Adhyaya 20: Ritadhvaja’s Companionship with the Naga Princes and the Origin of the Horse Kuvalaya

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे दत्तात्रेयीये ऊनविंशोऽध्यायः । विंशोऽध्यायः । जड उवाच प्राग्बभूव महावीर्यः शत्रुजिन्नाम पार्थिवः । तुतोष यस्य यज्ञेषु सोमावाप्त्या पुरन्दरः ॥

Así, en el sagrado Mārkaṇḍeya Purāṇa, en la sección de Dattātreya, concluye el capítulo decimonoveno. Comienza el capítulo vigésimo. Dijo Jaḍa: Antaño hubo un poderoso rey llamado Śatrujit; en sus sacrificios, Purandara (Indra) quedó complacido por la obtención del Soma.

Verse 2

तस्यात्मजो महावीर्यो बभूवारिविदारणः । बुद्धिविक्रमलावण्यैर्गुरुशक्राश्विभिः समः ॥

Su hijo también era poderoso, destructor de enemigos; en inteligencia, valor y belleza era igual a Bṛhaspati, a Indra y a los Aśvins.

Verse 3

स समानवयो-बुद्धि-सत्त्व-विक्रम-चेष्टितैः । नृपपुत्रो नृपसुतैर्नित्यमास्ते समावृतः ॥

Aquel príncipe, siempre rodeado de otros príncipes de su misma edad—iguales a él en entendimiento, valentía, heroísmo y conducta—permanecía constantemente en su compañía.

Verse 4

कदाचिच्छास्त्रसम्भार-विवेककृतनिश्चयः । कदाचित् काव्यसंलाप-गीत-नाटकसम्भवैः ॥

A veces llegaba a conclusiones firmes mediante el estudio discerniente de colecciones de tratados; otras veces se dedicaba a la poesía, a la conversación refinada, al canto y al drama.

Verse 5

तथैवाक्षविनोदैश्च शस्त्रास्त्रविनयेषु च । योग्यानि युद्धनागाश्व-स्यान्दनाभ्यासतत्परः ॥

Asimismo, se entretenía con juegos de dados y se adiestraba en las disciplinas de las armas y los proyectiles—practicando con diligencia lo debido: elefantes de guerra, caballos y carros.

Verse 6

रेमे नरेन्द्रपुत्रोऽसौ नरेन्द्रतनयैः सह । यथैव हि दिवा तद्वद्रात्रावपि मुदा युतः ॥

Así, el hijo de aquel rey se recreaba junto con los hijos de los reyes; como de día, así también de noche permanecía unido a la alegría.

Verse 7

तेषां तु क्रीडतां तत्र द्विज-भूप-विशां सुताः । समानवयसः प्रीत्या रन्तुमायान्त्यनेकशः ॥

Mientras jugaban allí, los hijos de brahmanes, reyes y vaiśyas—de la misma edad—acudieron en gran número, con afecto, para unirse al juego.

Verse 8

कस्यचित्त्वथ कालस्य नागलोकान्महीतलम् । कुमारावागतौ नागौ पुत्रावश्वतरस्य तु ॥

Entonces, pasado algún tiempo, dos jóvenes Nāga vinieron desde Nāgaloka a la superficie de la tierra; en verdad, eran los dos hijos de Aśvatara.

Verse 9

ब्रह्मरूपप्रतिच्छन्नौ तरुणौ प्रियदर्शनौ । तौ तैर्नृपसुतैः सार्धं तथैवान्यैर्द्विजन्मभिः ॥

Aquellos dos jóvenes hermosos, ocultos bajo la apariencia de brahmanes, permanecieron junto a aquellos príncipes y asimismo con otros jóvenes dos veces nacidos.

Verse 10

विनोदैर्विविधैस्तत्र तस्थतुः प्रीतिसंयुतौ । सर्वे च ते नृपसुतास्ते च ब्रह्मविशां सुताः ॥

Allí, unidos por el afecto, los dos permanecieron entre diversos entretenimientos; y todos aquellos príncipes, así como los hijos de brahmanes y vaiśyas, estaban juntos en esa fraternidad.

Verse 11

नागराजात्मजौ तौ च स्नानसंवाहनादिकम् । वस्त्रगन्धानुसयुक्तां चक्रुर्भागभुजिक्रियाम् ॥

Y los dos hijos del rey de los Nāga dispusieron baños, masajes y cosas semejantes, y realizaron servicios de asistencia que incluían vestiduras y fragancias.

