Adhyaya 4: Jaimini Meets the Dharmapakshis: Four Doubts on the Mahabharata and the Opening of Narayana Doctrine

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे विन्ध्यप्राप्तिर्नाम तृतीयोऽध्यायः । चतुर्थोऽध्यायः । मार्कण्डेय उवाच— एवं ते द्रोणतनयाः पक्षिणो ज्ञानिनोऽभवन् । वसन्ति ह्यचले विन्ध्ये तानुपास्व च पृच्छ च ॥

Así concluye el tercer capítulo del Śrī Mārkaṇḍeya Purāṇa, llamado «Llegada al Vindhya». Ahora comienza el cuarto capítulo. Dijo Mārkaṇḍeya: «De este modo, aquellas aves—hijos de Droṇa—se hicieron sabias. Habitan en el monte Vindhya; ve a ellas, sírvelas y pregúntales».

Verse 2

इत्यृषेर्वचनं श्रुत्वा मार्कण्डेयस्य जैमिनिः । जगाम विन्ध्यशिखरं यत्र ते धर्मपक्षिणः ॥

Al oír las palabras del sabio Mārkaṇḍeya, Jaimini fue a la cumbre del Vindhya, donde se hallaban aquellas «aves del Dharma».

Verse 3

तन्नगासन्नभूतश्च शुश्राठ पठतां ध्वनिम् । श्रुत्वा च विस्मयाविष्टश्चिन्तयामास जैमिनिः ॥

Entonces, al acercarse a aquella montaña, oyó el sonido de una recitación. Al oírlo, Jaimini—sobrepasado por el asombro—comenzó a reflexionar (a considerar qué podría ser).

Verse 4

स्थानसौष्ठवसम्पन्नं जितश्वासमविश्रमम् । विस्पष्टमपदोषञ्च पठ्यते द्विजसत्तमैः ॥

Los mejores entre los dos veces nacidos recitan el texto con excelencia en la articulación, con el aliento dominado y sin fatiga; con claridad y sin faltas en la dicción.

Verse 5

वियोनिमपि सम्प्राप्तानेतान् मुनिकुमारकान् । चित्रमेतदहं मन्ये न जहाति सरस्वती ॥

«Aunque estos jóvenes sabios hayan llegado a estar sin (nacimiento) ordinario, lo considero una maravilla: Sarasvatī no los abandona.»

Verse 6

बन्धुवर्गस्तथा मित्रं यच्चेष्टमपरं गृहे । त्यक्त्वा गच्छति तत्सर्वं न जहाति सरस्वती ॥

El círculo de parientes, los amigos y cuanto es querido en el hogar—dejándolo todo atrás, uno parte; pero Sarasvatī (el saber/la verdadera gnosis) no se aparta de la persona.

Verse 7

इति सञ्चिन्तयन्नेव विवेश गिरिकन्दरम् । प्रविश्य च ददर्शासौ शिलापट्टगतान् द्विजान् ॥

Así reflexionando, entró en una caverna de la montaña; y, al penetrar en su interior, vio a los sabios brāhmaṇas sentados sobre losas de piedra.

Verse 8

पठतस्तान् समालोक्य मुखदोषविवर्जितान् । सोऽथ शोकेन हर्षेण सर्वानेवाभ्यभाषत ॥

Al verlos recitar, y al observar que sus rostros estaban libres de defecto, entonces—conmovido a la vez por la pena y el gozo—se dirigió a todos ellos.

Verse 9

स्वस्त्यस्तु वो द्विजश्रेष्ठा जैमिनिं मां निबोधत । व्यासशिष्यमनुप्राप्तं भवतां दर्शनोत्सुकम् ॥

Bienaventuranza sea contigo, oh el mejor de los dos veces nacidos. Sabe que yo soy Jaimini, discípulo de Vyāsa, que he venido aquí, anheloso de verte.

