

इति प्रासादशृङ्गेषु प्रमदाभिर्नरोत्तमः।।।।शुश्राव राजमार्गस्थः प्रिया वाच उदाहृताः।आत्मसंपूजनै शृण्वन् ययौ रामौ महापथम्।।।।

Así, mientras iba por el camino real, Rama —el mejor de los hombres— oyó desde las cimas de altos palacios las dulces palabras pronunciadas por las mujeres; y, escuchando tales alabanzas dirigidas a él, avanzó por la gran vía.

Verse 43

इति प्रासादशृङ्गेषु प्रमदाभिर्नरोत्तमः।।2.16.42।।शुश्राव राजमार्गस्थः प्रिया वाच उदाहृताः।आत्मसंपूजनै शृण्वन् ययौ रामौ महापथम्।।2.16.43।।

Allí Rāghava oyó los múltiples torrentes de conversación del pueblo reunido: variadas palabras acerca de él, mientras los ciudadanos ante él resplandecían de alegría.

Verse 44

स राघवस्तत्र कथाप्रपञ्चान्शुश्राव लोकस्य समागतस्य।आत्माधिकारा विविधाश्च वाचःप्रहृष्टरूपस्य पुरो जनस्य।।।।

Allí Rāghava oyó los múltiples torrentes de conversación del pueblo reunido: variadas palabras acerca de él, mientras los ciudadanos ante él resplandecían de alegría.

Verse 45

एष श्रियं गच्छति राघवोऽद्यराजप्रसादाद्विपुलां गमिष्यन्।एते वयं सर्व समृद्धकामायेषामयं नो भविता प्रशास्ता।।।।

Hoy este Rāghava avanza hacia la prosperidad, destinado a alcanzar un vasto señorío por el favor del rey; con él como nuestro gobernante, todos nosotros veremos colmados nuestros anhelos.

Verse 46

लाभो जनस्यास्य यदेष सर्वंप्रपत्स्यते राष्ट्रमिदं चिराय।न ह्यप्रियं किञ्चन जातु कश्चित्पश्येन्न दुःखं मनुजाधिपेऽस्मिन्।।।।

Será una verdadera ganancia para este pueblo que él gobierne todo este reino por largo tiempo; bajo este señor de los hombres, nadie vería jamás nada desagradable, ni conocería el dolor.

Verse 47

स घोषवद्भिश्च मतङ्गाजैर्ययैःपुरस्सरै स्स्वस्तिकसूतमागधैः।महीयमानः प्रवरैश्च वादकैरभिष्टुतो वैश्रवणो यथा ययौ।।।।

Con elefantes que barritaban y caballos que resonaban, y con bardos y panegiristas marchando delante entonando bendiciones auspiciosas, mientras los mejores músicos lo alababan, Rama avanzó en majestad como Vaiśravaṇa (Kubera).

Verse 48

करेणुमातंङ्गरथाश्वसंकुलंमहाजनौघ परिपूर्णचत्वरम्।प्रभूतरत्नं बहुपण्यसञ्चयंददर्श रामो रुचिरं महापथम्।।।।

Rama contempló la espléndida vía principal, atestada de elefantas, elefantes, carros y caballos; con las encrucijadas colmadas de grandes multitudes; rica en gemas y abundante en acopios de mercancías.