Adhyaya 19

Verse 1

भीष्म उवाच । पुष्करस्य च नंदायाः श्रुतं माहात्म्यमुत्तमं । ऋषिकोटिर्यदायाता पुष्करे मुखदर्शनात्

Bhīṣma dijo: He oído la suprema gloria sagrada de Puṣkara y de Nandā: cómo, al contemplar el santo “rostro”, el lugar más eminente de Puṣkara, una crore de ṛṣis acudió allí en otro tiempo.

Verse 2

सर्वैः सुरूपता लब्धा सर्वमेतन्मया श्रुतं । यज्ञोपवीतैर्भक्तानि यानि तानि वदस्व मे

He oído todo esto: que todos alcanzaron belleza de forma. Ahora dime, ¿quiénes son los devotos por el uso del hilo sagrado (yajñopavīta)?

Verse 3

कथं तीर्थविभागस्तु कृतस्तैस्सु महात्मभिः । आश्रमे यानि तीर्थानि कृतान्यपि महर्षिभिः

¿Cómo, en verdad, establecieron aquellos magnánimos la división y el ordenamiento de los tīrthas, los lugares de peregrinación? ¿Y qué tīrthas dentro de los āśramas fueron también fundados por los grandes ṛṣis?

Verse 4

पदन्यासः कृतः पूर्वं विष्णुना यज्ञपर्वते । नागैस्तत्र पंचतीर्थं कृतं तैस्तु महाविषैः

Antaño, en el monte del Yajña, Viṣṇu posó Sus huellas. Allí los Nāgas, de gran veneno, establecieron el sagrado Pañcatīrtha, los “cinco vados santos”.

Verse 5

पिंडप्रदानवापी च केन पूर्वं विनिर्मिता । उदङ्मुखी भूमिगता कथं गंगासरस्वती

¿Quién construyó primero el pozo (vāpī) destinado a la ofrenda de piṇḍas? ¿Y cómo, orientadas hacia el norte, pasaron bajo la tierra el Gaṅgā y el Sarasvatī?

Verse 6

ब्राह्मणैर्वेदविद्वद्भिः कथं यात्रा त्रिपुष्करे । कर्तव्या यत्फलं तस्या जायते तद्वदस्व मे

¿Cómo deben emprender los brahmanes versados en los Vedas la peregrinación a Tripuṣkara? Dime también qué fruto espiritual nace de ella.

Verse 7

पुलस्त्य उवाच । प्रश्नभारो महानेष भवता परिकल्पितः । तदेकाग्रमना भूत्वा शृणु तीर्थ महाफलं

Pulastya dijo: «Grande es, en verdad, el peso de las preguntas que has planteado. Por ello, con la mente concentrada, escucha el gran fruto de este sagrado tīrtha».

Verse 8

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतं । विद्यातपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते

Aquel cuyas manos, pies y mente están bien disciplinados, dotado de saber, de tapas (austeridad) y de buena fama, ése alcanza el fruto de los tīrthas.

Verse 9

प्रतिग्रहादुपावृत्तः संतुष्टो येनकेन चित् । अहंकारनिवृत्तश्च स तीर्थफलमश्नुते

Quien se aparta de aceptar dádivas, se contenta con lo que llegue y está libre de orgullo, ése alcanza el verdadero fruto de la peregrinación.

Verse 10

अक्रोधनश्च राजेंद्र सत्यशीलो दृढव्रतः । आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते

Oh rey, quien está libre de ira, es fiel a la verdad, firme en sus votos y considera a todos los seres como a sí mismo, ése alcanza el pleno fruto de la peregrinación.

Verse 11

ऋषीणां परमं गुह्यमिदं भरतसत्तम । पूर्वं यत्र महाराज सत्रे पैतामहे तथा

Oh el mejor de los Bhāratas, ésta es la enseñanza más secreta de los ṛṣis; antaño, oh gran rey, fue también comunicada allí, en el satra ancestral (paitāmaha), la asamblea sacrificial de los antepasados.

Verse 12

यतीनामुग्रतपसां येषां कोटिः समागता । मुखदर्शनमाश्रित्य स्थितास्ते ज्येष्ठपुष्करे

Un crore de yatis de áspera austeridad, reunidos allí, permanece en Jyeṣṭha-Puṣkara, sosteniéndose en la gracia de contemplar su rostro.

Verse 13

सुरूपतां परां लब्ध्वा प्रीतास्ते मुनिसत्तमाः । हर्षेण महताविष्टा ब्रह्मदर्शनकांक्षिणः

Habiendo alcanzado la suprema hermosura de forma, aquellos excelentes munis se regocijaron; colmados de gran júbilo, anhelaron el darśana, la visión de Brahmā.

Verse 14

यज्ञोपवीतैस्ते भूमिं माप्य सर्वे चतुर्द्दिशं । कृत्वा तीर्थं विभागं च स्थिता भक्तिपरायणाः

Ceñidos con sus hilos sagrados (yajñopavīta), midieron la tierra en las cuatro direcciones; y, tras disponer las divisiones de los tīrthas, permanecieron firmes, entregados a la bhakti.

Verse 15

आसन्नश्च ततस्तेषां तदा तुष्टः पितामहः । कोटिं कृत्वा तदा तेषां मानं दृष्ट्वा मनीषिणां

Entonces Pitāmaha (Brahmā), complacido, se acercó a ellos; y, al considerar el honor y la estima de aquellos sabios—como contándolos por crores—los reconoció conforme a ello.

Verse 16

अद्यप्रभृति युष्माकं धर्मवृद्धिर्भविष्यति । इहागत्य नरो यो वै यदंगं प्रथमं जले

Desde hoy en adelante, vuestra rectitud (dharma) crecerá. Y la parte del cuerpo que el hombre sumerja primero en el agua al venir aquí—

Verse 17

प्लावविष्यति रूपार्थं रूपिता तीर्थकारिता । भविष्यति न संदेहो योजनायतमंडले

Desbordará para que la forma se manifieste; así ha sido forjada la potencia que crea el tīrtha. No hay duda: acontecerá en un ámbito de una yojana.

Verse 18

अर्धयोजनविस्तारं दीर्घं सार्धं हि योजनम् । एतत्प्रमाणं तीर्थस्य ऋषिकोटिप्रवर्त्तितम्

Su anchura es de media yojana, y su longitud es, en verdad, de una y media yojanas. Ésta es la medida del tīrtha, establecida por un crore de ṛṣis.

Verse 19

अमृतस्येव तृप्येत अपमानस्य योगवित् । विषवच्च जुगुप्सेत संमानस्य सदा द्विजः

El conocedor del yoga debe quedar satisfecho con el deshonor como si fuera néctar; y el dos veces nacido debe siempre apartarse del honor como si fuera veneno.

Verse 20

सरस्वती महापुण्या प्रविष्टा ज्येष्ठपुष्करे । तत्रब्रह्मादयो देवा ऋषयः सिद्धचारणाः

La supremamente santa Sarasvatī entró en Jyeṣṭha-Puṣkara. Allí estaban Brahmā y los demás devas, junto con ṛṣis, Siddhas y Cāraṇas.

Verse 21

अभिगच्छंति राजेंद्र चैत्रशुक्ल चतुर्दशीं । तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रतः

Oh rey, en el decimocuarto día lunar de la quincena brillante de Caitra, debe uno ir allí y realizar el abhiṣeka, dedicado al culto de los antepasados y de los dioses.

Verse 22

गोमेधं च तदाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् । एवं तीर्थविभागस्तु कृतस्तैस्तु महर्षिभिः

Alcanza el mérito de un sacrificio gomedha y también eleva su linaje. Así fue establecida por aquellos grandes sabios esta clasificación de los tīrthas.

Verse 23

पितॄन्देवांश्च सन्तर्प्य विष्णुलोके महीयते । तत्र स्नात्वा भवेन्मर्त्यो विमलश्चन्द्रमा यथा

Habiendo satisfecho a los antepasados y a los dioses, es honrado en el mundo de Viṣṇu. Al bañarse allí, el mortal queda sin mancha, como la luna cuando está clara.

Verse 24

ब्रह्मलोकमवाप्नोति गतिं च परमां व्रजेत् । नृलोके देवदेवस्य तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्

Alcanza Brahmaloka y avanza hacia el estado supremo. En el mundo de los hombres hay un tīrtha del Dios de dioses, célebre en los tres mundos.

Verse 25

पुष्करं नाम विख्यातं महापातकनाशनम् । दशकोटिसहस्राणि तीर्थानां वै महीपते

Oh rey, Pushkara es célebre por su nombre como destructor de grandes pecados; en verdad, encierra decenas de miles de crores de tīrthas.

Verse 26

सान्निध्यं पुष्करे येषां त्रिसन्ध्यं कुलनन्दन । आदित्या वसवो रुद्रास्साध्याश्च स मरुद्गणाः

Oh gozo de tu linaje: para quienes en Puṣkara cumplen los tres ritos diarios de Sandhyā, los Ādityas, los Vasus, los Rudras, los Sādhyas y las huestes de los Maruts permanecen en íntima cercanía.