Verse 12

अहन्यह्यनुप्राप्ते तौ च नागकुमारकौ । आजग्मतुर्मुदा युक्तौ प्रीत्या सूनोर्महीपतेः ॥

Día tras día, cuando llegaba el momento, aquellos dos jóvenes Nāga acudían—colmados de gozo y afecto—al hijo del rey.

Verse 13

स च ताभ्यां नृपसुतः परं निर्वाणमाप्तवान् । विनोदैर्विविधैर्हास्य-सम्लापादिभिरेव च ॥

Y aquel príncipe alcanzó, gracias a ellos, una paz suprema, como si fuese liberación, mediante diversos esparcimientos: la risa, la conversación juguetona y otros semejantes.

Verse 14

विना ताभ्यां न बुभुजे न सस्त्रौ न पपौ मधु । न रराम न जग्राह शास्त्राण्यात्मगुणर्धये ॥

Sin aquellos dos, él no comía, ni se vestía o armaba, ni bebía vino. No hallaba deleite, ni tomaba las Escrituras para acrecentar sus propias virtudes.

Verse 15

रसातले च तौ रात्रिं विना तेन महात्मना । निश्वासपरमौ नीत्वा जग्मतुस्तं दिने दिने ॥

Y en Rasātala pasaron la noche sin aquel magnánimo, consumiéndola en nada sino suspiros; y luego, día tras día, acudían a él.

Verse 16

मर्त्यलोके परा प्रीतिर्भवतोः केन पुत्रकौ । सहेति पप्रच्छ पिता तावुभौ नागदारकौ ॥

Entonces su padre preguntó a aquellos dos jóvenes nāgas: «En el mundo de los mortales, ¿por quién habéis hallado vosotros dos, hijos míos, un afecto tan extraordinario?»

Verse 17

दृष्टयोरत्र पाताले बहूनि दिवसानि मे । दिवा रजन्यामेवोभौ पश्यामि प्रियदर्शनौ ॥

«Desde hace muchos días, aquí en Pātāla, os he visto a ambos —de día y de noche—, agradables a la vista.»

Verse 18

जड उवाच इति पित्रा स्वयं पृष्टौ प्रणिपत्य कृताञ्जली । प्रत्यூचतुर्महाभागावुरगाधिपतेः सुतौ ॥

Jaḍa dijo: Así, cuando su propio padre les preguntó, los dos ilustres hijos del señor de las serpientes se inclinaron con las palmas juntas y respondieron.

Verse 19

पुत्रावूचतुः पुत्रः शत्रुजितस्तात नाम्ना ख्यात ऋतध्वजः । रूपवानार्जवोपेतः शूरो मानी प्रियंवदः ॥

Los hijos dijeron: «Padre, es el hijo de Śatrujit, célebre con el nombre de Ṛtadhvaja: apuesto, recto, heroico, de ánimo elevado y de palabra dulce».

Verse 20

अनापृष्टकथो वाग्मी विद्वान् मैत्रो गुणाकरः । मान्यमानयिता धीमान् ह्रीमान् विनयभूषणः ॥

«No habla si no se le pregunta; es elocuente, erudito, amistoso, depósito de virtudes; honra a quien es digno de honor, es inteligente, modesto y adornado de buena conducta».

Verse 21

तस्योपचारसम्प्रीति-सम्भोगापहृतं मनः । नागलोके भुवर्लोके न रतिं विन्दते पितः ॥

Su mente, arrebatada por las cortesías, el afecto y la compañía de aquel príncipe, no halla deleite ni en el Nāga-loka ni en el mundo sobre la tierra.

Verse 22

तद्वियोगेन नस्तात ! न पातालञ्च शीतलम् । परितापाय तत्सङ्गादाह्लादाय रविर्दिवा ॥

«Separados de él, oh padre, ni siquiera Pātāla nos resulta fresco. El sol de día nos abrasa; pero su compañía trae gozo».

Verse 23

पितोवाच पुत्रः पुण्यवतो धन्यः स यस्यैवं भविद्विधैः । परोक्षस्यापि गुणिभैः क्रियते गुणकीर्तनम् ॥

Dijo el padre: Verdaderamente bienaventurado es aquel varón virtuoso cuyo hijo es tal que, aun en su ausencia, los hombres de mérito celebran sus buenas cualidades.

