Sarga 103

Verse 1

वसिष्ठः पुरतः कृत्वा दारान्दशरथस्य च।अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षितः।।2.103.1।।

Vasiṣṭha, poniendo al frente a las esposas de Daśaratha, se encaminó hacia aquel lugar, anhelante de ver a Rāma.

Verse 2

राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति।ददृशु स्तत्र तत् तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम्।।2.103.2।।

Las esposas del rey, caminando lentamente hacia el Mandākinī, vieron allí aquel lugar sagrado de baño, frecuentado por Rama y Lakshmana.

Verse 3

कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता।सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्चान्या राजयोषितः।।2.103.3।।

Kausalyā, con el rostro colmado de lágrimas y consumido por el dolor, habló desolada a Sumitrā y a las demás esposas del rey.

Verse 4

इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्टकर्मणाम्।वने प्राक्कलनं तीर्थं ये ते निर्विषयीकृताः।।2.103.4।।

Este es aquel vado sagrado hacia el oriente, en el bosque, ligado a aquellos desamparados que, aunque afligidos, no cesaban en sus obras, y que fueron expulsados de su reino, privados de su dominio.

Verse 5

इत स्सुमित्रे पुत्रस्ते सदा जलमतन्द्रितः।स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणात्।।2.103.5।।

Oh Sumitrā, desde aquí tu hijo Saumitri, siempre diligente, trae él mismo el agua una y otra vez, por causa de mi hijo.

Verse 6

जघन्यमपि ते पुत्रः कृतवान् न तु गर्हितः।भ्रातुर्यदर्थरहितं सर्वं तद् गर्हितंं गुणैः।।2.103.6।।

Aunque tu hijo haya hecho algo que parezca humilde, no es digno de reproche; pues todo cuanto realiza por el bien de su hermano queda, en verdad, ennoblecido por la virtud.

Verse 7

अद्यायमपि ते पुत्रः क्लेशानामतथोचितः।नीचानर्थ समाचारं सज्जं कर्म प्रमुञ्चतु।।2.103.7।।

Aun hoy, este hijo tuyo—no habituado al sufrimiento ni destinado a él—debe abandonar esta dura y degradante tarea que le ha sido impuesta.

Verse 8

दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले।पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना।।2.103.8।।

Kausalyā, de grandes ojos, vio en el suelo las tortas de pulpa de iṅgudī, dispuestas para su esposo sobre hierba darbha con las puntas orientadas hacia el sur.

Verse 9

तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा।उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रियः।।2.103.9।।

Al ver la ofrenda puesta en el suelo para su padre por Rāma, afligido de dolor, la reina Kausalyā habló, dirigiéndose a todas las esposas de Daśaratha.

Verse 10

इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मनः।राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद्यथाविधि।।2.103.10।।

Contemplad, conforme al rito debido, esta ofrenda que Rāghava (Rāma) entregó a su padre: Daśaratha, el magnánimo señor de la estirpe de Ikṣvāku.

Verse 11

तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मनः।नैतदौपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम्।।2.103.11।।

No creo que este alimento sea apropiado para aquel gran rey, semejante a un deva, que antaño gozó de toda clase de deleites.

Verse 12

चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्रसदृशो विभुः।कथमिङ्गुदिपिण्याकं स भुक्ते वसुधाधिपः।।2.103.12।।

¿Cómo puede el señor de la tierra—poderoso, semejante a Indra—que antes gozó del dominio de toda la región, comer una torta hecha de pulpa de iṅgudī?

Verse 13

अतो दुःखतरं लोके न किञ्चित्प्रतिभाति मा।यत्र रामः पितुर्दद्यादिङ्गुदिक्षोदमृद्धिमान्।।2.103.13।।

Nada me parece más doloroso en este mundo que esto: que Rāma—antes próspero—deba ofrecer a su padre una torta de iṅgudī machacado.

Verse 14

रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं समीक्ष्य मे।कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा।।2.103.14।।

Al ver que Rāma ofrecía a su padre una sencilla torta hecha de pulpa de iṅgudī, ¿cómo no se me rompe el corazón en mil pedazos de dolor?

Verse 15

श्रुतिस्तु खल्वियं सत्या लौकिकी प्रतिभाति मा।यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः।।2.103.15।।

Ahora me parece verdadera una sentencia común: del alimento del que vive un hombre, de ese mismo alimento participan las deidades ligadas a él.

Verse 16

एवमार्तां सपत्न्यस्ता जग्मुराश्वास्य तां तदा।ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गच्युतमिवामरम्।।2.103.16।।

Así, tras consolar a la afligida Kausalyā, las coesposas siguieron adelante; y en el eremitorio vieron a Rāma, como a un dios caído del cielo.

Verse 17

सर्वभोगैः परित्यक्तं रामं सम्प्रेक्ष्य मातरः।आर्ता मुमुचुरश्रूणि सस्वरं शोककर्शिताः।।2.103.17।।

Al ver a Rama despojado de todo goce real, las madres, consumidas por el dolor, prorrumpieron en llanto y, en alta voz, dejaron correr sus lágrimas.