Verse 27

गन्धर्वाप्सरसश्चैव नित्यं सन्निहिता विभोः । यत्र देवास्तपस्तप्त्वा दैत्या ब्रह्मर्षयस्तथा

Allí, oh poderoso, los Gandharvas y las Apsarases están siempre presentes: en ese lugar los dioses practicaron austeridades (tapas), y también los Daityas, y asimismo los Brahmarṣis, los videntes divinos.

Verse 28

दिव्य योगा महाराज पुण्येन महतान्विताः । मनसाप्यभिकामस्य पुष्कराणि मनस्विनः

Oh gran rey, los sagrados Puṣkaras, colmados de inmenso mérito y de poder yóguico divino, cumplen los deseos de los virtuosos incluso con la sola intención de la mente.

Verse 29

पूयन्ते सर्वपापानि नाकपृष्ठे स मोदते । तस्मिंस्तीर्थे महाराज नित्यमेव पितामहः

Todos los pecados quedan purificados, y él se regocija en la esfera celeste. Oh gran rey, en ese tīrtha sagrado el Abuelo, Brahmā, mora en verdad eternamente.

Verse 30

उवास परमप्रीतो देवदानवसम्मतः । पुष्करेषु महाराज देवास्सर्षिपुरोगमाः

Oh gran rey, allí habitó en Puṣkara con supremo deleite, honrado por los dioses y por los Dānavas; y los dioses, guiados por los ṛṣis, permanecieron también en ese lugar.

Verse 31

सिद्धिं च समनुप्राप्ताः पुण्येन महतान्विताः । तत्राभिषेकं यः कुर्यात्पितृदेवार्चने रतः

También alcanzan la perfección, colmados de gran mérito. Quien, entregado al culto de los Pitṛs y de los Devas, realice allí la ablución sagrada—

Verse 32

अश्वमेधाद्दशगुणं प्रवदंति मनीषिणः । अप्येकं भोजयेद्विप्रं पुष्करारण्यमाश्रितः

Los sabios declaran que es diez veces más meritorio que el sacrificio Aśvamedha: incluso alimentar a un solo brāhmaṇa, morando en el bosque sagrado de Puṣkara.

Verse 33

अन्नेन तेन संप्रीता कोटिर्भवति पूजिता । तेनासौ कर्मणा भीष्म प्रेत्य चेह च मोदते

Por ese don de alimento, una miríada sin cuento queda complacida y honrada. Por ese mismo acto, oh Bhīṣma, él se regocija aquí y también después de la muerte.

Verse 34

शाकैर्मूलैः फलैर्वापि येन वा वर्त्तयेत्स्वयम् । तद्वै दद्याद्ब्राह्मणाय श्रद्धावाननसूयकः

Con aquello mismo de lo que uno se sustenta—sea verduras, raíces, frutos o cualquier otra cosa—debe ofrecerlo a un brāhmaṇa, con fe y sin malicia.

Verse 35

तेनैव प्राप्नुयात्प्राज्ञो हयमेधफलं नरः । ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा राजसत्तम

Por ese mismo medio, el hombre prudente alcanza el fruto del Aśvamedha, sea brāhmaṇa, kṣatriya, vaiśya o śūdra, oh el mejor de los reyes.

Verse 36

पैतामहं सरः पुण्यं पुष्करं नाम नामतः । वैखानसानां सिद्धानां मुनीनां पुण्यदं हि यत्

Existe un lago sagrado y purísimo llamado Puṣkara, célebre como “paitāmaha”, vinculado al Abuelo Brahmā. Él otorga mérito espiritual a los sabios Vaikhānasa, a los Siddhas y a los munis.

Verse 37

सरस्वती पुण्यतमा यस्माद्याता महार्णवम् । आदिदेवो महायोगी यत्रास्ते मधुसूदनः

Desde el lugar donde la supremamente sagrada Sarasvatī ha fluido hacia el gran océano, allí mora Madhusūdana, el Señor Primordial, el gran Yogui.

Verse 38

ख्यात आदिवराहेति नाम्ना त्रिदशपूजितः । हीनवर्णाश्च ये वर्णास्तीर्थे पैतामहे गताः

Es célebre con el nombre de “Ādi-Varāha” y es adorado por los dioses. Y aun aquellos estamentos tenidos por ‘inferiores’, al acudir al Paitāmaha-tīrtha, reciben elevación y beneficio.

Verse 39

न वियोनिं व्रजंत्येते स्नात्वा तीर्थे महात्मनः । कार्तिक्यां च विशेषेण योभिगच्छेत्तु पुष्करं

Oh magnánimo, quienes se bañan en un tīrtha no caen en un vientre funesto. Y con mayor razón en el mes de Kārtika: especialmente quien va a Puṣkara.

Verse 40

फलं तत्राक्षयं तस्य भवतीत्यनुशुश्रुम । सायंप्रातः स्मरेद्यस्तु पुष्कराणि कृतांजलि

Hemos oído que el fruto obtenido allí se vuelve imperecedero. Quien, con las manos juntas, recuerde a los Puṣkaras al atardecer y al alba, alcanza ese mérito infalible.

Verse 41

उपस्पृष्टं भवेत्तेन सर्वतीर्थे तु कौरव । जन्मप्रभृति यत्पापं स्त्रियो वा पुरुषस्य वा

Oh Kaurava, por ese acto uno queda como purificado por el contacto con todos los tīrthas; cualquier pecado acumulado desde el nacimiento—sea de mujer o de varón—queda borrado.

Verse 42

पुष्करे स्नानमात्रेण सर्वमेतत्प्रणश्यति । यथासुराणां प्रवरः सर्वेषां तु पितामहः

Con sólo bañarse en Puṣkara, todo esto se destruye—tal como el más excelso entre los Asuras es, sin embargo, el abuelo de todos.

Verse 43

तथैव पुष्करं तीर्थं तीर्थानामादिरुच्यते । त द्दृष्ट्वा दशवर्षाणि पुष्करे नियतः शुचिः

Asimismo, el tīrtha sagrado llamado Puṣkara es dicho el primero entre todos los tīrthas. Habiéndolo contemplado, que uno habite en Puṣkara por diez años, con autodominio y pureza.

Verse 44

क्रतून्सर्वानवाप्नोति ब्रह्मलोकं स गच्छति । यस्तु वर्षशतं पूर्णमग्निहोत्रमुपासते

Él alcanza el fruto pleno de todos los ritos sacrificiales y va al mundo de Brahmā—quienquiera que, debidamente, mantenga el Agnihotra por cien años completos.

Verse 45

कार्तिकीं वा वसेदेकां पुष्करे सममेव तु । पुष्करे दुष्करो होमः पुष्करे दुष्करं तपः

O bien, que uno resida en Puṣkara siquiera un solo mes de Kārtika. En verdad, en Puṣkara es difícil realizar las oblaciones del homa, y en Puṣkara es difícil emprender la austeridad (tapas).

Verse 46

पुष्करे दुष्करं दानं वासश्चैव सुदुष्करः । ब्राह्मणो वेदविद्वांस्तु गत्वा वै ज्येष्ठपुष्करं

En Puṣkara es arduo dar limosna, y aún más arduo es morar allí. Sin embargo, un brāhmaṇa conocedor de los Vedas, habiendo ido en verdad a Jyeṣṭha-Puṣkara, el supremo Puṣkara, (…)

Verse 47

स्नानाद्भवेन्मोक्षभागी श्राद्धेन पितृतारकः । नाममात्रोपि यो विप्रो गत्वा संध्यामुपासते

Por el baño ritual, uno se hace partícipe de la liberación; por el śrāddha, se vuelve salvador de los antepasados. Incluso un brāhmaṇa brāhmaṇa sólo de nombre—si va y adora en la sandhyā, el rito del crepúsculo—(obtiene mérito).

Verse 48

वर्षाणि द्वादशैवेह तेन संध्या ह्युपासिता । भवेत्तु नात्र संदेहः पुरा प्रोक्तं स्वयंभुवा

Durante doce años aquí, él ciertamente practicó el culto de la Sandhyā. Sea así—no hay duda—pues esto fue declarado antaño por el mismo Svayambhū (Brahmā).

Verse 49

सावित्री कथितो दोषः कुले तस्य न जायते । या पत्नी ददते भर्तुः संध्योपास्तिं करिष्यतः

La falta incurrida en el rito de Sāvitrī no surge en el linaje de aquel hombre cuya esposa brinda ayuda a su marido cuando está por realizar el culto de la Sandhyā.

Verse 50

करकेण तु ताम्रेण तोयं मुक्ता दिवं व्रजेत् । ब्रह्मलोकमनुप्राप्य तिष्ठति ब्रह्मणो दिनं

Pero quien ofrece agua con un recipiente de cobre va al cielo; y, tras alcanzar Brahmaloka, permanece allí por la duración de un día de Brahmā.

Verse 51

तेनापि द्वादशाब्दानि संध्योपास्ता न संशयः । भवेत्समीपगा पत्नी कुर्वतः पितृतर्पणं

Aun por ese acto, el culto de la Sandhyā se tiene por cumplido durante doce años, sin duda. Mientras se ofrece el pitṛ-tarpaṇa a los antepasados, la esposa debe permanecer cerca.