Verse 10

मन्युर्न खलु कर्तव्यो यत् पित्रातीव मन्युना । शप्ताः खगतामापन्नाः सर्वथा दिष्टमेव तत् ॥

En verdad, no debe consentirse la ira, especialmente la ira que uno dirige incluso contra su padre. Maldecidos, alcanzaron el estado de aves; en todo sentido, aquello no fue sino destino (diṣṭa).

Verse 11

स्फीतद्रव्ये कुले केचिज्जाताः किल मनस्विनः । द्रव्यनाशे द्विजेन्द्रास्ते शबरेण सुसान्त्विताः ॥

En un linaje rico en posesiones, nacieron en verdad ciertos hombres de ánimo elevado. Cuando su riqueza fue destruida, aquellos preeminentes entre los dos veces nacidos fueron bien consolados por un Śabara (morador del bosque).

Verse 12

दत्त्वा याचन्ति पुरुषा हत्वा वध्यन्ति चापरे । पातयित्वा च पात्यन्ते त एव तपसः क्षयात् ॥

Habiendo dado, los hombres después mendigan; habiendo matado, otros los matan a ellos mismos. Y habiendo hecho caer a otros, ellos también—esas mismas personas—son abatidos cuando se agota su reserva de austeridad (tapas).

Verse 13

एतद्दृष्टं सुबहुशो विपरीतं तथा मया । भावाभावसमुच्छेदैरजस्रं व्याकुलं जगत् ॥

Yo también lo he visto muchas veces: que las cosas resultan contrarias a lo esperado. El mundo está incesantemente agitado, pues es continuamente trastornado por las alternancias de ser y no ser (surgir y perecer).

Verse 14

इति सञ्चिन्त्य मनसा न शोकं कर्तुमर्हथ । ज्ञानस्य फलमेतावच्छोकहर्षैरधृष्यता ॥

Reflexionando así en tu mente, no debes ceder al duelo. Éste es el fruto del conocimiento verdadero: que uno no es vencido ni por la tristeza ni por la alegría.

Verse 15

ततस्ते जैमिनिं सर्वे पाद्यार्घ्याभ्यामपूजयन् । अनामयञ्च पप्रच्छुः प्रणिपत्य महामुनिम् ॥

Entonces todos honraron a Jaimini con agua para lavar los pies y con la ofrenda de arghya; y, postrándose ante el gran sabio, preguntaron por su bienestar.

Verse 16

अथोचुः खगमाः सर्वे व्यासशिष्यं तफोनिधिम् । सुखोपविष्टं विश्रान्तं पक्षानिलहतक्लमम् ॥

Entonces todas las aves se dirigieron al discípulo de Vyāsa, tesoro de austeridad—sentado cómodamente, descansado, y aliviado del cansancio por la brisa de sus alas.

Verse 17

पक्षिण ऊचुः अद्य नः सफलं जन्म जीवितञ्च सुजीवितम् । यत् पश्यामः सुरैर्वन्द्यं तव पादाम्बुजद्वयम् ॥

Las aves dijeron: “Hoy nuestro nacimiento se ha vuelto fructífero y nuestra vida, en verdad, bien vivida, porque contemplamos tu par de pies de loto—pies venerados incluso por los dioses.”

Verse 18

पितृकोपाग्निरुद्भूतो यो नो देहेषु वर्तते । सो ’द्य शान्तिं गतो विप्र युष्मद्दर्शनवारिणा ॥

Oh brāhmaṇa, el fuego nacido de la ira de los antepasados, que moraba en nuestros cuerpos—hoy se ha apaciguado, extinguido por el agua de tu darśana (visión/presencia sagrada).

Verse 19

कच्चित् ते कुशलं ब्रह्मन्नाश्रमे मृगपक्षिषु । वृक्षेष्वथ लता-गुल्म-त्वक्सार-तृणजातिषु ॥

Oh brāhmana, ¿está todo bien en tu ermita—entre los ciervos y las aves, y asimismo entre los árboles, las enredaderas y los arbustos, las plantas de corteza y médula, y las diversas clases de hierbas?

