Adhyaya 18: Arjuna Declines the Throne; Garga Directs Him to Dattatreya; The Gods Defeat the Daityas through Dattatreya’s Vision and the Movement of Lakshmi

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादे दत्तात्रेयोत्पत्तिर्नाम सप्तदशोऽध्यायः । अष्टादशोऽध्यायः । पुत्र उवाच कस्यचित्त्वथ कालस्य कृतवीर्यात्मजोऽर्जुनः । कृतवीर्ये दिवं याते मन्त्रिभिः सपुहितैः ॥

Así concluye, en el Śrī Mārkaṇḍeya Purāṇa, en el diálogo de padre e hijo, el capítulo decimoséptimo llamado «El origen de Dattātreya». Ahora comienza el capítulo decimoctavo. Dijo el hijo: Pasado algún tiempo, Arjuna, hijo de Kṛtavīrya—cuando Kṛtavīrya había partido al cielo—fue abordado por los ministros junto con el/los sacerdote(s) real(es).

Verse 2

पौरैश्चात्माभिषेकार्थं समाहूतोऽब्रवीदिदम् । नाहं राज्यं करिष्यामि मन्त्रिणो नरकोत्तरम् ॥

Convocado también por los ciudadanos para su propia consagración, dijo esto: «Oh ministros, no asumiré la realeza: conduce al infierno (si se ejerce mal)»

Verse 3

यदर्थं गृह्यते शुल्कं तदनिष्पादयन् वृथा । पण्यानां द्वादशं भागं भूपालाय वणिग्जनः ॥

Si se cobra el derecho de aduana pero no se cumple el fin por el cual se cobra (protección y orden), se cobra en vano. La comunidad mercantil entrega al rey la duodécima parte de las mercancías.

Verse 4

दत्त्वार्थरक्षिभिर्मार्गे रक्षितो याति दस्युतः । गोपाश्च घृततक्रादेः षड्भागञ्च कृषीबलाः ॥

Habiendo pagado, se viaja por el camino protegido por guardias de los bienes, libre de bandidos. Los vaqueros (pagan una parte) de la mantequilla clarificada (ghee), del suero y de lo semejante; y los cultivadores (pagan) la sexta parte.

Verse 5

दत्त्वान्यद्भूबुजे दद्युर्यदि भागं ततोऽधिकम् । पण्यादीनामशेषाणां वणिजो गृह्णतस्ततः ॥

Si, después de pagar, se obliga a la gente a dar al disfrutador de la tierra (el rey) una parte mayor de la debida, entonces los mercaderes retiran (o dejan de traer) todas las mercancías y cosas semejantes.

Verse 6

इष्टापूर्तविनाशाय तद्राज्ञश्चौरधर्मिणः । यद्यन्यैः पालयते लोकस्तद्वृत्तयन्तरसंश्रितैः ॥

El rey que se comporta como ladrón provoca la destrucción de sus méritos de iṣṭa y pūrta; pues si el pueblo es protegido por otros—por quienes viven de otros medios—entonces lo que el rey toma es robo.

Verse 7

गृह्णतो बलिषड्भागं नृपतेर्नरको ध्रुवम् । निरूपितमिदं राज्ञः पूर्वै रक्षणवेतनम् ॥

Para el rey que toma bali y la sexta parte (sin proteger debidamente), el infierno es seguro. Esto fue determinado por los antiguos como el salario del rey por la protección (es decir, el gravamen se justifica sólo como pago por salvaguardar).

Verse 8

अरक्षंश्चौरतश्चौर्यं तदेनो नृपतेर्भवेत् । तस्माद्यदि तपस्तप्त्वा प्राप्तो योगित्वमीप्सितम् ॥

Si un rey no protege a sus súbditos de los ladrones, el robo cometido por los ladrones se convierte en pecado del rey. Por ello, si has practicado austeridad y has alcanzado el estado yóguico que deseas, obra en consecuencia: sostiene la protección y el gobierno conforme al dharma.

Verse 9

भुवः पालनसामर्थ्ययुक्त एको महीपतिः । पृथिव्यां शस्त्रधृङ्मान्यस्त्वहमेवर्धिसंयुतः । ततो भविष्ये नात्मानं करिष्ये पापभागिनम् ॥

(Reflexiona:) «En la tierra debe haber un solo soberano, dotado de la capacidad de proteger al mundo. Soy honrado entre los portadores de armas y poseo fuerza y prosperidad. Por ello me convertiré en ese gobernante, y no me haré partícipe del pecado».