Verse 24

सन्ति शास्त्रविदोऽशीलाḥ सन्ति मूर्खाः सुशीलिनः । शास्त्रशीले समं मन्ये पुत्रौ धन्यतरन्तु तम् ॥

Hay quienes conocen las Escrituras pero carecen de buena conducta; y hay iletrados que se comportan rectamente. Considero iguales el saber y el carácter; que vosotros dos (hijos míos) hagáis a ese hombre aún más bienaventurado encarnando ambos.

Verse 25

तस्य मित्रगुणान् मित्राण्यमित्राश्च पराक्रमम् । कथयन्ति सदा सत्सु पुत्रवांस्तेन वै पिता ॥

Sus amigos hablan de sus virtudes amistosas, y aun sus enemigos hablan de su valor, siempre entre los buenos; por ello el padre es verdaderamente bienaventurado con un hijo así.

Verse 26

तस्योपकारिणः कच्चिद् भवद्भ्यामभिवाञ्छितम् । किञ्चिन्निष्पादितं वत्सौ परितोषाय चेतसः ॥

¿Habéis vosotros dos, queridos hijos, realizado algo deseado para ese benefactor—algo que traiga satisfacción a su corazón?

Verse 27

स धन्यो जीवितं तस्य तस्य जन्म सुजन्मनः । यस्यार्थिनो न विमुखा मित्रार्थो न च दुर्बलः ॥

Bendita es su vida, y bendito es el nacimiento de ese hombre bien nacido: aquel de quien los que buscan ayuda no se apartan decepcionados, y que no se muestra débil cuando surge la necesidad de un amigo.

Verse 28

मद्गृहे यद् सुवर्णादि रत्नं वाहनमासनम् । यच्चान्यत् प्रीतये तस्य तद्देयमविशङ्कया ॥

Cuanto haya en mi casa—oro y semejantes, joyas, vehículos, asientos y cualquier otra cosa—debe entregarse sin vacilación, para su satisfacción.

Verse 29

धिक् तस्य जीवितं पुंसो मित्राणामुपकारिणाम् । प्रतीरूपमकुर्वन् यो जीवामीत्यवगच्छति ॥

¡Vergüenza para la vida de aquel hombre que, aun ayudado por sus amigos, no devuelve una retribución adecuada y, sin embargo, piensa: «Yo vivo (bien)»!

Verse 30

उपकारं सुहृद्वर्गे योऽपकारञ्च शत्रुषु । नृमेघो वर्षति प्राज्ञास्तस्येच्छन्ति सदोन्नतिम् ॥

Quien hace el bien al círculo de amigos y puede devolver el daño a los enemigos es como una «nube humana» que derrama lluvia de beneficios; los sabios desean siempre su ascenso y prosperidad.

Verse 31

पुत्रावूचतुः किं तस्य कृतकृत्यस्य कर्तुं शक्येत केनचित् । यस्य सर्वार्थिनो गेहे सर्वकामैः सदाऽर्च्चिताः ॥

Los dos hijos dijeron: ¿Qué puede hacer alguien por ese hombre que ya ha cumplido todo lo que debía hacerse—cuya casa es siempre honrada por todos los suplicantes, con todo objeto deseado?

Verse 32

यानि रत्नानि तद्गेहे पाताले तानि नः कुतः । वाहनासनयानानि भूषणान्यम्बराणि च ॥

Las joyas que hay en su casa son como si estuvieran en el inframundo: ¿cómo podríamos obtenerlas? Y también hay vehículos, asientos, medios de transporte, ornamentos y vestiduras.

Verse 33

विज्ञानं तत्र यच्चास्ति तदन्यत्र न विद्यते । प्राज्ञानामप्यसौ तात सर्वसन्देहहृत्तमः ॥

El discernimiento que existe allí no se halla en otra parte. Aun para los sabios, oh hijo querido, esa enseñanza/visión es el mejor disipador de todas las dudas.

Verse 34

एकं तस्यास्ति कर्तव्यमसाध्यं तच्च नौ मतम् । हिरण्यगर्भ-गोविन्द-शर्वादीन् ईश्वरादृते ॥

Hay para él una sola cosa que debe hacerse, pero es imposible—según nuestra opinión—salvo para Señores como Hiraṇyagarbha, Govinda y Śarva, y otros semejantes.