Verse 53

दक्षिणां दिशमास्थाय गायत्र्या राजसत्तम । पितॄणां परमा तृप्तिः क्रियते द्वादशाब्दिकी

Oh el mejor de los reyes, al mirar hacia el sur y recitar la Gāyatrī se produce la suprema satisfacción de los pitṛs, que perdura por doce años.

Verse 54

युगसहस्रं पिण्डेन श्राद्धेनानन्त्यमश्नुते । एतदर्थं हि विद्वांसः कुर्वंते दारसंग्रहं

Al ofrecer el piṇḍa en el rito de śrāddha, se alcanza un mérito imperecedero por mil yugas. En verdad, por este fin los sabios asumen el matrimonio y la vida de hogar.

Verse 55

तीर्थे गत्त्वा प्रदास्यामः पिंडान्वै श्राद्धपूर्वकं । तेषां पुत्रा धनं धान्यमविच्छिन्ना च संततिः

Habiendo ido al sagrado tīrtha, ofreceremos los piṇḍas, precedidos por los ritos de śrāddha. Para ellos habrá hijos, riqueza, grano y una descendencia ininterrumpida.

Verse 56

भवेद्वै नात्र संदेह एतदाह पितामहः । तर्पयित्वा पितॄन्देवानग्निष्टोमफलं लभेत्

En verdad, no hay duda en esto—así lo dijo el Pitāmaha (Brahmā): habiendo satisfecho a los pitṛs y a los devas mediante ofrendas, se obtiene el fruto equivalente al sacrificio Agniṣṭoma.

Verse 57

आश्रमानपि ते वच्मि शृणुष्वैकमना नृप । अगस्त्येन कृतश्चात्र आश्रमो देवसंमितः

También te hablaré de los āśramas; escucha con la mente recogida, oh rey. Aquí mismo hay un āśrama fundado por Agastya, venerado como si fuera divino.

Verse 58

सप्तर्षीणां पुरा चात्र आश्रमो देवसम्मतः । ब्रह्मर्षीणां तथा चात्र मनूनां परमस्तथा

Antiguamente, aquí hubo un āśrama de los Siete Ṛṣis, venerado por los devas. Asimismo, aquí existió un āśrama de los brahmarṣis, y también uno supremo vinculado a los Manus.

Verse 59

नागानां च पुरी रम्या यज्ञपर्वतरोधसि । अगस्त्यस्य महाराज प्रभावममितात्मनः

Y hay una encantadora ciudad de los Nāgas en la ladera del Monte Yajña. Oh gran rey, escucha el inmenso poder de Agastya, de alma inconmensurable.

Verse 60

कथयामि समासेन शृणु त्वं सुसमाहितः । पूर्वं कृतयुगे भीष्म दानवा युद्धदुर्मदाः

Te lo contaré en resumen; escucha con plena atención. En el antiguo Kṛta Yuga, oh Bhīṣma, los Dānavas se hinchaban con la soberbia de la guerra.

Verse 61

कालेया इति विख्याता गणाः परमदारुणाः । ते तु वृत्रं समाश्रित्य देवान्हंतुं समुद्यताः

Había huestes conocidas como los Kāleyas, sumamente terribles. Refugiándose en Vṛtra, se alzaron, decididos a dar muerte a los devas.

Verse 62

ततो देवाः समुद्विग्ना ब्रह्माणमुपतस्थिरे । कृतांजलींस्तु तान्सर्वान्परमेष्ठीत्युवाच ह

Entonces los dioses, profundamente afligidos, se acercaron a Brahmā. Y Parameṣṭhī (Brahmā), dirigiéndose a todos ellos mientras estaban con las manos juntas en reverencia, habló.

Verse 63

विदितं मे सुराः सर्वं यद्वः कार्यं चिकीर्षितं । तमुपायं प्रवक्ष्यामि यथा वृत्रं वधिष्यथ

Oh dioses, conozco por completo la obra que deseáis realizar. Os diré el medio por el cual podréis dar muerte a Vṛtra.

Verse 64

दधीचिरिति विख्यातो महानृषिरुदारधीः । तं गत्वा सहितास्सर्वे वरं च प्रतियाचत

Había un gran sabio, célebre con el nombre de Dadhīci, noble de ánimo y vasto en entendimiento. Yendo todos juntos a él, le solicitaron una gracia.

Verse 65

स वो दास्यति धर्मात्मा सुप्रीतेनांतरात्मना । स वाच्यः सहितैः सर्वैर्भवद्भिर्जयकांक्षिभिः

Aquel de alma justa os lo concederá con el corazón íntimamente complacido. Por ello, todos vosotros, deseosos de victoria, acercaos juntos y habladle.

Verse 66

स्वान्यस्थीनि प्रयच्छस्व त्रैलोक्यहितकांक्षया । स शरीरं समुत्सृज्य स्वान्यस्थीनि प्रदास्यति

«Ofrece tus propios huesos, deseando el bien de los tres mundos. Él, abandonando su cuerpo, otorgará sus propios huesos.»

Verse 67

तस्यास्थिभिर्महाघोरं वज्रं संक्रियतां दृढं । महच्छत्रुहनं दिव्यं तदस्त्रमशनिः स्मृतं

De sus huesos, fórjese un Vajra poderoso y sumamente terrible, firme e irrompible; un arma divina que aniquila a los grandes enemigos. Esa arma es conocida como Aśani, el rayo.

Verse 68

तेन वज्रेण वै वृत्रं वधिष्यति शतक्रतुः । एतद्वः सर्वमाख्यातं तस्मात्सर्वं विधीयतां

Con ese Vajra, en verdad, Śatakratu (Indra) dará muerte a Vṛtra. Todo esto os ha sido explicado por completo; por tanto, que todo se lleve a cabo como es debido.

Verse 69

एवमुक्तास्ततो देवा अनुज्ञाप्य पितामहं । शतक्रतुं पुरस्कृत्य दधीचेराश्रमं ययुः

Así instruidos, los dioses se despidieron de Pitāmaha (Brahmā); y, poniendo a Śatakratu (Indra) al frente, se dirigieron al āśrama de Dadhīci.

Verse 70

सरस्वत्याः परे पारे नानाद्रुमलतावृतं । षट्पदोद्गीतनिनदैरुद्घुष्टं सामगैरिव

En la ribera lejana del Sarasvatī había un lugar cubierto de diversos árboles y enredaderas, que resonaba con el canto-zumbido de las abejas, como si lo proclamaran en voz alta cantores del Sāma.

Verse 71

पुंस्कोकिलरवोन्मिश्रं जीवं जीवकनादितम् । महिषैश्च वराहैश्च सृमरैश्चमरैरपि

Estaba colmado del canto de los cucos machos, y resonaba con los clamores de las aves jīva y jīvaka; y también lo habitaban búfalos, jabalíes, antílopes y ciervos chamara.

Verse 72

तत्रतत्रानुचरितैः शार्दूलभयवर्जितैः । करेणुभिर्वारणैश्च प्रभिन्नकरटामुखैः

Allí y allá se veían elefantes que vagaban libremente, sin temor a los tigres: elefantas y elefantes, con el rostro marcado por el licor que fluía de sus sienes.

Verse 73

स्वरोद्गारैश्च क्रीडद्भिः समंतादनुनादितं । सिंहव्याघ्रैर्महानादं नदद्भिरनुनादितं

En torno a todo resonaban los gritos de criaturas juguetonas; y volvía a hacerse eco del poderoso bramido de leones y tigres que rugían.

Verse 74

मयूरैश्चापि संलीनैर्गुहाकंदरवासिभिः । तेषु तेषु च कुंजेषु नादितं सुमनोरमं

Y allí, los pavos reales, recogidos y moradores de cuevas y hondonadas rocosas, llenaban aquellos muchos bosquecillos con cantos sumamente deleitosos.

Verse 75

त्रिविष्टपसमप्रख्यं दधीच्याश्रममागमन् । तत्रापश्यन्दधीचिं तं दिवाकरसमप्रभम्

Llegaron al āśrama de Dadhīci, resplandeciente como Svarga; y allí vieron al sabio Dadhīci, fulgurante con un brillo igual al del Sol.

Verse 76

जाज्वल्यमानं वपुषा यथा लक्ष्म्या चतुर्भुजम् । तस्य पादौ सुरा राजन्नभिवंद्य प्रणम्य च । अयाचंत वरं सर्वे यथोक्तं परमेष्ठिना

Ardía en resplandor su cuerpo, como un Señor de cuatro brazos adornado por Lakṣmī. Tras inclinarse y venerar sus pies, oh Rey, todos los devas pidieron un don, tal como lo había ordenado Parameṣṭhin (Brahmā).

Verse 77

ततो दधीचिः परमप्रतीतः सुरोत्तमांस्तानिदमित्युवाच । करोमि यद्वो हितमद्य देवाः स्वं वापि देहं त्वहमुत्सृजामि

Entonces Dadhīci, célebre por encima de todos, dijo a aquellos supremos entre los dioses: «Hoy, oh Devas, haré lo que sea para vuestro bien; incluso entregaré mi propio cuerpo».

