Manvantaras and Indras; Sudharmā’s Liberation through Viṣṇu-Pradakṣiṇā; Supremacy of Hari-Bhakti

Verse 1

सनक उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि विभूतिं वैष्णवीं मुने । यां श्रृण्वतां कीर्तयतां सद्यः पापक्षयो भवेत् ॥ १ ॥

Dijo Sanaka: «Ahora, oh sabio, expondré la vibhūti vaiṣṇava, la gloria de las manifestaciones divinas de Viṣṇu; quien la escucha y la canta en kīrtana destruye al instante sus pecados».

Verse 2

वैवस्वतेंऽतरे पूर्वं शक्रस्य च बृहस्पतेः । संवादः सुमहानासीत्तं वक्ष्यामि निशामय ॥ २ ॥

Antes del Manvantara de Vaivasvata, tuvo lugar un diálogo grandioso entre Śakra (Indra) y Bṛhaspati. Escucha con atención; ahora lo relataré.

Verse 3

एकदा सर्वभोगाढ्यो विबुधैः परिवारितः । अप्सरोगणसंकीर्णो बृहस्पतिमभाषत ॥ ३ ॥

Una vez, colmado de todo deleite y rodeado por los dioses, en medio de una multitud de apsarās, él se dirigió a Bṛhaspati.

Verse 4

इन्द्र उवाच । बृहस्पते महाभाग सर्वतत्त्वार्थकोविद । अतीतब्रह्मणः कल्पे सृष्टिः कीदृग्विधा प्रभो ॥ ४ ॥

Indra dijo: «Oh Bṛhaspati, afortunadísimo, conocedor del sentido de todos los tattva; oh Señor, ¿cómo fue la creación en el kalpa anterior de Brahmā?»

Verse 5

इन्द्रस्तु कीदृशः प्रोक्तो विवुधाः कीदृशाः स्मृताः । तेषां च कीदृशं कर्म यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ ५ ॥

Te ruego que expliques, en el debido orden y con exactitud: qué clase de ser se dice que es Indra, qué se entiende por los dioses (vivudhas), y qué deberes y acciones (karma) les han sido asignados.

Verse 6

बृहस्पतिरुवाच । न ज्ञायते मया शक्र पूर्वेद्युश्चरितं विधेः । वर्तमानदिनस्यापि दुर्ज्ञेयं प्रतिभाति मे ॥ ६ ॥

Dijo Bṛhaspati: Oh Śakra, ni siquiera conozco lo que hizo ayer el Ordenador (Brahmā); aun los sucesos del día presente se me muestran difíciles de saber.

Verse 7

मनवः समतीताश्च तान्वक्तुमपि न क्षमः । यो विजानाति तं तेऽद्य कथयामि निशामय ॥ ७ ॥

Los Manus ya han pasado, y ni siquiera soy capaz de enumerarlos. Pero aquel que de verdad los conoce—hoy te hablaré de él; escucha con atención.

Verse 8

सुधर्म इति विख्यातः कश्चिदास्ते पुरे तव । भुञ्जानो दिव्यभोगांश्च ब्रह्मलोकादिहागतः ॥ ८ ॥

En tu ciudad vive cierta persona, célebre con el nombre de Sudharma; goza de deleites celestiales, pues ha venido aquí desde Brahmaloka.

Verse 9

स वा एत द्विजानाति कथयामि निशामय । एवमुक्तस्तु गुरुणा शक्रस्तेन समन्वितः ॥ ९ ॥

Esa enseñanza, en verdad, la conoce el dos veces nacido (dvija); la explicaré—escucha atentamente. Así instruido por su guru, Śakra prosiguió, acompañado por él.

Verse 10

देवतागणसंकीर्णः सुधर्मनिलयं ययौ ॥ १० ॥

Rodeado por huestes de dioses, se dirigió a Sudharmā, el divino salón de asamblea.