Verse 35

पितोवाच पथापि श्रोतुमिच्छामि तस्य यत् कार्यमुत्तमम् । असाध्यमथवा साध्यं किं वासाध्यं विपश्चिताम् ॥

El padre dijo: Deseo oír, aun mientras vamos de camino, cuál es su empresa suprema—si es imposible o posible—y qué es, para quien discierne, lo que verdaderamente puede lograrse.

Verse 36

देवत्वममरेशत्वं तत्पूज्यत्वञ्च मानवाः । प्रयान्ति वाञ्छितं वान्यद् दृढं ये व्यवसाहिनः ॥

Los seres humanos firmes en su determinación alcanzan incluso la divinidad, el señorío entre los inmortales y el estado digno de adoración; o alcanzan cualquier otra cosa que deseen.

Verse 37

नाविज्ञातं न चागम्यं नाप्राप्यं दिवि चेह वा । उद्यतानां मनुष्याणां यतचित्तेन्द्रियात्मनाम् ॥

Para los seres humanos que se esfuerzan—cuyo pensamiento, sentidos y ser están disciplinados—no hay nada incognoscible, nada inalcanzable, nada imposible de obtener, ya sea en el cielo o aquí en la tierra.

Verse 38

योजनानां सहस्राणि व्रजन् याति पितीलिकः । अगच्छन् वैनतेयोऽपि पादमेकं न गच्छति ॥

Una hormiga, al moverse, recorre miles de yojanas; pero aun Vainateya (Garuḍa), si no se mueve, no puede avanzar ni un solo paso.

Verse 39

क्व भूतलं क्व च ध्रौव्यं स्थानं यत् प्राप्तवान् ध्रुवः । उत्तानपादनृपतेः पुत्रः सन् भूमिगोचरः ॥

¡Qué contraste entre la tierra y la morada de Dhruva (Dhruva-sthāna) que Dhruva alcanzó! Aunque era hijo del rey Uttānapāda, seguía siendo uno que se movía sobre la tierra.

Verse 40

तत् कथ्यतां महाभाग कार्यवान् येन पुत्रकौ । स भूपालसुतः साधुर्येनानृण्यं भवेत वाम् ॥

Oh afortunado, dinos eso—por lo cual los dos hijos puedan tener éxito en su empresa; y dinos también acerca de aquel príncipe virtuoso por quien vosotros dos podríais quedar libres de deuda (es decir, con vuestra obligación saldada).

Verse 41

पुत्रावूचतुः तेनाख्यातमिदं तात पूर्ववृत्तं महात्मना । कौमारके यथा तस्य वृतं सद्वृत्तशालिनः ॥

Los dos hijos dijeron: Padre querido, este relato anterior fue contado por aquel magnánimo—cómo, en su niñez, fue observada la conducta de ese hombre de buena conducta (es decir, qué voto o disciplina emprendió).

Verse 42

तन्तु शत्रुजितं तात पूर्वं कश्चिदिद्वजोत्मः । गालवोऽभ्यागमद्धीमान् गृहीत्वा तुरगोत्तमम् ॥

Ahora, padre querido, antaño hubo un excelente brahmán (el “mejor de los nacidos dos veces”), llamado Śatrujita. El inteligente Gālava llegó trayendo un caballo excelente.

Verse 43

प्रत्युवाच च राजानं समुपेत्याश्रमं मम । कोऽपि दैत्याधमो राजन् विध्वंसयति पापकृत् ॥

Tras acercarse a mi ermita, respondió al rey: «Oh rey, entre los daityas hay un miserable, vil y pecador que está devastando este lugar».

Verse 44

तत्तद्रूपं समास्थाय सिंहैभ-वनचारिणाम् । अन्येषाञ्चाल्पकायानामहर्निशमकारणात् ॥

Asumiendo tal o cual forma—de leones, elefantes y otros moradores del bosque, e incluso de criaturas de cuerpo pequeño—los atormenta día y noche sin motivo.

Verse 45

समाधिध्यानयुक्तस्य मौनव्रतरतस्य च । तथा करोति विघ्राणि यथा चलति मे मनः ॥

A quien está absorto en samādhi y meditación, y consagrado al voto de silencio, le crea tales obstáculos que mi mente se vuelve inestable y vacilante.