Verse 78

तानेवमुक्त्वा द्विपदां वरिष्ठः प्राणांस्ततोऽसौ सहसोत्ससर्ज । सुरास्तदस्थीनि सवासवास्ते यथोपयोगं जगृहुः स्म तस्य

Dicho esto, el mejor de los bípedos soltó de pronto su aliento vital. Los dioses, junto con Vāsava (Indra), recogieron sus huesos según el uso que se les daría.

Verse 79

प्रहृष्टरूपाश्च जयाय देवास्त्वष्टारमासाद्य तमर्थमूचुः । त्वष्टा तु तेषां वचनं निशम्य प्रहृष्टरूपः प्रयतः प्रयत्नात्

Regocijados y anhelando la victoria, los dioses se acercaron a Tvaṣṭṛ y le expusieron su petición. Tvaṣṭṛ, al oír sus palabras, se alegró y—cuidadoso y resuelto—se entregó a la tarea con fervor.

Verse 80

चकार वज्रं भृशमुग्रवीर्यं कृत्वा च शस्त्रं तमुवाच हृष्टः । अनेन शस्त्रप्रवरेण देव भस्मीकुरुष्वाद्य सुरारिमुग्रं

Forjó el vajra, el rayo, de poder feroz; y, hecha aquella arma suprema, habló con júbilo: «Oh Deva, con esta excelsa arma reduce hoy a cenizas al terrible enemigo de los dioses».

Verse 81

ततो हतारिः सगणः सुखं त्वं प्रशाधि कृत्स्नं त्रिदिवं दिविष्ठः । त्वष्ट्रा तथोक्तस्तु पुरंदरश्च वज्रं प्रहृष्टः प्रयतो ह्यगृह्णात्

Entonces, una vez abatido el enemigo con sus huestes, tú—oh el mejor de los dioses—gobierna con dicha todo el cielo. Así exhortado por Tvaṣṭṛ, Purandara (Indra), gozoso y sereno, tomó el vajra.

Verse 82

ततः स वज्रेणयुतो दैवतैरभिपूजितः । आससाद ततो वृत्रं स्थितमावृत्य रोदसी

Entonces él—armado con el vajra y honrado por los dioses—avanzó. Luego se enfrentó a Vṛtra, que allí permanecía, envolviendo cielo y tierra.

Verse 83

कालकेयैर्महाकायैस्समंतादभिरक्षितं । समुद्यत प्रहरणैः सशृंगैरिव पर्वतैः

Estaba custodiado por todas partes por los Kālakeyas, de cuerpos gigantescos, que lo rodeaban con las armas en alto, como montañas de elevadas cumbres.

Verse 84

ततो युद्धं समभवद्देवानां सह दानवैः । मुहूर्तं भरतश्रेष्ठ लोकत्रासकरं महत्

Entonces se entabló una batalla entre los dioses y los Dānavas, grande y aterradora para los mundos, por un breve instante, oh el mejor de los Bhāratas.

Verse 85

उद्यतैः प्रतिसृष्टानां खड्गानां वीरबाहुभिः । आसीत्सुतुमुलः शब्दः शरीरैरभिपाटितैः

Cuando los héroes de fuertes brazos alzaban y arrojaban sus espadas unos contra otros, se levantó un estruendo sumamente tumultuoso por los cuerpos abatidos y heridos.

Verse 86

शिरोभिः प्रपतद्भिश्चाप्यंतरिक्षान्महीतलं । तालैरिव महीपाल वृतं तैरेव दृश्यते

Oh rey, con las cabezas que caían del cielo a la tierra, el suelo parecía cubierto por ellas, como si estuviera cercado por palmeras.

Verse 87

ते हेमकवचा भूत्वा कालेयाः परिघायुधाः । त्रिदशानभ्यवर्तन्त दावदग्धा इव द्रुमाः

Entonces los Kāleyas, revestidos de armaduras de oro y blandiendo mazas de hierro, avanzaron contra los dioses, como árboles chamuscados por el incendio del bosque.

Verse 88

तेषां वेगवतां वेगं सहितानां प्रधावताम् । न शेकुः सहिताः सोढुं भग्नास्ते प्राद्रवन्भयात्

Incapaces de soportar el ímpetu de aquellos veloces que cargaban unidos, fueron quebrantados y, por miedo, huyeron.

Verse 89

तान्दृष्ट्वा द्रवतो भीतान्सहस्राक्षः पुरंदरः । वृत्रं च वर्द्धमानं तु कश्मलं महदाविशत्

Al verlos huir aterrados, Sahasrākṣa (Indra), Purandara, fue presa de una gran desesperación, sobre todo porque Vṛtra seguía creciendo en poder.

Verse 90

तं शक्रं कश्मलाविष्टं दृष्ट्वा विष्णुः सनातनः । स्वतेजो व्यदधाच्छक्रे बलमस्य विवर्धयन्

Al ver a Śakra (Indra) dominado por la angustia y la confusión, el eterno Viṣṇu le infundió su propia energía divina, acrecentando así la fuerza de Indra.

Verse 91

विष्णुनाप्यायितं शक्रं दृष्ट्वादे वगणास्तदा । सर्वे तेजस्समादध्युस्तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः

Al ver a Indra reanimado por Viṣṇu, las huestes de los dioses reunieron entonces todo su esplendor; de igual modo lo hicieron los inmaculados brahmarṣis.

Verse 92

स समाप्यायितः शक्रो विष्णुना दैवतैः सह । ऋषिभिश्च महाभागैर्बलवान्समपद्यत

Así, fortalecido y reanimado por Viṣṇu—junto con los dioses—y por los rishis grandemente afortunados, Śakra (Indra) recobró de nuevo su poder.

Verse 93

ज्ञात्वा बलस्थं त्रिदशाधिपं तं ननाद वृत्रस्सुमहानि नादम् । तस्य प्रणादेन धरा दिशश्च खं द्यौर्नगाश्चेति चचाल सर्वं

Al saber que el señor de los dioses se mantenía firme en su fuerza, Vṛtra lanzó un rugido inmenso. Por el ímpetu de aquel bramido, la tierra, las direcciones, el cielo, los cielos y las montañas—en verdad todo—se estremecieron.

Verse 94

ततो महेंद्रः परमाभितप्तः श्रुत्वा रवं घोरतरं महांतम् । भयेन मग्नस्त्वरितं मुमोच वज्रं महान्तं खलु तस्य शीर्षे

Entonces Mahendra (Indra), sumamente afligido, al oír aquel rugido poderosísimo y más terrible, se hundió en el miedo y, con presteza, arrojó su gran vajra sobre la cabeza de él.

Verse 95

स शक्रवज्राभिहतः पपात महास्वनः कांचनमाल्यधारी । यथा महाशैलवरः पुरस्तात्स मंदरो विष्णुकरात्प्रमुक्तः

Herido por el vajra de Śakra, aquel de gran bramido, portador de una guirnalda de oro, cayó—tal como antaño cayó el gran monte Mandara cuando fue soltado de la mano de Viṣṇu ante todos.

Verse 96

तस्मिन्हते दैत्यवरे भयार्तः शक्रः प्रदुद्राव सरः प्रवेष्टुं । वज्रं च मेने स्वकरात्प्रमुक्तं वृत्रं भयाच्चैव हतं न पश्यति

Cuando aquel príncipe de los daityas fue muerto, Śakra, atormentado por el miedo, echó a correr para entrar en el lago. Pensó que el vajra se le había escapado de la mano y, por terror, ni siquiera vio que Vṛtra había sido abatido.

Verse 97

सर्वे च देवा मुदिताः प्रहृष्टाः सहर्षयश्चैनमथो स्तुवंति । शेषांश्च दैत्यांस्त्वरितं समेत्य जघ्नुः सुरा वृत्रवधाभितप्तान्

Todos los devas, gozosos y exultantes, junto con los rishis, entonces lo alabaron. Y los suras, reuniéndose con presteza, abatieron a los demonios restantes, turbados y afligidos por la muerte de Vṛtra.

Verse 98

ते वध्यमानास्त्रिदशैस्तदानीं महासुरा वायुसमानवेगाः । समुद्रमेवाविविशुर्भयार्ताः प्रविश्य चैवोदधिमप्रमेयम्

Entonces aquellos grandes asuras, heridos por los Tridaśas y veloces como el viento, entraron en el océano mismo, presa del terror; sí, se sumergieron en el mar inconmensurable.

Verse 99

झषाकुलं रत्नसमाकुलं च तदा स्म मंत्रं सहिताः प्रचक्रुः । तत्र स्म केचिन्मतिनिश्चयज्ञास्तांस्तानुपायान्परिचिंतयंतः

Entonces, al ver las aguas colmadas de peces y esparcidas de joyas, se reunieron y comenzaron a trazar un plan. Allí, algunos de ellos, diestros en juicio firme, meditaban diversos medios y recursos.