Verse 20

अथवा नैतदुक्तं हि सम्यगस्माभिरादृतैः । भवता सङ्गमो येषां तेषामकुशलं कुतः ॥

O más bien, no lo expresamos debidamente, aunque hablamos con el debido respeto; pues para quienes tienen trato contigo, ¿cómo podría sobrevenirles alguna desgracia (inauspiciosidad)?

Verse 21

प्रसादञ्च कुरुष्वात्र ब्रूह्यागमनकारणम् । देवानामिव संसर्गो भवतोऽभ्युदयो महान् । केनास्मद्भाग्यगुरुणा आनीतो दृष्टिगोचरम् ॥

Muéstranos aquí tu favor y dime la causa de tu venida. Tu compañía es como la de los dioses (que otorgan gracia); tu llegada es una gran bendición. ¿Por qué poderosa fuerza de nuestra buena fortuna has sido traído al alcance de nuestra vista?

Verse 22

जैमिनिरुवाच श्रूयतां द्विजशार्दूलाः कारणं येन कन्दरम् । विन्ध्यस्येहागतो रम्यं रेवाद्वारिकणोक्षितम् । सन्देहान् भारते शास्त्रे तान् प्रष्टुं गतवानहम् ॥

Dijo Jaimini: «Oh tigres entre los nacidos dos veces, escuchad la razón por la cual he venido aquí— a esta cueva del Vindhya, encantadora y rociada con las aguas en la entrada del Revā. He venido para preguntar acerca de las dudas que tengo respecto del Bhārata-śāstra».

Verse 23

मार्कण्डेयं महात्मानं पूर्वं भृगुकुलोद्वहम् । तमहं पृष्टवान् प्राप्य सन्देहान् भरतं प्रति ॥

Antes, tras encontrarme con el magnánimo Markandeya—eminente vástago del linaje de Bhṛgu—lo interrogué, pues tenía dudas acerca de Bhārata (la tierra/el pueblo de Bhārata).

Verse 24

स च पृष्टो मया प्राह सन्ति विन्ध्ये महाचले । द्रोणपुत्रा महात्मानस् ते वक्ष्मन्त्यर्थविस्तरम् ॥

Y cuando le pregunté, respondió: «En la gran montaña Vindhya hay hijos de Droṇa, de ánimo elevado; ellos te explicarán este asunto con todo detalle».

Verse 25

तद्वाक्ययोदितश्चेमं माऽगतोऽहं महागिरिम् । तच्छृणुध्वमशेषेण श्रुत्वा व्याख्यातुमर्हथ ॥

Impulsado por sus palabras, he venido a esta gran montaña. Ahora escúchalo por completo; después de oírlo, complácete en explicarlo debidamente.

Verse 26

पक्षिण ऊचुः विषये सति वक्ष्यामो निर्विशङ्कः शृणुष्व तत् । कथं तन्न वदिष्यामो यदस्मद्बुद्धिगोचरम् ॥

Las aves dijeron: «Cuando el asunto esté dentro de nuestro alcance, hablaremos sin vacilar—escucha eso. ¿Cómo no habríamos de decir lo que se halla dentro del ámbito de nuestro entendimiento?»

Verse 27

चतुर्ष्वपि हि वेदेषु धर्मशास्त्रेषु चैव हि । समस्तेषु तथाङ्गेषु यच्चान्यद्वेदसंमितम् ॥

En verdad, en los cuatro Vedas, y asimismo en los Dharmaśāstras, y en todos los miembros auxiliares (Vedāṅgas), y en cuanto concuerda con el Veda—allí se halla esta enseñanza/este punto, o debe entenderse como autoridad.

Verse 28

एतेषु गोचरोऽस्माकं बुद्धेर् ब्राह्मणसत्तम । प्रतिज्ञान्तु समारोढुं तथापि न हि शक्नुमः ॥

«Oh, el mejor de los brāhmaṇas, estos asuntos caen dentro del alcance de nuestro entendimiento; y aun así, no podemos sostener (esto es, guardar y cumplir) el voto que hemos asumido».

