Adhyaya 48: The Emanation of Beings from Brahma: Night, Day, Twilight, and the Orders of Creation

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे प्राकृतवैकृतसर्गो नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः । अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः— क्रौष्टुकिरुवाच— समासात् कथिता सृष्टिः सम्यग् भगवता मम । देवादीनां भवं ब्रह्मन् विस्तरात्तु ब्रवीहि मे ॥

Así, en el Śrī Mārkaṇḍeya Purāṇa concluye el capítulo cuadragésimo séptimo, llamado «Creación Prākṛta y Vaikṛta». Comienza el capítulo cuadragésimo octavo. Dijo Krauṣṭuki: «La creación me ha sido explicada correctamente y en breve por el Bienaventurado. Oh brahmán, cuéntame en detalle el origen de los dioses y de los demás seres».

Verse 2

मार्कण्डेय उवाच कुशलाकुशलैर्ब्रह्मन् भाविता पूर्वकर्मभिः । ख्याता तथा ह्यनिर्मुक्ताः प्रलये ह्युपसंहृताः ॥

Dijo Mārkaṇḍeya: Oh brāhmaṇa, los seres son moldeados por las acciones previas—por lo meritorio y lo no meritorio. Así son conocidos como tales; no quedan libres de esa condición, y en el tiempo de la disolución, en verdad son reabsorbidos.

Verse 3

देवाद्याः स्थावरान्ताश्च प्रजा ब्रह्मंश्चतुर्विधाः । ब्रह्मणः कुर्वतः सृष्टिं जज्ञिरे मानसास्तदा ॥

Oh brāhmaṇa, las criaturas—desde los dioses hasta los inmóviles—eran de cuatro clases. Cuando Brahmā realizaba la creación, entonces surgieron como seres nacidos de la mente.

Verse 4

ततो देवासुरान् पितॄन् मानुषांश्च चतुष्टयम् । सिसृक्षुरम्भांस्येतानि स्वमात्मानमयूयुजत् ॥

Entonces, deseando crear los cuatro grupos—dioses, asuras, pitṛs y humanos—él (Prajāpati) aplicó su propio ser a ese acto.

Verse 5

युक्तात्मनस्तमोमात्रा उद्रिक्ता भूत्त् प्रजापतेः । सिसृक्षोर्जघनात् पूर्वमसुरा जज्ञिरे ततः ॥

Cuando Prajāpati—con su ser comprometido en la creación—tenía predominio de tamas, los asuras nacieron primero, de su parte posterior.

Verse 6

उत्ससर्ज ततस्तां तु तमोमात्रात्मिकां तनुम् । सापविद्धा तनुस्तेन सद्यो रात्रिरजायत ॥

Luego desechó aquel cuerpo compuesto principalmente de tamas. Cuando ese cuerpo fue abandonado por él, la Noche surgió de inmediato.

Verse 7

अन्यां तनुमुपादाय सिसृक्षुः प्रीतिमाप सः । सत्त्वोद्रेकास्ततो देवा मुखतस्तस्य जज्ञिरे ॥

Tomando otro cuerpo, Él—deseoso de crear—se complació. Entonces, con predominio de sattva, los dioses nacieron de su boca.

Verse 8

उत्ससर्ज च भूतेशस्तनुं तामप्यसौ विभुः । सा चापविद्धा दिवसṃ सत्त्वप्रायमजायत ॥

Aquel poderoso Señor de los seres desechó también ese cuerpo. Al ser abandonado, surgió el Día, predominantemente de sattva.

Verse 9

सत्त्वमात्रात्मिकामेव ततोऽन्यां जगृहे तनुम् । पितृवन्मन्यमानस्य पितरस्तस्य जज्ञिरे ॥

Luego tomó otro cuerpo hecho únicamente de sattva. Al concebirse en un modo semejante al de los pitṛ, nacieron de Él los Pitṛs.

Verse 10

सृष्ट्वा पितॄन् उत्ससर्ज तनुं तामपि स प्रभुः । सा चोत्सृष्टाभवत् सन्ध्या दिवानक्तान्तरस्थिताः ॥

Habiendo creado a los Pitṛs, aquel Señor desechó también ese cuerpo; al ser liberado, se convirtió en el Crepúsculo, situado entre el día y la noche.