Verse 10

पुत्र उवाच तस्य तन्निश्चयं ज्ञात्वा मन्त्रिमध्यस्थितोऽब्रवीत् । गर्गो नाम महाबुद्धिर्मुनिश्रेष्ठो वयोऽतिगः ॥

El hijo dijo: Habiendo comprendido su determinación, uno que estaba de pie entre los ministros habló—de nombre Garga, de gran inteligencia, el mejor de los sabios, ya avanzado en edad.

Verse 11

यद्येवं कर्तुकामस्त्वं राज्यं सम्यक् प्रशासितुम् । ततो शृणुष्व मे वाक्यं कुरुष्व च नृपात्मज ॥

Si de verdad deseas gobernar el reino como es debido, entonces escucha mis palabras y actúa conforme a ellas, oh príncipe.

Verse 12

दत्तात्रेयं महाभागं सह्यद्रोणीकृताश्रयम् । तम् आराधय भूपाल पाति यो भुवनत्रयम् ॥

Oh rey, rinde culto a Dattātreya, el muy afortunado, que mora en el valle de los montes Sahya; pues él protege los tres mundos.

Verse 13

योगयुक्तं महाभागं सर्वत्र समदर्शिनम् । विष्णोरंशं जगद्धातुरवतीर्णं महीतले ॥

Él, consagrado al yoga, ilustre, contempla a todos con visión ecuánime; como emanación de Viṣṇu, sustentador del mundo, descendió a la tierra.

Verse 14

यम् आराध्य सहस्राक्षः प्राप्तवान् पदमात्मनः । हृतं दुरात्मभिर्दैत्यैर्जघान च दितेः सुतान् ॥

Tras rendirle culto, el de los mil ojos (Indra) recobró su propio rango, arrebatado por los malvados Daityas, y dio muerte a los hijos de Diti.

Verse 15

अर्जुन उवाच कथमाराधितो देवैर्दत्तात्रेयः प्रतापवान् । कथञ्चापहृतं दैत्यैरिन्द्रत्वं प्राप वासवः ॥

Dijo Arjuna: ¿Cómo fue venerado por los dioses el poderoso Dattātreya? Y, tras ser arrebatada la dignidad de Indra por los Daityas, ¿cómo la recuperó Vāsava (Indra)?

Verse 16

गर्ग उवाच देवानां दानवानाञ्च युद्धमासीद् सुदारुणम् । दैत्यानामीश्वरो जम्भो देवानाञ्च शचीपतिः ॥

Dijo Garga: Se alzó una guerra terribilísima entre los dioses y los Dānavas. El señor de los Daityas era Jambha, y el de los dioses, el señor de Śacī (Indra).

Verse 17

तेषाञ्च युध्यमानानां दिव्यः संवत्सरो गतः । ततो देवाः पराभूता दैत्याः विजयिनोऽभवन् ॥

Mientras combatían, transcurrió un año divino. Entonces los dioses fueron derrotados y los Daityas resultaron victoriosos.

Verse 18

विप्रचित्तिमुखैर्देवा दानवैस्ते पराजिताः । पलायनकृतोत्साहा निरुत्साहा द्विषज्जये ॥

Los dioses fueron derrotados por los Dānavas, guiados por Vipracitti. Su valor se tornó sólo huida; quedaron abatidos ante la victoria del enemigo.

Verse 19

बृहस्पतिमुपागम्य दैत्यसैन्यवधेप्सवः । अमन्त्रयन्त सहिता बालखिल्यैस्तथर्षिभिः ॥

Deseando la destrucción del ejército Daitya, se acercaron a Bṛhaspati y deliberaron juntos, acompañados por los Bālakhilyas y otros Ṛṣis.

Verse 20

बृहस्पतिरुवाच दत्तात्रेयṃ महात्मानमत्रेः पुत्रं तपोधनम् । विकृताचरणं भक्त्या सन्तोषयितुमर्हथ ॥

Dijo Bṛhaspati: «Debéis, con devoción, complacer al magnánimo Dattātreya—hijo de Atri, rico en austeridad—cuyo modo de obrar es poco convencional».

Verse 21

स वो दैत्यविनाशाय वरदो दास्यते वरम् । ततो हनिष्यथ सुराः सहिता दैत्यदानवान् ॥

Él, dador de dones, os concederá un don para la destrucción de los Daityas. Entonces vosotros, dioses unidos, daréis muerte a los Daityas y a los Dānavas.