Verse 29

तस्माद्वदस्व विश्रब्धं सन्दिग्धं यद्वि भारत । वक्ष्यामस्तव धर्मज्ञ न चेनमोहो भविष्यति ॥

Por tanto, oh Bhārata, habla con libertad cualquier duda que tengas. Te la explicaremos, oh conocedor del dharma, para que no surja en ti la ilusión.

Verse 30

जैमिनिरुवाच सन्दिग्धानीह वस्तूनि भारतं प्रति यानि मे । शृणुध्वममलास्तानि श्रुत्वा व्याख्यातुमर्हथ ॥

Dijo Jaimini: «Aquí, oh descendientes de Bharata, tengo ciertos asuntos que me suscitan duda. Escuchad esas preguntas, oh inmaculados; tras oírlas, debéis explicarlas».

Verse 31

कस्मान्मानुषतां प्राप्तो निर्गुणोऽपि जनार्दनः । वासुदेवोऽखिलाधारः सर्वकारणकारणम् ॥

¿Por qué Janārdana—aunque está más allá de los guṇa—asumió una condición humana? Vāsudeva, sostén de todo, es la causa de todas las causas.

Verse 32

कस्माच्च पाण्डुपुत्राणामेका सा द्रुपदात्मजा । पञ्चानां महिषी कृष्णा सुमहानत्र संशयः ॥

«Y además, ¿por qué la única hija de Drupada—Kṛṣṇā (Draupadī)—es la reina principal de los cinco hijos de Pāṇḍu? En esto hay una duda muy grande.»

Verse 33

भेषजं ब्रह्महत्याया बलदेवो महाबलः । तीर्थयात्राप्रसङ्गेन कस्माच्चक्रे हलायुधः ॥

¿Por qué el poderoso Baladeva—de gran fuerza, portador del arado—emprendió una peregrinación a los tīrtha sagrados, presentándola como remedio para el pecado de brahmahatyā (matar a un brahmán)?

Verse 34

कथं च द्रौपदेयास्ते 'कृतदाराः महारथाः । पाण्डुनाथा महात्मानो वधमापुरनाथवत् ॥

¿Y cómo aquellos hijos de Draupadī—grandes guerreros de carro, aún no casados—de noble ánimo y protegidos por los hijos de Pāṇḍu, llegaron sin embargo a la muerte como si carecieran de protectores?

Verse 35

एतत्सर्वं कथ्यतां मे सन्दिग्धं भारतं प्रति । कृतार्थोऽहं सुखं येन गच्छेयं निजमाश्रमम् ॥

«Cuéntame todo esto, pues tengo duda respecto del Bhārata (el asunto presente). Con ello quedaré satisfecho; y entonces, con sosiego, podré volver a mi propia ermita.»

Verse 36

पक्षिण ऊचुः नमस्कृत्य सुरेशाय विष्णवे प्रभविष्णवे । पुरुषायाप्रमेयाय शाश्वतायाव्ययाय च ॥

Las aves dijeron: «Habiendo inclinado la cabeza con reverencia ante Viṣṇu—Señor de los dioses, el Omnipotente, la Persona Suprema—que es inconmensurable, eterno e imperecedero…»

Verse 37

चतुर्व्यूहात्मने तस्मै त्रिगुणायागुणाय च । वरिष्ठाय गरिष्ठाय वरेष्यायामृताय च ॥

Salutación a Aquel cuya esencia es la emanación cuádruple (caturvyūha); que está constituido por los tres guṇa y, sin embargo, trasciende los guṇa; que es el más excelente y el más grande; el mejor entre los mejores; e inmortal.

Verse 38

यस्मादणुतरं नास्ति यस्मान्नास्ति बृहत्तरम् । येन विश्वमिदं व्याप्तमजेन जगदादिना ॥

Nada existe más sutil que Él, y nada existe más grande que Él: por ese No Nacido, fuente primordial del mundo, este universo entero está penetrado y compenetrado.