Verse 11

रजोमात्रात्मिकामन्यां तनुं भेजेऽथ स प्रभुः । ततो मनुष्याः सम्भूता रजोमात्रासमुद्भवाः ॥

Entonces aquel Señor asumió otro cuerpo hecho de rajas; de él surgieron los seres humanos, nacidos según la medida de rajas.

Verse 12

सृष्ट्वा मनुष्याञ् स विभुरुत्ससर्ज तनुं ततः । ज्योत्स्ना समभवत् सा च नक्तान्तेऽहर्मुखे च या ॥

Habiendo creado a los seres humanos, aquel Señor omnipenetrante dejó entonces un cuerpo. De él surgió el resplandor lunar (jyotsnā), que aparece al final de la noche y en la apertura del día.

Verse 13

इत्येतास्तनवस्तस्य देवदेवस्य धीमतः । ख्याता रात्र्यहनी चैव सन्ध्या ज्योत्स्ना च वै द्विज ॥

Así se declaran estos cuerpos de aquel sabio Señor de los dioses: la noche y el día, el crepúsculo (sandhyā) y el resplandor lunar (jyotsnā), oh dos veces nacido.

Verse 14

ज्योत्स्ना सन्ध्या तथैवाह—सत्त्वमात्रात्मकं त्रयम् । तमोमात्रात्मिका रात्रिः सा वै तस्मात् त्रियामिका ॥

La luz de la luna y el crepúsculo, y asimismo (el día), se dicen constituidos predominantemente de sattva—tres en total. La noche está constituida predominantemente de tamas; por eso se la llama ‘triyāmā’ (las tres vigilias).

Verse 15

तस्माद् देवा दिवा रात्रावसुरास्तु बलान्विताः । ज्योत्स्नागमे च मनुजाः सन्ध्यायां पितरस्तथा ॥

Por ello los dioses son fuertes de día, y los asuras son fuertes de noche. Con la llegada de la luz lunar los humanos (son fuertes), y en el crepúsculo los Pitṛs (los antepasados) igualmente (lo son).

Verse 16

भवन्ति बलिनोऽधृष्या विपक्षाणां न संशयः । तद्विपर्यमासाद्य प्रयान्ति च विपर्ययम् ॥

Se vuelven fuertes e inexpugnables para sus adversarios—de ello no hay duda. Pero cuando llega el tiempo/condición contraria, también ellos sufren inversión.

Verse 17

ज्योत्स्नो रात्र्यहनी सन्ध्या चत्वार्येतानि वै प्रभोः । ब्रह्मणस्तु शरीराणि त्रिगुणोपश्रितानि तु ॥

La luz de la luna, la noche y el día, y el crepúsculo: estos cuatro son en verdad los cuerpos del Señor; son cuerpos de Brahmā, asentados sobre las tres guṇas.

Verse 18

चत्वार्येतान्यथोत्पाद्य तनुमन्यां प्रजापतिः । रजस्तमोमयीं रात्रौ जगृहे क्षुत्तृडन्वितः ॥

Tras producir estos cuatro, Prajāpati asumió de noche otro cuerpo—hecho de rajas y tamas—dotado de hambre y sed.

Verse 19

तदन्धकारे क्षुत्क्षामानसृजद् भगवानजः । विरूपान् श्मश्रुलानत्तुमारब्धास्ते च तां तनुम् ॥

En aquella oscuridad, el Bienaventurado No Nacido (Aja) creó seres consumidos por el hambre—deformes y barbados; y se dispusieron a devorar aquel cuerpo.

Verse 20

रक्षाम इति तेभ्योऽन्ये य ऊचुस्ते तु राक्षसाः । खादाम इति ये चोचुस्ते यक्षा यक्षणात् द्विज ॥

De entre ellos, quienes dijeron: «Protejámoslo», se convirtieron en Rākṣasas. Quienes dijeron: «Comámoslo», se convirtieron en Yakṣas—llamados así por su acto de comer, oh dos veces nacido.

Verse 21

तान् दृष्ट्वा ह्यप्रियेनास्य केशाः शीर्यन्त वेधसः । समारोहणहीनाश्च शिरसो ब्रह्मणस्तु ते ॥

Al verlos, surgió el desagrado en el Creador (Vedhas), y su cabello se desprendió. Así, aquellas cabezas de Brahmā quedaron sin pelo (calvas).