Verse 11

समागतं देवपतिं बृहस्पतिसमन्वितम् । दृष्ट्वा यथार्हं देवर्षे पूजयामास सादरम् ॥ ११ ॥

Al ver llegar al señor de los dioses, acompañado de Bṛhaspati, el sabio divino lo recibió con el honor debido y lo adoró con reverencia.

Verse 12

सुधर्मेणार्चितः शंक्रो दृष्ट्वा तच्छ्रियमुत्तमाम् । मनसा विस्मयाविष्टः प्रोवाच विनयान्वितः ॥ १२ ॥

Honrado por Sudharmā, Śaṅkara, al contemplar aquella suprema magnificencia, quedó interiormente colmado de asombro y habló con humildad.

Verse 13

इंद्र उवाच । अतीतब्रह्मकल्पस्य वृत्तांतं वेत्सि चेद्बुध । तदाख्याहि समायात एतत्प्रष्टुं सयाजकः ॥ १३ ॥

Indra dijo: «Oh sabio, si conoces el relato del Brahmā-kalpa pasado, cuéntalo. He venido aquí junto con mis sacerdotes para preguntarte esto».

Verse 14

गतनिद्रांश्च देवांश्च येन जानासि सुव्रत । तद्वदस्वाधिकः कस्मादस्मद्भ्योऽपि दिवि स्थितः ॥ १४ ॥

Oh tú de votos excelentes, dinos esa verdad por la cual conoces a los dioses que han despertado del sueño. Y explica: ¿quién es ese Ser superior, que mora en el cielo, más grande incluso que nosotros?

Verse 15

तेजसायशसा कीर्त्या ज्ञानेन च परंतप । दानेन वा तपोभिर्वा कथमेतादृशः प्रभो ॥ १५ ॥

¡Oh abrasador de enemigos! ¿Por qué medio—por el fulgor espiritual, por el renombre, por la gloria, por el conocimiento, por la caridad, o por las austeridades—llega uno a ser como Tú, oh Señor?

Verse 16

इत्युक्तो देवराजेन सुधर्मा प्रहसंस्तदा । प्रोवाच विनयाविष्टः पूर्ववृत्तं यथाविधि ॥ १६ ॥

Así interpelado por el rey de los dioses, Sudharmā sonrió entonces y, colmado de humildad, relató los sucesos anteriores en el debido y correcto orden.

Verse 17

सुधर्म उवाच । चतुर्युगसहस्त्राणि ब्रह्मणो दिनमुच्यते । एकस्मिन् दिवसे शक्र मनवश्च चतुर्दश ॥ १७ ॥

Dijo Sudharma: Mil ciclos de los cuatro yugas se declaran como un solo día de Brahmā. Oh Śakra (Indra), en un día así hay catorce Manus.

Verse 18

इंद्राश्चतुर्दश प्रोक्ता देवाश्च विविधाः पृथक् । इंद्राणां चैव सर्वेषां मन्वादीनां च वासव ॥ १८ ॥

Se declaran catorce Indras, y los dioses son de muchas clases, cada una distinta. Y para todos esos Indras, así como para los Manus y los demás, (el soberano) es Vāsava.

Verse 19

तुल्यता तेजसा लक्ष्म्या प्रभावेण बलेन च । तेषां नामानि वक्ष्यामि श्रृणुष्व सुसमाहितः ॥ १९ ॥

Iguales en resplandor, en fortuna (Lakṣmī), en influencia y en fuerza, ahora declararé sus nombres; escucha con la mente plenamente recogida.

Verse 20

स्वायंभुवो मनुः पूर्वं ततः स्वारोचिषस्तथा । उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा ॥ २० ॥

Primero vino Svāyambhuva Manu; después de él, asimismo, llegó Svārociṣa. Luego siguieron Uttama y Tāmasa, y también Raivata y Cākṣuṣa.

Verse 21

वैवस्वतो मनुश्चैव सूर्यसावर्णिरष्टमः । नवमो दक्षसावर्णिः सर्वदेवहिते रतः ॥ २१ ॥

Vaivasvata es en verdad el Manu (de la era presente); el octavo es Sūryasāvarṇi; y el noveno es Dakṣasāvarṇi, dedicado al bienestar de todos los dioses.