Verse 39

आविर्भावतिरोभावदृष्टादृष्टविलक्षणम् । वदन्ति यत् सृष्टमिदं तथैवान्ते च संहृतम् ॥

Describen este mundo creado como marcado por la aparición y la desaparición, y distinguido en lo visible y lo invisible; y del mismo modo, al final, es reabsorbido (disuelto).

Verse 40

ब्रह्मणे चादिदेवाय नमस्कृत्य समाधिना । ऋक्सामान्युद्गिरन् वक्त्रैर्यः पुनाति जगत्त्रयम् ॥

Con la mente recogida en samādhi, se inclinó ante Brahmā, la deidad primordial; y, pronunciando con sus bocas los himnos Ṛk y Sāman, purifica los tres mundos.

Verse 41

प्रणिपत्य तथेशानमेकबाणविनिर्जितैः । यस्यासुरगणैर्यज्ञा विलुप्यन्ते न यज्विनाम् ॥

Habiéndose postrado ante aquel Señor (Īśāna), ellos—vencidos por una sola flecha—hablaron de Él como de aquel por cuyas huestes de Asuras son saqueados y destruidos los sacrificios de los sacrificadores.

Verse 42

प्रवक्ष्यामो मतं कृत्स्नं व्यासस्याद्भुतकर्मणः । येन भारतमुद्दिश्य धर्माद्याः प्रकटीकृताः ॥

Declararemos plenamente toda la doctrina (intención y enseñanza) de Vyāsa, de obras maravillosas—por la cual, teniendo al Mahābhārata como propósito, se hicieron manifiestos el dharma y los demás fines humanos.

Verse 43

आपो नाराऽ इति प्रोक्ता मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ॥

Las aguas son llamadas “nārā” por los sabios que perciben la verdad. Puesto que aquellas aguas fueron antaño el lugar de reposo (ayana) de Él, por eso es recordado como Nārāyaṇa.

Verse 44

स देवो भगवān सर्वं व्याप्य नारायणो विभुः । चतुर्धा संस्थितो ब्रह्मन् सगुणो निर्गुणस्तथा ॥

Ese Dios—Bhagavān Nārāyaṇa, el Señor omnipenetrante y omnipotente—habiendo penetrado todo, oh brāhmaṇa, permanece establecido de modo cuádruple, tanto como dotado de atributos (saguṇa) como también como más allá de los atributos (nirguṇa).

Verse 45

एका मूर्तिरनिर्देश्या शुक्लां पश्यन्ति तां बुधाः । ज्वालामालोपरुद्धाङ्गी निष्ठा सा योगिनां परा ॥

Los sabios perciben una sola forma, indescriptible—radiante y pura. Envuelta en una guirnalda de llamas, esa visión/absorción es la contemplación suprema y firme de los yoguis.

Verse 46

दूरस्था चान्तिकस्था च विज्ञेया सा गुणातिगा । वासुदेवाभिधानासौ निर्ममत्वेन दृश्यते ॥

Debe comprenderse que Ella es a la vez lejana y cercana; trasciende los guṇa. Esa realidad, conocida con el nombre de “Vāsudeva”, se percibe mediante el estado de no-apropiación, libre del sentido de “lo mío”.

Verse 47

रूपवर्णादयस्तस्या न भावाः कल्पनामयाः । अस्त्येव सा सदा शुद्धा सुप्रतिष्ठैक रूपिणी ॥

La forma, el color y cosas semejantes no son sus estados reales; son construcciones nacidas de la imaginación. Ella existe en verdad—siempre pura—firmemente establecida, de naturaleza única e indivisa.

Verse 48

द्वितीया पृथिवीं मूर्ध्ना शेषाख्या धारयत्यधः । तामसी सा समाख्याता तिर्यक्त्वं समुपाश्रिता ॥

El segundo soporte de la tierra, llamado Śeṣa, sostiene la tierra abajo sobre su cabeza. Se dice que es de naturaleza tāmasica, habiendo asumido el estado de un ser animal (tiryak).