Verse 46

दग्धं कोपाग्निना सद्यः समर्थस्त्वं वयं न तु । दुःखार्जितस्य तपसो व्ययमिच्छामि पार्थिव ॥

Tú puedes abrasarlo al instante con el fuego de tu ira; nosotros no. Oh rey, no deseo que la austeridad, ganada con tanto esfuerzo y sufrimiento, se consuma en vano.

Verse 47

एकदा तु मया राजन्नतिनिर्विण्णचेतसा । तत्क्लेशितेन निश्वासो निरीक्ष्यासुरमुज्जहितः ॥

Pero una vez, oh rey, cuando mi mente estaba sumamente fatigada, observé un aliento (una señal o rastro) que dejó escapar aquel asura que me atormentaba.

Verse 48

ततोऽम्बरतलात् सद्यः पतितोऽयं तुरङ्गमः । वाक् चाशरीरिणी प्राह नरनाथ शृणुष्व ताम् ॥

Entonces, al instante, este caballo cayó desde la superficie del cielo. Y una voz incorpórea dijo: «Oh señor de los hombres, escucha esto».

Verse 49

अश्रान्तः सकलं भूमेर्वलयं तुरगोत्तमः । समर्थः क्रान्तुमर्केण तवायं प्रतिपादितः ॥

Este excelente caballo, incansable, puede recorrer todo el círculo de la tierra; te ha sido otorgado por Arka (el Sol).

Verse 50

पातालाम्बरतॊयेषु न चास्य विहता गतिः । समस्तदिक्षु व्रजतो न भङ्गः पर्वतेष्वपि ॥

En el inframundo, en el cielo y en las aguas, su movimiento no es obstaculizado; al ir en todas direcciones, no hay impedimento, ni siquiera por montañas.

Verse 51

यतो भूवलयं सर्वमश्रान्तोऽयं चरिष्यति । अतः कुवलयो नाम्ना ख्यातिं लोके प्रयास्यति ॥

Puesto que vagará incansablemente por todo el círculo de la tierra, por ello será célebre en el mundo con el nombre de «Kuvalaya».

Verse 52

क्लिश्यत्यहर्निशं पापो यश्च त्वां दानवाधमः । तमप्येनं समारुह्य द्विजश्रेष्ठ हनिष्यति ॥

Ese dānava pecador y el más vil, que te atormenta día y noche—montando este (caballo), oh el mejor de los nacidos dos veces, también lo matarás.

Verse 53

शत्रुजिन्नाम भूपालस्तस्य पुत्र ऋतध्वजः । प्राप्यैतदश्वरत्नञ्च ख्यातिमेतेन यास्यति ॥

Hay un rey llamado Śatrujit; su hijo es Ṛtadhvaja. Al obtener este caballo, semejante a una joya, alcanzará fama gracias a él.

Verse 54

सोऽहं त्वां समनुप्राप्तस्तपसो विघ्रकारिणम् । तं निवारय भूपाल भागभाङ्नृपतिर्यतः ॥

Por ello he venido ante ti acerca de quien obstaculiza la austeridad; refrena a ese hombre, oh rey, pues el gobernante que arrebata la parte debida a otro incurre en falta.

Verse 55

तदेतदश्वरत्नं ते मया भूप निवेदितम् । पुत्रमाज्ञापय तथा यथा धर्मो न लुप्यते ॥

Así pues, oh rey, este caballo semejante a una joya te ha sido ofrecido por mí. Instruye a tu hijo de modo que el dharma no sea transgredido.

Verse 56

स तस्य वचनाद्राजा तं वै पुत्रमृतध्वजम् । तमश्वरत्नमारोप्य कृतकौतुकमङ्गलम् ॥

A la palabra del sabio, el rey, tras realizar ritos auspiciosos y ceremonias festivas, hizo montar a su hijo Ṛtadhvaja en aquel caballo semejante a una joya.

Verse 57

अप्रेषयत धर्मात्मा गालवेन समं तदा । स्वमाश्रमपदं सोऽपि तमादाय ययौ मुनिः ॥

Entonces aquel rey justo lo despachó junto con Gālava. Y el sabio, llevándolo consigo, se dirigió a su propia ermita.