Verse 100

भयार्दिता देवनिकायतप्तास्त्रैलोक्यनाशाय मतिं प्रचक्रुः । तेषां तु तत्र क्षयकालयोगाद्घोरामतिश्चिंतयतां बभूव

Afligidos por el miedo y atormentados, las huestes de los devas tomaron la resolución de destruir los tres mundos. Pero entonces, por la conjunción del tiempo destinado a la disolución, surgió en los que deliberaban allí una intención terrible.

Verse 101

ये संति विद्यातपसोपपन्नास्तेषां विनाशः प्रथमं च कार्यः । लोकाश्च सर्वे तपसा ध्रियंते तस्मात्त्वरध्वं तपसः क्षयाय

A aquellos que están dotados de conocimiento y de tapas—su destrucción debe emprenderse primero. Pues todos los mundos se sostienen por la austeridad; por eso, apresuraos a hacer que el tapas se consuma y se agote.

Verse 102

ये संति केचिद्धि वसुंधरायां तपस्विनो धर्मविदश्च तज्ज्ञाः । तेषां वधश्चक्रियतां हि क्षिप्रं तेषु प्रणष्टेषु जगद्विनष्टम्

A cuantos existen en esta tierra—ascetas, conocedores del dharma y verdaderos peritos en él—hágase su muerte con presteza; pues, cuando ellos perecen, el mundo mismo queda arruinado.

Verse 103

एवं हि सर्वे गतबुद्धिभावा जगद्विनाशे परमप्रहृष्टाः । दुर्गंसमाश्रित्य महोर्मिमंतं रत्नाकरं वारुणमालयं स्म

Así, todos ellos—habiendo perdido el buen juicio—se regocijaron sobremanera en la destrucción del mundo; y, refugiándose en una fortaleza, entraron en el océano de joyas, morada de Varuṇa, colmado de poderosas olas.

Verse 104

समुद्रं ते समासाद्य वारुणं त्वंभसां निधिं । कालेयास्समपद्यंत त्रैलोक्यस्य विनाशने

Al llegar al océano—tesoro acuoso de Varuṇa—los Kāleyas se dispusieron a la destrucción de los tres mundos.

Verse 105

ते रात्रौ समभिक्रुद्धा बभक्षुस्तांस्तदा मुनीन् । आश्रमेषु च ये संति पुण्येष्वायतनेषु च

De noche, enfurecidos, devoraron entonces a aquellos munis, incluso a los que moraban en los āśramas y en los santuarios sagrados.

Verse 106

वसिष्ठस्याश्रमे विप्रा भक्षितास्तैर्दुरात्मभिः । अशीतिः शतमष्टौ च वने चान्ये तपस्विनः

En el āśrama de Vasiṣṭha, los brāhmaṇas fueron devorados por aquellos de alma perversa; y en el bosque, otros ochenta y ocho ascetas también.

Verse 107

च्यवनस्याश्रमं गत्वा पुण्यं द्विजनिषेवितम् । फलमूलाशनानां हि मुनीनां भक्षितं शतं

Habiendo llegado al āśrama de Cyavana, santo y frecuentado por los dos veces nacidos, allí cien porciones fueron comidas por los munis que viven de frutos y raíces.

Verse 108

एवं रात्रौ स्म कुर्वंतो विविशुश्चार्णवं दिवा । भरद्वाजाश्रमं गत्वा नियता ब्रह्मचारिणः

Así, obrando de noche y entrando en el océano de día, aquellos brahmacārines disciplinados fueron al āśrama de Bharadvāja.

Verse 109

वाताहारांबुभक्षाश्च विंशतिश्च निषूदिताः । एवं क्रमेण भक्षार्थं मुनीनां दानवास्तदा

Veinte fueron muertos: unos que vivían del aire y otros que subsistían sólo de agua. Así, en orden sucesivo, los Dānavas de entonces avanzaban con el propósito de devorar a los munis.

Verse 110

निशायां पर्यधावंत शक्ता भुजबलाश्रयात् । कालेन महता ते वै जघ्नुर्मुनिगणान्बहून्

De noche corrían de un lado a otro, apoyados en la fuerza de sus brazos; y con el paso de mucho tiempo, en verdad mataron a muchos grupos de munis.

Verse 111

न चैतानवबुध्यंत मनुजा मनुजाधिप । निस्वाध्यायवषट्कारं नष्टयज्ञोत्सवक्रियम्

Y los hombres, oh señor de los hombres, no comprendieron estas cosas; pues habían cesado el estudio de los Vedas y la exclamación vaṣaṭ, y las ceremonias de los yajñas y las festividades habían caído en ruina.

Verse 112

जगदासीन्निरुत्साहं कालेयभयपीडितं । एवं प्रक्षीयमाणास्ते मानवा मनुजेश्वर

El mundo quedó sin aliento, oprimido por el temor a los Kāleyas. Así, oh señor de los hombres, aquellos mortales se iban consumiendo poco a poco.

Verse 113

आत्मत्राणपरा भीताः प्राद्रवंस्तु दिशो दश । केचिद्गुहां प्रविविशुर्विकीर्णाश्चापरे द्विजाः

Aterrados y ocupados sólo en salvarse, huyeron hacia las diez direcciones. Algunos de los dvijas entraron en cuevas, y otros quedaron dispersos.

Verse 114

अपरे च भयोद्विग्ना भयात्प्राणान्समत्यजन् । केचित्तत्र महेष्वासाः शूराः परमदर्पिताः

Otros, estremecidos de terror, abandonaron la vida misma por miedo. Sin embargo, allí también había algunos grandes arqueros: héroes, de altivo valor y ardor.

Verse 115

मार्गमाणाः परं यत्नंदानवानांप्रचक्रिरे । नचैताननुजग्मुस्ते समुद्रं समुपाश्रितान्

Con el máximo empeño, se esforzaron por rastrear a los Dānavas. Pero no los persiguieron, pues aquellos se habían refugiado en el océano.

Verse 116

शमं न जग्मुः परममाजग्मुः क्षयमेव च । जगत्प्रशमने जाते नष्टयज्ञोत्सवक्रिये

No alcanzaron la paz; antes bien, llegaron a la ruina total. Cuando sobrevino la pacificación del mundo, habían desaparecido los ritos del yajña y las ceremonias festivas.

Verse 117

आजग्मुः परमोद्विग्नास्त्रिदशा मनुजेश्वर । समेत्य समहेंद्रास्तु भयान्मंत्रं प्रचक्रिरे

Oh señor de los hombres, los dioses —los Treinta y Tres—, muy afligidos, se reunieron; congregados con Indra, por temor compusieron un mantra protector.

Verse 118

नारायणं पुरस्कृत्य वैकुंठमपराजितम् । ततो देवास्समेतास्ते तदोचुर्मधुसूदनम्

Poniendo al frente a Nārāyaṇa, el invencible Señor de Vaikuṇṭha, los dioses se congregaron y entonces se dirigieron a Madhusūdana.

Verse 119

त्वं नः स्रष्टा च गोप्ता च भर्ता च जगतः प्रभो । त्वया सृष्टं जगत्सर्वं यच्चेंगं यच्च नेङ्गति

Tú eres nuestro creador, protector y sustentador, oh Señor del universo. Por ti ha sido creado este mundo entero: lo que se mueve y lo que no se mueve.

Verse 120

त्वया भूमिः पुरा नष्टा समुद्रात्पुष्करेक्षण । वाराहं रूपमास्थाय जगदर्थे समुद्धृता

Oh de ojos de loto, cuando antaño la Tierra se perdió en el océano, asumiste la forma de Varāha, el Jabalí, y la alzaste de nuevo por el bien del mundo.

Verse 121

आदिदैत्यो महावीर्यो हिरण्यकशिपुः पुरा । नारसिंहं वपुः कृत्वा सूदितः पुरुषोत्तम

En tiempos antiguos, el Daitya primordial y poderoso, Hiraṇyakaśipu, fue abatido por el Ser Supremo, que asumió la forma corporal de Narasiṃha.

Verse 122

अवध्यः सर्वभूतानां बलिश्चापि महासुरः । वामनं वपुरास्थाय त्रैलोक्याद्भ्रंशितस्त्वया

También Bali —el gran Asura, invencible para todos los seres— fue derribado de los tres mundos por ti cuando asumiste la forma de Vāmana.

Verse 123

असुरः सुमहेष्वासो जंभ इत्यभिविश्रुतः । यज्ञक्षोभकरः क्रूरस्त्वमरैर्विनिपातितः

Hubo un Asura, célebre con el nombre de Jambha, un arquero poderosísimo—cruel y perturbador de los yajñas—que fue abatido por los dioses.

Verse 124

एवमादीनि कर्माणि येषां संख्या न विद्यते । अस्माकं भयभीतानां त्वं गतिर्मधुसूदन

Así son esas obras—cuyo número no tiene medida—que hemos cometido. Para nosotros, temblando de miedo, Tú solo eres el refugio, oh Madhusūdana.

Verse 125

तस्मात्त्वां देवदेवेश लोकार्थं ज्ञापयामहे । रक्ष लोकांश्च देवांश्च शक्रं च महतो भयात्

Por ello, oh Señor de los dioses, te suplicamos por el bien de los mundos: protege a los mundos y a los dioses, y también a Śakra, de este gran temor.