Verse 22

दशमो ब्रह्मसावर्णिर्द्धर्मसावर्णिकस्ततः । ततस्तु रुद्रसावर्णी रोचमानस्ततः स्मृतः ॥ २२ ॥

El décimo Manu es Brahma-sāvarṇi; después de él viene Dharma-sāvarṇika. Luego (sigue) Rudra-sāvarṇi, y tras él se recuerda al (Manu) Rocamāna.

Verse 23

भौत्यश्चतुर्दशः प्रोक्त एते हि मनवः स्मृताः । देवानिंद्रांश्च वक्ष्यामि श्रृणुष्व विबुधर्षभ ॥ २३ ॥

Así, Bhautya es proclamado como el decimocuarto; éstos, en verdad, son recordados como los Manus. Ahora describiré también a los dioses y a los Indras: escucha, oh el mejor entre los sabios.

Verse 24

यामा इति समाख्याता देवाः स्वायंभुवेंऽतरे । शचीपतिः समाख्यातस्तेषामिंद्रो महापतिः ॥ २४ ॥

En el Manvantara de Svāyambhuva, los dioses eran conocidos como los Yāmas; y Śacīpati, el señor de Śacī, fue célebre como su Indra, el gran jefe.

Verse 25

पारावताश्च तुषिता देवाः स्वारोचिषेंऽतरे । विपश्चिन्नाम देवेन्द्रं सर्वसंपत्समन्वितः ॥ २५ ॥

En el Manvantara de Svārociṣa, los dioses fueron los Pārāvatas y los Tuṣitas; y el señor de los dioses (Indra) se llamó Vipaścit, colmado de toda prosperidad.

Verse 26

सुधामानस्तथा सत्याः शिवाश्चाय प्रर्तदनाः । तेषामिंद्रः सुशांतिश्च तृतीये परिकीर्तितः ॥ २६ ॥

Asimismo, existen los grupos llamados Sudhāmānas, Satyas, Śivas y también Prartadanas. Entre ellos, el Indra es Suśānti, proclamado para el tercer grupo.

Verse 27

सुताः पाराहराश्चैव सुत्याश्चासुधियस्तथा । तेषामिंद्रः शिवः प्रोक्तः शक्रस्तामसकेंऽतरे । विभानामा देवपतिः पञ्चमः परिकीर्तितः ॥ २७ ॥

Los Sutās, los Pārāharas, los Sutyas y los Asudhiyas: entre ellos se declara que Śiva es el Indra; y en el intervalo del Manvantara Tāmasa se le llama Śakra. El señor de los devas llamado Vibhā es proclamado como el quinto.

Verse 28

अमिताभादयो देवाः षष्ठेऽपि च तथा श्रृणु । आर्याद्या विबुधाः प्रोक्तास्तेषामिंद्रो मनोजवः ॥ २८ ॥

Escucha también acerca del sexto grupo: los dioses que comienzan con Amitābha. Se declara a los sabios que comienzan con Ārya; entre ellos, Manojava es el Indra (jefe).

Verse 29

आदित्यवसुरुद्राद्या देवा वैवस्वतंऽतरे । इन्द्रः पुरंदरः प्रोक्तः सर्वकामसमन्वितः ॥ २९ ॥

En el Manvantara de Vaivasvata, se dice que los dioses son los Ādityas, los Vasus, los Rudras y otros; e Indra es proclamado como Purandara, dotado del cumplimiento de todos los deseos.

Verse 30

अप्रमेयाश्च विबुधाः सुतपाद्याः प्रकीर्तिताः । विष्णुपूजाप्रभावेण तेषामिंद्रो बलिः स्मृतः ॥ ३० ॥

Esos dioses, proclamados inconmensurables—comenzando por Sutapā—por el poder del culto a Viṣṇu, se dice que tienen a Bali como su Indra (señor).