Verse 49

तृतीया कर्म कुरुते प्रजापालनतत्परा । सत्त्वोद्रिक्ता तु सा ज्ञेया धर्मसंस्थानकारिणी ॥

La tercera (forma) actúa, consagrada a la protección y al gobierno del pueblo. Debe ser conocida como aquella en quien predomina el sattva: la que establece y sostiene el orden del dharma.

Verse 50

चतुर्थो जलमध्यस्था शेते पन्नगकल्पगा । रजस्तस्या गुणः सर्गं सा करोति सदैव हि ॥

La cuarta (condición/forma) yace en medio de las aguas, reposando sobre el lecho de la serpiente. Su cualidad es el rajas; en verdad, ella produce incesantemente la creación (sarga).

Verse 51

या तृतीया हरेर्मूर्तिः प्रजापालनतत्परा । सा तु धर्मव्यवस्थानं करोति नियतं भुवि ॥

Esa tercera manifestación de Hari—consagrada a la protección de los seres—establece firmemente en la tierra la disposición ordenada del dharma.

Verse 52

प्रोद्धूतानसुरान् हन्ति धर्मविच्छित्तिकारिणः । पाति देवान् सतश्चान्यान् धर्मरक्षापरायणान् ॥

Él da muerte a los Asuras expulsados, aquellos que provocan la perturbación del dharma; y protege a los dioses y a otros seres virtuosos, dedicados a salvaguardar el dharma.

Verse 53

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति जैमिने । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजत्यसौ ॥

Siempre que, oh Jaimini, hay decadencia del dharma y surgimiento del adharma, entonces ese Señor se manifiesta (se proyecta) a Sí mismo.

Verse 54

भूत्वा पुरा वराहेण तुण्डेनापो निरस्य च । एकया दंष्ट्रयोत्खाता नलिनीव वसुन्धरा ॥

En tiempos antiguos, al volverse el Jabalí (Varāha), apartó las aguas con su hocico; y con un solo colmillo alzó la Tierra (Vasundharā), como se extrae del agua el tallo de un loto.

Verse 55

कृत्वा नृसिंहरूपञ्च हिरण्यकशिपुर्हतः । विप्रचित्तिमुखाश्चान्ये दानवा विनिपातिताः ॥

Asumiendo la forma de Narasiṃha, dio muerte a Hiraṇyakaśipu; y también otros Dānavas—comenzando por Vipracitti—fueron abatidos.

Verse 56

वामनादींस्तथैवान्यान् न संख्यातुमिहोत्सहे । अवताराश्च तस्येह माथुरः साम्प्रतं त्वयम् ॥

Vāmana y las demás (encarnaciones) igualmente—no me atrevo a enumerarlas aquí. En verdad, sus avatāras son muchos en este mundo; y ahora, oh Māthura, tú mismo estás ante mí en el presente (como uno de ellos).

Verse 57

इति सा सात्त्विकी मूर्तिरवतारान् करोति वै । प्रद्युम्नेति च सा ख्याता रक्षाकर्मण्यवस्थिताः ॥

Así, esa manifestación sāttvika en verdad produce (o asume) avatāras. Ella es también conocida como Pradyumnā, permaneciendo dedicada a la obra de la protección.

Verse 58

देवत्वेऽथ मनुष्यत्वे तिर्यग्योनौ च संस्थिता । गृह्णाति तत्स्वभावं च वासुदेवेष्छया सदा ॥

Establecido a veces en la condición divina, a veces en la humana y a veces en un vientre animal, el ser encarnado asume siempre la naturaleza correspondiente—siempre por la voluntad de Vāsudeva.

Verse 59

इत्येतत्ते समाख्यातं कृतकृत्योऽपि यत्प्रभुः । मानुषत्वं गतो विष्णुः शृणुष्वास्योत्तरं पुनः ॥

Así se te ha explicado: cómo el Señor (aunque ya ha cumplido todo lo que debía cumplirse) asumió, sin embargo, la condición humana como Viṣṇu. Ahora escucha de nuevo la respuesta ulterior acerca de esto.