Verse 126

भवत्प्रसादाद्वर्तंते प्रजास्सर्वाश्चतुर्विधाः । स्वस्था भवंति मनुजा हव्यकव्यैर्दिवौकसः

Por tu gracia, todas las cuatro clases de seres continúan prosperando. Los humanos permanecen sanos y en paz, y los dioses se sostienen mediante las ofrendas de havya y kavya.

Verse 127

लोका ह्येवं प्रवर्तंते अन्योन्यं च समाश्रिताः । त्वत्प्रभावान्निरुद्विग्नास्त्वयैव परिरक्षिताः

Así avanzan los mundos en su curso, sosteniéndose unos a otros. Por tu poder permanecen sin temor, y por ti solo quedan plenamente protegidos.

Verse 128

इदं च समनुप्राप्तं लोकानां भयमुत्तम् । जानीमो न च केनैते वध्यंते ब्राह्मणा निशि

Y ahora este supremo terror ha caído sobre la gente. Sin embargo, no sabemos por quién son asesinados estos brāhmaṇas en la noche.

Verse 129

ब्राह्मणेषु च क्षीणेषु पृथिवी क्षयमेष्यति । त्वत्प्रसादान्महाबाहो लोकास्सर्वे जगत्पते

Cuando los brāhmaṇas se debilitan, la tierra caerá en ruina. Por tu gracia, oh de brazos poderosos—oh Señor del mundo—que todos los reinos sean preservados.

Verse 130

विनाशं नाधिगच्छेयुस्त्वया वै परिरक्षिताः । विष्णु उवाच । विदितं मे सुरास्सर्वं प्रजायाः क्षयकारणम्

«Siendo protegidos por ti, no llegarían a la destrucción». Dijo Viṣṇu: «Oh devas, todo me es conocido: la causa del declive de los seres vivientes».

Verse 131

भवतां चापि वक्ष्यामि शृणुध्वं विगतज्वराः । कालकेया इति ख्याता गणाः परमदारुणाः

También os hablaré de ellos: escuchad, libres de turbación. Hay huestes llamadas los Kālakeyas, de naturaleza sumamente terrible.

Verse 132

ते वृत्रं निहतं दृष्ट्वा सहस्राक्षेण धीमता । जीवितं परिरक्षन्तः प्रविष्टा वरुणालयम्

Al ver a Vṛtra abatido por el sabio de los Mil Ojos (Indra), procuraron salvar la vida y entraron en la morada de Varuṇa.

Verse 133

ते प्रविश्योदधिं घोरं नानाग्राहसमाकुलम् । उत्सादनार्थं लोकस्य रात्रौ घ्नंति मुनीनिह

Al internarse en el océano terrible, atestado de diversas especies de cocodrilos, aquí matan de noche a los sabios, con el propósito de arruinar al pueblo y el orden del mundo.

Verse 134

न तु शक्याः क्षयं नेतुं समुद्रांतर्हिता हि ते । समुद्रस्य क्षये बुद्धिर्भवद्भिः परिचिंत्यताम्

Pero no es posible llevarlos a la destrucción, pues están ocultos en el interior del océano. Dirigid, más bien, vuestra determinación a secar el mar.

Verse 135

एतच्छ्रुत्वा वचो देवा विष्णुना समुदाहृतम् । परमेष्ठिनमासाद्य अगस्त्यस्याश्रमं ययुः

Al oír estas palabras pronunciadas por Viṣṇu, los dioses se acercaron a Parameṣṭhin (Brahmā) y luego fueron al eremitorio de Agastya.

Verse 136

तत्रापश्यन्महात्मानं वारुणं दीप्ततेजसम् । उपास्यमानमृषिभिर्द्देवैरिव पितामहम्

Allí vio al magnánimo Varuṇa, resplandeciente con fulgor ardiente, atendido con reverencia por los ṛṣis, como el Abuelo (Brahmā) es atendido por los dioses.

Verse 137

तेभिगम्य महात्मानं मैत्रावरुणिमुत्तमम् । अप्रमत्तं तपोराशिं कर्मभिः स्वैरनुष्ठितैः

Habiéndose acercado a aquella gran alma—Maitrāvaruṇi, el excelso—siempre vigilante, tesoro de austeridad, mediante obras cumplidas conforme a sus propias y debidas disciplinas.

Verse 138

देवा ऊचुः । नहुषेणाभितप्तानां लोकानां त्वं गतिः पुरा । भ्रंशितश्च सुरैश्वर्याल्लोकार्थं लोककंटकः

Los dioses dijeron: Antaño, cuando los mundos eran atormentados por Nahusha, tú eras su refugio. Pero, caído del señorío de los dioses, te has vuelto una espina para el mundo: dañador de los pueblos bajo el pretexto de procurar su bien.

Verse 139

क्रोधात्प्रवृद्धः स महान्भास्करस्य नगोत्तमः । वचस्तवानतिक्रामन्विन्ध्यः शैलो न वर्धते

Aquel gran y excelso monte Vindhya, hinchado de ira contra Bhāskara, el Sol, no crece, porque no traspasa tu mandato.

Verse 140

तमसाच्छादिते लोके मृत्युनाभ्यर्दिताः प्रजाः । त्वामेव नाथमागम्य निर्वृतिं परमां गताः

Cuando el mundo quedó cubierto de tinieblas y las criaturas fueron acosadas por la muerte, acudieron a ti solo como Señor y protector, y alcanzaron la paz suprema.

Verse 141

अस्माकं भयभीतानां नित्यमेव भवान्गतिः । ततस्त्वद्य प्रयाचामस्त्वां वरं वरदो ह्यसि

Para nosotros, estremecidos de temor, tú eres siempre el único refugio. Por eso hoy te suplicamos un don, pues en verdad eres el dador de dones.

Verse 142

भीष्म उवाच । किमर्थं सहसा विंध्यः प्रवृद्धः क्रोधमूर्च्छितः । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण महामुने

Bhīṣma dijo: «¿Por qué razón el monte Vindhya creció de pronto tan desmesurado, vencido por un desmayo de ira? Deseo oírlo en detalle, oh gran sabio».

Verse 143

पुलस्त्य उवाच । अद्रिराजं महाशैलं मेरुं कनकपर्वतम् । उदयेऽस्तमये भानुः प्रदक्षिणमवर्तत

Pulastya dijo: Al amanecer y al atardecer, el Sol giraba en pradakṣiṇa (circunvalación por la derecha) alrededor de Meru, rey de las montañas, gran peñasco, monte de oro.

Verse 144

तं दृष्ट्वा तु तदा विंध्यः शैलः सूर्यमथाब्रवीत् । यथा हि मेरुर्भवता नित्यशः परिगम्यते

Al verlo entonces, el monte Vindhya habló al Sol: «Así como tú te acercas cada día, sin falta, al monte Meru,»

Verse 145

प्रदक्षिणं च क्रियते मामेवं कुरु भास्कर । एवमुक्तस्ततः सूर्यः शैलेंद्रं प्रत्यभाषत

«y se realiza la pradakṣiṇā; hazlo también conmigo, oh Bhāskara.» Así interpelado, el Sol respondió al señor de las montañas.

Verse 146

नाहमात्मेच्छया शैलं करोम्येनं प्रदक्षिणम् । एष मार्गः प्रदिष्टो मे येनेदं निर्मितं जगत्

«No circunvalo esta montaña por mero capricho. Éste es el sendero que me ha sido prescrito: el mismo camino por el cual fue formado este mundo».

Verse 147

एवमुक्तस्तदा क्रोधात्प्रवृद्धः सहसाचलः । सूर्याचंद्रमसोर्मार्गं रोद्धुमिच्छन्परंतप

Así interpelado, el monte, de pronto, se hinchó de ira; oh abrasador de enemigos, deseó cerrar el camino del Sol y de la Luna.

Verse 148

ततो हि देवाः सहितास्तु सर्वे सेंद्राः समागम्य महाद्रिराजम् । निवारयामासुरथोत्पतंतं न वै स तेषां वचनं चकार

Entonces todos los dioses, junto con Indra, se reunieron y se acercaron al rey de las montañas; intentaron contenerlo cuando se alzaba, pero él no atendió en absoluto sus palabras.

Verse 149

ततो हि जग्मुर्मुनिमाश्रमस्थं तपस्विनां धर्मवतां वरिष्ठम् । अगस्त्यमत्यद्भुतदीप्तवीर्यं तं चार्यमूचुः सहिताः सुरास्ते

Entonces aquellos dioses fueron al sabio que moraba en su ermita, el más excelso entre los ascetas y los justos. Acercándose a Agastya, cuyo poder resplandecía con brillo maravilloso, se dirigieron juntos a aquel venerable maestro.

Verse 150

देवा ऊचुः । सूर्याचंद्रमसोर्मार्गं नक्षत्राणां गतिं तथा । शैलराडावृणोत्येष विंध्यः क्रोधवशानुगः

Los dioses dijeron: «Este Vindhya, arrastrado por la fuerza de la ira, bloquea el camino del Sol y de la Luna, y también el curso de las constelaciones; este rey de las montañas los obstruye».