Verse 31

पाराद्या नवमे देवा इन्द्रश्चाद्भुत उच्यते । सुवासनाद्या विबुधा दशमे परिकीर्तिताः ॥ ३१ ॥

En el noveno grupo están los dioses que comienzan con Pāra, y se dice que el Indra es ‘Adbhuta’ (el Maravilloso). En el décimo grupo se declaran los seres celestiales que comienzan con Suvāsana.

Verse 32

शांतिर्नाम च तत्रेंद्रः सर्वभोगसमन्वितः । विहंगॄमाद्या देवाश्च तेषामिंद्रो वृषः स्मृतः ॥ ३२ ॥

Allí, el señor (Indra) se llama Śānti y está colmado de todo goce. Los dioses que comienzan con los Vihaṅga (aves celestes) están bajo él; y su Indra es recordado como Vṛṣa.

Verse 33

एकादशे द्वादशे तु निबोधकथायामि ते । ऋभुनामा च देवेंद्रो हरिनाभास्तथा सुराः ॥ ३३ ॥

Ahora, acerca del undécimo y del duodécimo grupo, escucha mientras te lo explico: hay un Devendra llamado Ṛbhu, y asimismo los dioses llamados Harinābha.

Verse 34

सुत्रामाद्यास्तथा देवास्त्रयोदशतमेऽन्तरे । दिवस्पतिर्महावीर्यस्तेषामिंद्रः प्रकीर्तितः ॥ ३४ ॥

Asimismo, en el decimotercer Manvantara se mencionan los dioses que comienzan con Sutrāman; y el poderoso Divaspati es celebrado como su Indra.

Verse 35

चतुर्दशे चाक्षुपाद्या देवा इन्द्रः शुचिः स्मृतः । एवं ते मनवः प्रोक्ता इंद्रा देवाश्च तत्त्वतः ॥ ३५ ॥

En el decimocuarto Manvantara, los dioses son conocidos como los Cākṣupas, y Śuci es recordado como Indra. Así, en verdad, te han sido expuestos los Manus, los Indras y las huestes de los devas.

Verse 36

एकस्मिन्ब्रह्यदिवसे स्वाधिकारं प्रभुंजते ॥ ३६ ॥

Dentro de un solo día de Brahmā, ellos gozan y ejercen la autoridad y el ámbito de oficio que les ha sido asignado.

Verse 37

लेकेषु सर्वसर्गेषु सृष्टिरेकविधा स्मृता । कर्त्तारो बहवः संति तत्संख्यां वेत्ति कोविदः ॥ ३७ ॥

En todos los mundos y en cada ciclo de creación, la creación se recuerda como de una sola esencia. Sin embargo, los agentes que la realizan son muchos: ¿quién, en verdad, conoce su número completo?

Verse 38

मयि स्थिते ब्रह्मलोके ब्रह्माणां बहवो गताः । तेषां संख्या न संख्यातु शक्तोऽस्म्यद्य द्विजोत्तम ॥ ३८ ॥

Mientras permanezco establecido en Brahmaloka, muchos Brahmās han pasado. Aun hoy, oh el mejor de los dos veces nacidos, no soy capaz de contar su número.

Verse 39

स्वर्गलोकमपि प्राप्य यावत्कालं श्रृणुष्व मे । चत्वारो मनवोऽतीता मम श्रीश्चातिविस्तरा ॥ ३९ ॥

Aun alcanzando el Svargaloka, escúchame mientras el tiempo lo permita. Cuatro Manus ya han pasado, y mi Śrī—mi fortuna y esplendor—también se ha extendido inmensamente.

Verse 40

स्थातव्यं च मयात्रैव युगकोटिशतं प्रभो । ततः परं गमिष्यामि कर्मभूमिं श्रृणुष्व मे ॥ ४० ॥

Oh Señor, debo permanecer aquí mismo por cien crores de yugas. Después de eso, partiré hacia el reino de la acción. Escúchame.