Verse 22

सर्पणात्तेऽभवन् सर्पा हीनत्वादहयः स्मृताः । सर्पान् दृष्ट्वा ततः क्रोधात् क्रोधात्मानो विनिर्ममे ॥

Por su movimiento reptante llegaron a ser llamados “serpientes”; y por su bajeza se les recuerda como “ahayaḥ”. Al ver a las serpientes, movido por la ira, creó seres cuya propia naturaleza es la cólera.

Verse 23

वर्णेन कपिलेनोग्रास्ते भूताः पिशिताशनाः । ध्यायतो गां ततस्तस्य गन्धर्वा जज्ञिरे सुताः ॥

Aquellos seres feroces, de color leonado, se volvieron devoradores de carne. Luego, al contemplar la vaca, nacieron los Gandharvas como sus hijos.

Verse 24

जज्ञिरे पिबतो वाचं गन्धर्वास्तेन ते स्मृताः । अष्टास्वेतासु सृष्टासु देवयोनिषु स प्रभुः ॥

Nacieron cuando él “bebió” el habla; por eso se les recuerda como Gandharvas. Cuando fueron creados estos ocho vientres (órdenes) divinos, el Señor [procedió en consecuencia].

Verse 25

ततः स्वदेहतोऽन्यानि वयांसि पशवोऽसृजत् । मुखतोऽजाः ससर्जाथ वक्षसश्चावयोऽसृजत् ॥

Luego, de su propio cuerpo creó otras aves y animales. De su boca creó las cabras, y de su pecho creó las ovejas.

Verse 26

गावश्चैवोदराद् ब्रह्मा पार्श्वाभ्याञ्च विनिर्ममे । पद्भ्याञ्चाश्वान् स मातङ्गान् रासबान् शशकान् मृगान् ॥

Y Brahmā formó las vacas de su vientre, y también de sus costados. De sus pies produjo caballos, elefantes, asnos, liebres y ciervos.

Verse 27

उष्ट्रानश्वतरांश्चैव नानारूपाश्च जातयः । ओषध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे ॥

También fueron creados los camellos y las mulas, y muchas otras clases de formas diversas. Las plantas medicinales—portadoras de frutos y raíces—nacieron de sus cabellos.

Verse 28

एवं पश्वोषधीः सृष्ट्वा ह्ययजच्चाध्वरे विभुः । तस्मादादौ तु कल्पस्य त्रेतायुगमुखे तदा ॥

Así, habiendo creado a los animales y las plantas medicinales, el Señor realizó el sacrificio conforme al rito. Por ello, al comienzo del kalpa—en la misma apertura del Tretā-yuga—se instituyó este orden sacrificial.

Verse 29

गौरजः पुरुषो मेषो अश्वाश्वतरगर्दभाः । एतान् ग्राम्यान् पशूनाहुरारण्यांश्च निबोध मे ॥

La vaca, la cabra, el ser humano, el carnero, el caballo, la mula y el asno: éstos son declarados animales domésticos. Y ahora, aprende de mí cuáles son los salvajes.

Verse 30

श्वापदं द्विखुरं हस्ती वानराः पक्षिपञ्चमाः । औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमास्तु सरीसृपाः ॥

Bestias depredadoras, animales de pezuña hendida, elefantes y monos; las aves como el quinto grupo; las criaturas acuáticas como el sexto; y el séptimo lo constituyen los reptiles o seres rastreros.

Verse 31

गायत्रीञ्च ऋचञ्चैव त्रिवृत् सोमं रथन्तरम् । अग्निष्टोमञ्च यज्ञानां निर्ममे प्रथमांमुखात् ॥

De la boca suprema creó la Gāyatrī y los himnos Ṛk, el Trivṛt, el Soma, el Rathantara, y, entre los sacrificios, el Agniṣṭoma.

Verse 32

यजूṃषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा । बृहत्साम तथोकथञ्च दक्षिणादसृजन्मुखात् ॥

De su rostro meridional hizo surgir las fórmulas del Yajus, el metro Triṣṭubh, el stoma quíntuplo de quince partes, y el sāman Bṛhat (canto), junto con la dakṣiṇā, la retribución sacrificial.

Verse 33

सामानि जगतीच्छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा । वैरूपमतिरात्रञ्च निर्ममे पश्चिमान्मुखात् ॥

De su rostro occidental modeló los cantos Sāman, el metro Jagatī, el stoma de quince partes, y también el Vairūpa (forma de stoma/canto) y el Atirātra (rito del Soma durante la noche).