Verse 151

तं निवारयितुं शक्तो नान्यः कश्चिन्मुनीश्वर । तच्छ्रुत्वा वचनं विप्रः सुराणां शैलमभ्यगात्

Oh señor de los sabios, nadie más tenía el poder de detenerlo. Al oír las palabras de los dioses, el brahmán se dirigió hacia la montaña.

Verse 152

सोभिगम्याब्रवीद्विंध्यं सादरं समुपस्थितम् । मार्गमिच्छाम्यहं दत्तं भवता पर्वतोत्तम

Acercándose al Vindhya, que estaba allí con reverencia, dijo: «Oh el mejor de los montes, concédeme el paso, el sendero que he de recorrer».

Verse 153

दक्षिणामभिगंतास्मि दिशं कार्येण केनचित् । यावदागमनं मे स्यात्तावत्त्वं प्रतिपालय

Me dirijo al sur por cierta tarea. Hasta que yo regrese, tú debes custodiarlo y velar por ello».

Verse 154

निवृत्ते मयि शैलेंद्र ततो वर्धस्व कामतः । पुलस्त्य उवाच । अद्यापि दक्षिणाद्देशाद्वारुणिर्न निवर्तते

«Cuando yo me haya retirado, oh señor de los montes, entonces crece cuanto desees». Dijo Pulastya: «Aún hoy, Vāruṇi no ha regresado de la región del sur».

Verse 155

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा विन्ध्यो न वर्धते । अगस्त्यस्य प्रभावेण यन्मां त्वं परिपृच्छसि

Todo esto te he relatado: cómo el Vindhya no siguió creciendo, por el poder de Agastya, acerca de lo cual me preguntaste.

Verse 156

कालेयास्तु यथा राजन्सुरैः सर्वैर्निषूदिताः । अगस्त्यद्वारमासाद्य तन्मे निगदतः शृणु

Oh Rey, escucha de mí mientras relato cómo los Kāleyas fueron abatidos por todos los dioses, después de llegar al umbral (morada) de Agastya.

Verse 157

त्रिदशानां वचः श्रुत्वा मैत्रावरुणिरब्रवीत् । किमर्थं समुपायाता वरं मत्तः किमिच्छथ

Al oír las palabras de los dioses, Maitreya-Varuṇi dijo: «¿Con qué propósito habéis venido aquí? ¿Qué don deseáis obtener de mí?»

Verse 158

एवमुक्तास्तदा तेन देवास्तं मुनिमब्रुवन् । इच्छाम एकं वरमद्भुतं वयं पिबार्णवं देवमुने महात्मन्

Así interpelados por él, los dioses dijeron al sabio: «Oh muni divino, oh magnánimo, deseamos un solo don maravilloso: bebe el océano.»

Verse 159

एवं त्वयेच्छेम कृते महर्षे महार्णवं पीयमानं समग्रम् । ततो विहन्याम च सानुबंधं कालेयसंज्ञं सुरविद्विषां बलम्

Así, oh gran sabio, si tú lo consientes, haremos que el vasto océano sea bebido por completo; y entonces destruiremos, con todos sus aliados, a la hueste de los enemigos de los dioses llamada los Kāleyas.

Verse 160

त्रिदशानां वचः श्रुत्वा तथेति मुनिरब्रवीत् । करिष्ये भवतां कामं लोकानां सुखकारकम्

Al oír las palabras de los dioses, el sabio respondió: «Así sea. Cumpliré vuestro deseo, obra que traerá dicha a los mundos.»

Verse 161

एवमुक्त्वा ततोऽगच्छत्समुद्रं निधिमंभसाम् । तपःसिद्धैश्च मुनिभिः सार्धं देवैश्च सुव्रत

Dicho esto, se dirigió al océano, tesoro de las aguas, junto con los munis perfeccionados por la austeridad y con los dioses, oh tú de excelentes votos.

Verse 162

मनुष्योरगगंधर्वा यक्षाः किंपुरुषास्तथा । अनुजग्मुर्महात्मानं द्रष्टुकामास्तदद्भुतम्

Hombres, nāgas, gandharvas, yakṣas y también kiṃpuruṣas siguieron a aquel magnánimo, anhelando contemplar aquel prodigio maravilloso.

Verse 163

ततोऽभ्यपश्यत्सहितः समुद्रं भीमनिःस्वनम् । नृत्यंतमिव चोर्मीभिर्वल्गंतमिव वायुना

Entonces, junto con sus compañeros, contempló el océano, que rugía con un sonido terrible, como si danzara con sus olas y saltara impelido por el viento.

Verse 164

हसंतमिव फेनौघैः स्खलंतं कंदरेषु च । नानाग्राहसमाकीर्णं नानाद्विजगणैर्युतम्

Parecía reír con torrentes de espuma y tropezar por las hondonadas; estaba atestado de cocodrilos de muchas clases y acompañado por bandadas de diversas aves acuáticas.

Verse 165

अगस्त्यसहिता देवाः सगंधर्वमहोरगाः । ऋषयश्च महाभागाः समासेदुर्महोदधिम्

Acompañados por Agastya, los devas—junto con los gandharvas y las grandes serpientes—y los rishis más afortunados se acercaron al gran océano.

Verse 166

समुद्रं स समासाद्य वारुणिर्भगवानृषिः । उवाच सहितान्देवानृषींस्तांस्तु समागतान्

Al llegar al océano, el bendito rishi Vāruṇi se dirigió a los devas reunidos y a los rishis que allí se habían congregado.

Verse 167

पातुकामः समुद्रं च अगस्त्य ऋषिसत्तमः । एष लोकहितार्थाय पिबामि वरुणालयम्

Deseando beber el océano, el sabio Agastya—el mejor de los ṛṣis—declaró: «Por el bienestar del mundo, beberé esta morada de Varuṇa, el mar».

Verse 168

भवतां यदनुष्ठेयं तच्छीघ्रं संविधीयताम् । एतावदुक्त्वा वचनं मैत्रावरुणिरग्रतः

«Cualquier observancia que debáis realizar, disponedla y cumplidla sin demora». Dicho sólo esto, Maitrāvaruṇi (Agastya) pronunció estas palabras ante ellos.

Verse 169

समुद्रमपिबत्क्रुद्धस्सर्वलोकस्य पश्यतः । पीयमानं समुद्रं तु दृष्ट्वा देवाः सवासवाः

Encolerizado, bebió el océano ante la mirada de todos los mundos. Al ver el océano siendo bebido, los dioses—junto con Indra—(reaccionaron).

Verse 170

विस्मयं परमं जग्मुस्स्तुतिभिश्चाप्यपूजयन् । त्वं नस्त्राता विधाता च लोकानां लोकभावनः । त्वत्प्रसादात्समुत्सेधमुपगच्छेत्समं जगत्

Quedaron colmados del mayor asombro y lo veneraron con himnos: «Tú eres nuestro protector y nuestro hacedor, sustentador de los mundos. Por tu gracia, el universo entero se eleva y florece en armonía».

Verse 171

संपूज्यमानस्त्रिदशैर्महात्मा गंधर्वमुख्येषु नदत्सु चैव । दिव्यैश्च पुष्पैरवकीर्यमाणो महार्णवं निःसलिलं चकार

Honrado por los dioses, aquel magnánimo—mientras los principales Gandharvas resonaban en canto y era cubierto por flores divinas—dejó el gran océano sin agua.

Verse 172

दृष्ट्वा कृतं निःसलिलं महार्णवं सुराः समस्ताः परमप्रहृष्टाः । प्रगृह्य दिव्यानि वरायुधानि तान्दानवान्जघ्नुरदीनसत्त्वाः

Al ver que el gran océano había quedado sin aguas, todos los dioses se colmaron de suprema alegría. Empuñando sus armas divinas y excelentes, aquellos héroes de ánimo intrépido abatieron a los Dānavas.

Verse 173

ते वध्यमानास्त्रिदशैर्महात्मभिर्महाबलैर्वेगयुतैर्नदद्भिः । न सेहिरे वेगवतां महात्मनां वेगं तदा धारयितुं दिवौकसाम्

Mientras eran abatidos por los dioses—magnánimos, de fuerza inmensa, veloces en el ataque y rugientes—aquellos enemigos no pudieron entonces soportar ni contener el ímpetu de esos poderosos moradores del cielo.

Verse 174

ते वध्यमानास्त्रिदशैर्दानवा भीमनिःस्वनाः । चक्रुः सुतुमुलं युद्धं मुहूर्त्तमिव भारत

Aunque eran abatidos por los dioses, los Dānavas—alzando rugidos terribles—entablaron una batalla feroz y tumultuosa, oh Bhārata, como si hubiera durado tan sólo un instante.

Verse 175

ते पूर्वं तपसा दग्धा मुनिभिर्भावितात्मभिः । यतमानाः परं शक्त्या त्रिदशैर्विनिषूदिताः

Ya antes habían sido abrasados por el tapas y purificados por los munis de espíritu disciplinado; y aunque se esforzaron con toda su fuerza, fueron muertos por los dioses.