Verse 41

मया कृतं पुरा कर्म वक्ष्यामि तव सुव्रत । वदतां श्रृण्वतां चैव सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ४१ ॥

Oh tú de excelentes votos, te contaré una acción que realicé hace mucho tiempo, la cual destruye todos los pecados de quienes la relatan y de quienes la escuchan.

Verse 42

अहमांस पुरा शक्र गृध्रः पापो विशेषतः । स्थितश्च भूमिभागे वै अमेध्यामिषभोजनः ॥ ४२ ॥

Anteriormente, oh Shakra (Indra), yo era un buitre, especialmente pecador, que habitaba en el suelo y vivía de carne impura.

Verse 43

एकदाहं विष्णुगृहे प्राकारे संस्थितः प्रभो । पतितो व्याधशस्त्रेण सायं विष्णोर्गृहांगणे ॥ ४३ ॥

Oh Señor, una vez, mientras estaba de pie en el muro del templo de Vishnu, al atardecer fui derribado por el arma de un cazador y caí en el patio del santuario de Vishnu.

Verse 44

मयि कंठगतप्राणे भषणो मांसलोलुपः । जग्राह मां स्ववक्रेण श्वभिरन्यैश्चरन्द्रुतः ॥ ४४ ॥

Cuando mi aliento vital había subido a mi garganta, Bhashana, ávido de carne, me atrapó con sus propias mandíbulas, mientras otros perros también me desgarraban.

Verse 45

वहन्मां स्वमुखेनैव भीतोऽन्यैर्भषणैस्तथा । गतः प्रदक्षिणा कारं विष्णोस्तन्मंदिरं प्रभो ॥ ४५ ॥

Llevándome en su propia boca, y atemorizado también por las amenazas y burlas de los demás, dio la vuelta al templo del Señor Viṣṇu en pradakṣiṇā (circunvalación), oh Señor.

Verse 46

तेनैव तुष्टिमापन्नो ह्यंतरात्मा जगन्मयः । मम चापि शुनश्चापि दत्तावन्परमं पदम् ॥ ४६ ॥

Complacido por ese mismo acto, el Ser Interior—que lo penetra todo en el universo—quedó satisfecho y concedió el estado supremo a mí, y también al perro.

Verse 47

प्रदक्षिणा कारतया गतस्यापीदृशं फलम् । संप्राप्तं विबुधश्रेष्ट किं पुनः सम्यगर्चनात् ॥ ४७ ॥

Aun quien realiza la pradakṣiṇā de modo meramente mecánico alcanza un fruto así, oh el mejor entre los dioses; ¡cuánto mayor, entonces, será el fruto de la adoración correcta, hecha según el rito debido!

Verse 48

इत्युक्तो देवराजस्तु सुधर्मेण महात्मना । मनसा प्रीतिमापन्नो हरिपूजा रतोऽभवत् ॥ ४८ ॥

Así interpelado por el magnánimo Sudharma, el rey de los dioses se alegró en su interior y se entregó con devoción al culto de Hari (Viṣṇu).

Verse 49

तथापि निर्जराः सर्वे भारते जन्मलिप्सवः । समर्चयंति देवेशं नारायणमनामयम् । तानर्चयन्ति सततं ब्रह्माद्या देवतागणाः ॥ ४९ ॥

Aun así, todos los dioses inmortales, anhelando nacer en Bhārata, adoran al Señor de los dioses: Nārāyaṇa, el impecable y libre de enfermedad. Y a esos mismos dioses los honran sin cesar las huestes de deidades, comenzando por Brahmā.

Verse 50

नारायणानुस्मरणोद्यतानां महात्मनां त्यक्तपरिग्रहणाम् । कथं भवत्युग्रभवस्य बंधस्तत्सङ्गलुब्धा यदि मुक्तिभाजः ॥ ५० ॥

Para las grandes almas siempre dispuestas a recordar a Nārāyaṇa y que han renunciado al afán de posesión, ¿cómo podría haber esclavitud nacida del fiero devenir mundano? Aun si son atraídas por tal compañía, siguen siendo partícipes de la liberación.