Verse 34

एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च । अनुष्टुभं सवैराजमुत्तरादसृजन्मुखात् ॥

De su rostro septentrional hizo surgir el Atharvan (Atharvaveda), el Ekaviṃśa (stoma de veintiuna partes), el rito Āptoryāma, el metro Anuṣṭubh y el Vairāja (forma de stoma/canto).

Verse 35

विद्युतोऽशनिमेघाश्च रोहितेन्द्रधनूंषि च । वयांसि च ससर्जादौ कल्पस्य भगवान् विभुः ॥

Al comienzo del kalpa, el Señor Bienaventurado, omnipenetrante, creó el relámpago, el trueno y las nubes, el fulgor rojizo y los arcoíris, y también las aves.

Verse 36

उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे । सृष्ट्वा चतुष्टयं पूर्वं देवासुरपितॄन् प्रजाः ॥

De sus miembros nacieron seres de condición superior e inferior. Habiendo creado primero el conjunto cuádruple—dioses, asuras, pitṛs (manes ancestrales) y la progenie—prosiguió después.

Verse 37

ततोऽसृजत स भूतानि स्थावराणि चराणि च । यक्षान् पिशाचान् गन्धर्वांस्तथैवाप्सरसांगणान् ॥

Luego creó a los seres inmóviles y móviles: yakṣas, piśācas, gandharvas, y asimismo las huestes de apsaras.

Verse 38

नरकिन्नररक्षांसि वयः पशुमृगोरगान् । अव्ययं च व्ययं चैव यदिदं स्थाणुजङ्गमम् ॥

A los humanos, kinnaras, rākṣasas, aves, ganado, fieras y serpientes—en verdad, cuanto existe como inmóvil y móvil—(los creó), tanto lo imperecedero como lo perecedero.

Verse 39

तेषां ये यानि कर्माणि प्राक् सृष्टेः प्रतिपेदिरे । तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः ॥

Cualesquiera acciones que esos seres hubieran asumido antes de la (anterior) creación, esas mismas inclinaciones vuelven a tomar, al ser creados repetidamente, una y otra vez.

Verse 40

हिंस्त्राहिंस्त्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते । तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते ॥

Hacia la violencia y la no violencia, la mansedumbre y la crueldad, el dharma y el adharma, la verdad y la falsedad—los seres avanzan según han sido condicionados por esos estados; por ello, esa misma tendencia llega a ser grata a cada cual.

Verse 41

इन्द्रियार्तेषु भूतेषु शरीरेषु च स प्रभुः । नानात्वं विनियोगञ्च धातैव व्यदधात् स्वयम् ॥

En los objetos de los sentidos, en los elementos y en los cuerpos, ese Señor—en verdad el Ordenador (Dhātṛ)—estableció por sí mismo la diversidad y la asignación específica de funciones.

Verse 42

नाम रूपञ्च भूतानां कृत्यानाञ्च प्रपञ्चनम् । वेदशब्देभ्य एवाऽऽदौ देवादीनाञ्चकार सः ॥

Al principio mismo, él (Brahmā) modeló—mediante los sonidos del Veda—la manifestación detallada de los nombres y las formas de los seres, y también el ordenamiento de los ritos y actos, comenzando por los dioses y así sucesivamente.

Verse 43

ऋषीणां नामधेयानि याश्च देवेषु सृष्टयः । शर्वर्यन्ते प्रसूतानामन्येषाञ्च ददाति सः ॥

Él asigna las denominaciones de los videntes (ṛṣi) y las diversas creaciones entre los dioses; y del mismo modo otorga (nombres/lugares) a los nacidos en la estirpe de ‘Śarvarī’ y también a otros.

Verse 44

यथार्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावाः युगादिषु ॥

Así como los rasgos distintivos de las estaciones aparecen sucesivamente en muchas formas—esos mismos patrones una y otra vez—, así también las condiciones y los estados se repiten en los comienzos de los yuga.

Verse 45

एवंविधाः सृष्टयस्तु ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । शर्वर्यन्ते प्रबुद्धस्य कल्पे कल्पे भवन्ति वै ॥

Tales clases de creaciones, en verdad, acontecen para Brahmā, cuyo origen procede de lo no manifestado (avyakta); cuando él despierta, surgen en cada kalpa—kalpa tras kalpa.