Verse 176

ते हेमनिष्काभरणाः कुंडलांगदधारिणः । निहता बह्वशोभंत पुष्पिता इव किंशुकाः

Adornados con ornamentos de oro, llevando pendientes y brazaletes, cuando fueron muertos yacían con gran esplendor, como árboles kiṃśuka en plena floración.

Verse 177

हतशिष्टास्ततः केचित्कालेयदनुजोत्तमाः । विदार्य वसुधां देवीं पातालतलमाश्रिताः

Entonces algunos de los sobrevivientes, los más eminentes hermanos menores de Kāleya, al hendir a la diosa Tierra, Vasudhā, buscaron refugio en la región de Pātāla, el inframundo.

Verse 178

निहतान्दानवान्दृष्ट्वा त्रिदशा मुनिपुंगवम् । तुष्टुवुर्विविधैर्वाक्यैरिदं चैवाब्रुवन्वचः

Al ver a los Dānavas abatidos, los dioses alabaron con diversas palabras a aquel excelso de los sabios, y además pronunciaron estas palabras.

Verse 179

त्वत्प्रसादान्महाभाग लोकैः प्राप्तं महत्सुखम् । त्वत्तेजसा च निहताः कालेया भीमविक्रमाः

Por tu gracia, oh noble, los mundos han alcanzado gran dicha; y por tu esplendor han sido muertos los Kāleyas, terribles en su valor.

Verse 180

पूरयस्व महाविप्र समुद्रं लोकभावनम् । यत्त्वया सलिलं पीतं तदस्मिन्पुनरुत्सृज

Oh gran brahmán-sabio, vuelve a colmar el océano, sustentador de los mundos. El agua que bebiste, viértela de nuevo en él.

Verse 181

एवमुक्तः प्रत्युवाच भगवान्मुनिपुंगवः । जीर्णं तद्धि मया तोयमुपायोन्यः प्रचिंत्यताम्

Así interpelado, el venerable sabio, el más excelso de los munis, respondió: «En verdad, ya he consumido esa agua; por tanto, que se piense en otro medio».

Verse 182

पूरणार्थं समुद्रस्य भवद्भिर्यत्नमास्थितैः । एवं श्रुत्वा तु वचनं महर्षेर्भावितात्मनः

«Para colmar el océano, vosotros habéis emprendido este esfuerzo con empeño.» Al oír así las palabras del gran ṛṣi, de alma disciplinada y contemplativa, …

Verse 183

विस्मिताश्च विषण्णाश्च बभूवुः सहितास्सुराः । परस्परमनुज्ञाप्य प्रणम्य मुनिपुंगवम्

Asombrados y abatidos, los dioses reunidos se consultaron entre sí; y luego, tras pedir licencia, se postraron ante el más excelso de los munis.

Verse 184

प्रजाः सर्वा महाराज विप्रा जग्मुर्यथागतम् । त्रिदशा विष्णुना सार्द्धमनुजग्मुः पितामहम्

Oh gran rey, todos los súbditos y los brāhmaṇas se retiraron, volviendo cada cual por donde había venido; y los dioses, junto con Viṣṇu, siguieron a Pitāmaha (Brahmā).

Verse 185

पूरणार्थं समुद्रस्य मंत्रयंतः परस्परम् । ऊचुः प्रांजलयः सर्वे सागरस्य हि पूरणम्

Deliberando entre sí sobre cómo colmar el océano, todos, con las manos juntas en reverencia, hablaron acerca del llenado del mar.

Verse 186

तानुवाच समेतांस्तु ब्रह्मा लोकपितामहः । गच्छध्वं विबुधास्सर्वे यथाकामं यथेप्सितम्

Entonces Brahmā, Pitāmaha, el padre de los mundos, habló a los reunidos: «Id, oh dioses todos, conforme a vuestro deseo y según vuestra voluntad».

Verse 187

महता कालयोगेन प्रकृतिं यास्यतेऽर्णवः । ज्ञातींस्तु कारणं कृत्वा महाराजो भगीरथः

En el transcurso del gran tiempo, el océano volverá a su estado natural. Mas el rey Bhagiratha, tomando a sus parientes como causa y propósito, obró en consecuencia.

Verse 188

गंगौघेन समुद्रं च पुनः संपूरयिष्यति । एवं ते ब्रह्मणा देवाः प्रेषिता ऋषिसत्तमाः

«Con el poderoso caudal del Gaṅgā, volverá a colmar el océano». Así, oh el mejor de los ṛṣis, aquellos dioses fueron enviados por Brahmā.

Verse 189

उवाच भगवांस्तुष्टस्त्वगस्त्यमृषिसत्तमम् । देवकार्यं तु भवता दानवानां विनाशनम्

El Bienaventurado Señor, complacido, habló a Agastya, el primero de los ṛṣis: «En verdad, por ti se ha cumplido la obra de los dioses: la destrucción de los Dānavas».

Verse 190

यतस्संतारिता देवास्तेन तुष्टोस्मि वै मुने । अभिप्रेतो वरो यस्ते याचयस्व ददामि तम्

Puesto que por ti han sido salvados los dioses, oh muni, en verdad estoy complacido. Pide el don que anhelas; te lo concederé.

Verse 191

एवमुक्तस्तदागस्त्यः प्रणिपातपुरःसरम् । इहस्थेन मया देव देवकार्यमिदं कृतम्

Así interpelado, Agastya—tras postrarse primero—dijo: «Oh Deva, permaneciendo aquí, he realizado esta obra en favor de los dioses».

Verse 192

सर्वाश्रमाणां प्रवरो भवत्वेष ममाश्रमः । त्वया चोक्तस्तु भगवन्भविता नात्र संशयः

Que este āśrama mío llegue a ser el más excelso entre todos los āśramas. Y, oh Señor Bienaventurado, puesto que tú lo has dicho, así será sin duda alguna.

Verse 193

ब्रह्मोवाच । यात्रां तु पुष्करे कृत्वा इहागत्य नरास्तु ये । इह कुंडेषु ये स्नानं तर्पणं पितृदेवयोः

Brahmā dijo: Aquellos hombres que, tras realizar la peregrinación en Puṣkara, vienen aquí—los que aquí, en estos estanques sagrados, se bañan y ofrecen tārpaṇa a los antepasados y a los dioses—

Verse 194

अर्चनं चैव देवेषु सर्वमक्षयकारकम् । अर्घ्यं चोच्चावचं गृह्य शष्कुलापूपकांस्ततः

La adoración rendida a los dioses es por completo fuente de mérito imperecedero. Tomando arghya —ofrenda reverente— de diversas clases, preséntense luego ofrendas rituales de alimento, como śaṣkula y tortas āpūpaka.

Verse 195

दास्यंति द्विजमुख्येभ्यस्तेषां वासस्त्रिविष्टपे । श्राद्धेन पितरस्तृप्ता यावदाभूतसंप्लवम्

Ellos darán estas ofrendas a los más eminentes entre los dvija; para ellos hay morada en Triviṣṭapa (el cielo). Por el rito de śrāddha, los antepasados quedan satisfechos hasta la disolución al fin de la existencia.

Verse 196

कंदमूलफलैर्वापि तर्पयिष्यति यो मुनिम् । सप्तर्षिस्थानमासाद्य मोदते शास्वतीः समाः

Quienquiera que satisfaga a un muni, aunque sea con raíces, tubérculos y frutos, alcanza la morada de los Siete Ṛṣi y allí se regocija por años eternos.

Verse 197

यज्ञपर्वतमारूढो दृष्ट्वा गंगाविनिर्गमम् । उदङ्मुखी देवनदी निर्गता पुष्करं प्रति

Habiendo ascendido al Monte Yajña y contemplado el surgimiento del Gaṅgā, el río divino, vuelto hacia el norte, partió en dirección a Puṣkara.

Verse 198

अत्राभिषेकं यः कुर्यात्पितृदेवार्चने रतः । अश्वमेधफलं तस्य भवत्येव न संशयः

Quienquiera que aquí realice el abhiṣeka, entregado al culto de los antepasados y de los dioses, alcanza sin duda el fruto del sacrificio Aśvamedha.

Verse 199

यस्त्वेकं भोजयेद्विप्रं कोटिर्भवति भोजिता । अक्षयं त्वन्नपानं च अत्र दत्तं मुनीश्वर

Pero quien alimente siquiera a un solo brāhmaṇa, es como si hubiera alimentado a un koṭi. Y la dádiva de comida y bebida ofrecida aquí se vuelve imperecedera, oh señor de los sabios.

Verse 200

यो यमिच्छति कामं तु सर्वं तस्य भविष्यति । न वियोनिं व्रजत्यत्र स्नातमात्रो नरो भुवि

Cualquier deseo que una persona anhele, todo le llega a ser alcanzable. Aquí, incluso quien solo se ha bañado no cae en un vientre funesto, en esta tierra.

Verse 201

स्थानानां परमं स्थानं तीर्थानां तीर्थमुत्तमम् । मया दत्तं मुनिश्रेष्ठ भविष्यति न संशयः

Llegará a ser el supremo de los lugares, el más excelente de todos los tīrthas—un don concedido por mí, oh el mejor de los sabios; de ello no hay duda.