Verse 51

ये मानवाः प्रतिदिनं परिमुक्तसङ्गा नारायणं गरुडवाहनमर्चयंति । ते सर्वपापनिकरैः परितो विमुक्ता विष्णोः पदं शुभतरं प्रतियांति हृष्टाः ॥ ५१ ॥

Quienes, día tras día, libres de apego mundano, adoran a Nārāyaṇa—el Señor que cabalga a Garuḍa—quedan por completo liberados de multitudes de pecados y, gozosos, alcanzan la morada supremamente auspiciosa de Viṣṇu.

Verse 52

ये मानवा विगतरागपरावरज्ञा नारायणं सुरगुरुं सततं स्मरंति । ध्यानेन तेन हतकिल्बिषचेतनास्ते मातुः पयोधररसं न पुनः पिबंति ॥ ५२ ॥

Quienes, libres de apego y conocedores de lo alto y lo bajo, recuerdan sin cesar a Nārāyaṇa, preceptor de los dioses: por esa meditación su conciencia queda purificada de culpa, y ya no vuelven a beber la leche del pecho materno (es decir, no renacen).

Verse 53

ये मानवा हरिकथाश्रवणास्तदोषाः कृष्णांघ्रपद्मभजने रतचेतनास्च । ते वै पुंनति च जगंति शरीरसंगात् संभाषणादपि ततो हरिरेव पूज्यः ॥ ५३ ॥

Aquellos cuyas faltas son lavadas al escuchar las narraciones de Hari, y cuya mente se deleita en el bhajana a los pies de loto de Kṛṣṇa, verdaderamente purifican los mundos. Incluso la mera compañía y conversación con ellos santifica; por eso, sólo Hari es digno de adoración.

Verse 54

हरिपूजापरा यत्र महांतः शुद्धबुद्धयः । तत्रैव सकलं भद्रं यथा निम्ने जलं द्विज ॥ ५४ ॥

Oh, dos veces nacido: dondequiera que los grandes, de entendimiento purificado, se entregan a la adoración de Hari, allí mismo se reúne toda dicha y buenaventuranza, como el agua que naturalmente se junta en lo hondo.

Verse 55

हरिरेव परो बन्धुर्हरिरेव परा गतिः । हरिरेव ततः पूज्यो यतश्चेतन्यकारणम् ॥ ५५ ॥

Hari solo es el pariente supremo; Hari solo es el refugio y la meta más alta. Por ello, solo Hari debe ser adorado, pues Él es la causa de la conciencia misma.

Verse 56

स्वर्गापवर्गफलदं सदानंदं निरामयम् । पृज्यस्य मुनिश्रेष्ठ परं श्रेयो भविष्यति ॥ ५६ ॥

Oh el mejor de los sabios, para quien es digno de veneración, esta enseñanza/práctica llegará a ser el bien supremo: otorga los frutos del cielo y de la liberación, mora en dicha eterna y está libre de toda aflicción.

Verse 57

पूजयंति हरिं ये तु निष्कामाः शुद्धमानसाः । तेषां विष्णुः प्रसन्नात्मा सर्वान्कामान् प्रयच्छति ॥ ५७ ॥

Quienes adoran a Hari sin deseo alguno y con mente purificada, a ellos Vishnu, complacido en su corazón, les concede toda realización digna.

Verse 58

यस्त्वेतच्छृणुयाद्वापि पठेद्वा सुसमाहितः । स प्राप्नोत्यश्वमेधस्य फलं मुनिवरोत्तम ॥ ५८ ॥

Quien, con concentración firme, escuche esto o lo recite—oh el más excelso de los sabios—alcanza el mérito, el fruto, del sacrificio Aśvamedha.

Verse 59

इत्येतत्ते समाख्यातं हरिपूजाफलं द्विज । संकोचविस्तराभ्यां तु किमन्यत्कथयामि ते ॥ ५९ ॥

Así, oh dos veces nacido, te he explicado el fruto de adorar a Hari. Sea en breve o con amplitud, ¿qué más podría decirte?