Verse 18

तासां रामस्समुत्थाय जग्राह चरणान् शुभान्।मात्रूणां मनुजव्याघ्रस्सर्वासां सत्यसङ्गरः।।2.103.18।।

Entonces Rama, el mejor de los hombres, firme en la verdad, se levantó y, con reverencia, tomó los auspiciosos pies de todas sus madres.

Verse 19

ताः पाणिभि स्सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलै श्शुभैः।प्रममार्जू रजः पृष्ठाद्रामस्यायतलोचनाः।।2.103.19।।

Aquellas reinas de grandes ojos, con sus manos auspiciosas, de suave tacto y dedos delicados, limpiaron el polvo de la espalda de Rama.

Verse 20

सौमित्रिरपि ता स्सर्वा मातृ़स्सम्प्रेक्ष्य दुःखितः।अभ्यवादयतासक्तं शनै रामादनन्तरम्।।2.103.20।।

También Lakshmana, al ver a todas aquellas madres, quedó abatido por la pena; siguiendo a Rama, se inclinó ante ellas lentamente, con devota reverencia.

Verse 21

यथा रामे तथा तस्मिन्सर्वा ववृतिरे स्त्रियः।वृत्तिं दशरथाज्जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे।।2.103.21।।

Así como a Rāma, del mismo modo todas las reinas trataron a Lakṣmaṇa—hijo de Daśaratha, adornado con signos auspiciosos—con igual cariño y respeto.

Verse 22

सीताऽपि चरणांस्तासामुपसङ्गृह्य दुःखिता।श्वश्रूणामश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रतः स्थिता।।2.103.22।।

Sītā también, afligida, se postró y tomó los pies de sus suegras; con los ojos colmados de lágrimas, permaneció de pie ante ellas.

Verse 23

तां परिष्वज्य दुःखार्तां माता दुहितरं यथा।वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत्।।2.103.23।।

Abrazando a Sītā, desdichada, herida por el dolor y consumida por la vida del bosque, Kausalyā le habló como una madre a su propia hija.

Verse 24

विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च।रामपत्नी कथं दुःखं सम्प्राप्ता निर्जने वने।।2.103.24।।

¿Cómo es que ella—hija del rey de Videha, nuera de Daśaratha y esposa de Rāma—ha llegado a tal sufrimiento en un bosque solitario?

Verse 25

पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम्।काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः।।2.103.25।।मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाऽश्रयम्।भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भवः।।2.103.26।।

Tu rostro parece un loto abrasado por el sol, como un nenúfar marchito; como oro empañado por el polvo, como la luna velada por las nubes.

Verse 26

पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम्।काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः।।2.103.25।।मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाऽश्रयम्।भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भवः।।2.103.26।।

Al contemplar tu rostro, oh Vaidehī, la pena me abrasa con fuerza en el corazón, como fuego nacido de los palos arani de la desgracia, que consume incluso su propio sostén.

Verse 27

ब्रुवन्त्यामेवमार्तायां जनन्यां भरताग्रजः।पादावासाद्य जग्राह वसिष्ठस्य च राघवः।।2.103.27।।

Mientras su afligida madre hablaba así, Rāghava—el hermano mayor de Bharata—se acercó a Vasiṣṭha y, con reverencia, tomó sus pies.

Verse 28

पुरोहितस्याग्निसमस्य वै तदा बृहस्पतेरिन्द्रमिवामराधिपः।प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजसस्सहैव तेनोपविवेश राघवः।।2.103.28।।

Entonces Rāghava, tras asir los pies de aquel sacerdote familiar, cuyo resplandor era como el fuego, se sentó junto a él—como Indra, señor de los dioses, se sienta junto a Bṛhaspati.

Verse 29

ततो जघन्यं सहितै स्समन्त्रिभिः पुरप्रधानैश्च सहैव सैनिकैः।जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवानुपोपविष्टो भरत स्तदाऽग्रजम्।।2.103.29।।

Después, el justo Bharata se sentó cerca de su hermano mayor; detrás de él se sentaron consejeros, ciudadanos principales, soldados y hombres muy versados en el dharma.

Verse 30

उपोपविष्ट स्तु तदा स वीर्यवांस्तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम्।श्रिया ज्वलन्तं भरतः कृताञ्जलिर्यथा महेन्द्रः प्रयतः प्रजापतिम्।।2.103.30।।

Entonces el poderoso Bharata, al ver a Rāghava con hábito de asceta y, sin embargo, resplandeciente de majestad, se sentó junto a él con las manos juntas en reverencia, como Mahendra, purificado, ante Prajāpati.

Verse 31

किमेष वाक्यं भरतोऽद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति।इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो बभूव कौतूहलमुत्तमं तदा।।2.103.31।।

Entonces surgió en los nobles una honda curiosidad: «Después de inclinarse ante Rāghava y honrarlo, ¿qué palabras dignas pronunciará hoy Bharata?»

Verse 32

स राघव स्सत्यधृति श्च लक्ष्मणो महानुभावो भरत श्च धार्मिकः।वृताः सुहृद्भि श्च विरेजुरध्वरे यथा सदस्यै स्सहितास्त्रयोऽग्नयः।।2.103.32।।

Rāma, firme en la verdad, Lakṣmaṇa de gran nobleza y Bharata, justo en el dharma, rodeados de sus bienhechores, resplandecían en aquel rito como tres fuegos del yajña atendidos por los oficiantes.