Verse 22

गर्ग उवाच इत्युक्तास्ते तदा जग्मुर्दत्तात्रेयाश्रमं सुराः । ददृशुश्च महात्मानं तं ते लक्ष्म्या समन्वितम् ॥

Dijo Garga: «Así interpelados, los dioses fueron entonces a la ermita de Dattātreya, y vieron a aquel magnánimo, dotado de esplendor y de auspiciosa fortuna».

Verse 23

उद्गीयमानं गन्धर्वैः सुरापानरतं मुनिम् । ते तस्य गत्वा प्रणतिमवदन् साध्यसाधनम् ॥

Vieron al sabio, cantado por los Gandharvas, entregado a beber licor. Acercándose a él, se inclinaron y pronunciaron su salutación reverente, resueltos a cumplir su propósito.

Verse 24

चक्रुः स्तवञ्चोपजहरुर्भक्ष्यभोज्यस्त्रगादिकम् । तिष्ठन्तमनुतिष्ठन्ति यान्तं यान्ति दिवौकसः ॥

Le ofrecieron himnos de alabanza y le llevaron alimentos para comer y deleitarse, guirnaldas y cosas semejantes. Cuando él se levantaba, los moradores del cielo se ponían a su lado; cuando él caminaba, lo seguían en su marcha.

Verse 25

आराधयामासुरधः स्थितास्तिष्ठन्तमासने । स प्राह प्रणतान् देवान् दत्तात्रेयः किमिष्यते । मत्तो भवद्भिर्येनेयं शुश्रूषा क्रियते मम ॥

Lo adoraron, permaneciendo de pie abajo mientras él seguía sentado en su asiento. Entonces Dattātreya dijo a los dioses inclinados: «¿Qué buscáis de mí, por cuya causa me rendís este servicio?»

Verse 26

देवा ऊचुः दानवैर्मुनिशार्दूल ! जम्भाद्यैर्भूर्भुवादिकम् । हृतं त्रैलोक्यमाक्रम्य क्रतुभागाश्च कृत्स्नशः ॥

Dijeron los dioses: «¡Oh tigre entre los sabios! Los Dānavas —Jambha y los demás—, tras invadir los tres mundos, han tomado Bhūr, Bhuvar y los restantes; y han arrebatado todas las porciones debidas en los sacrificios.»

Verse 27

तद्वधे कुरु बुद्धिं त्वं परित्राणाय नोऽनघ । त्वत्प्रसादादभीप्सामः पुनः प्राप्तं त्रिविष्टपम् ॥

«Por ello, oh inmaculado, aplica tu mente a su destrucción para nuestra protección. Por tu gracia deseamos recobrar una vez más Triviṣṭapa (el cielo).»

Verse 28

दत्तात्रेय उवाच मद्याऽसक्तोऽहमुच्छिष्टो न चैवाऽहं जितेन्द्रियः । कथमिक्छथ मत्तोऽपि देवाḥ शत्रुपराभवम् ॥

Dattātreya dijo: «Estoy apegado al vino; soy impuro (quien come los restos); y no he vencido mis sentidos. ¿Cómo podéis vosotros, oh dioses, desear incluso de mí la derrota de vuestros enemigos?»

Verse 29

देवा ऊचुः अनघस्त्वं जगन्नाथ न लेपस्तव विद्यते । विद्याक्षालनशुद्धान्तर्निविष्टज्ञानदीधिते ॥

Los dioses dijeron: «Oh señor del mundo, sin pecado, ninguna mancha se adhiere a ti. Tu ser interior está purificado por el poder purificador del conocimiento, y el resplandor de la sabiduría mora en ti.»

Verse 30

दत्तात्रेय उवाच सत्यमेतत् सुरा विद्या ममाऽस्ति समदर्शिनः । अस्याऽस्तु योषितः सङ्गादहमुच्छिष्टतां गतः ॥

Dattātreya dijo: «Es verdad, oh dioses: el conocimiento es mío y yo contemplo todo con igualdad. Sin embargo, por mi trato con esta mujer, he llegado a la condición llamada “ucchiṣṭa” (manchado por los restos).»

Verse 31

स्त्रीसम्भोगो हि दोषाय सातत्येनोपसेवितः । एवमुक्तास्ततो देवाḥ पुनर्वचनमब्रुवन् ॥

La entrega al placer sexual con mujeres, cuando se persigue sin cesar, conduce en verdad a la falta. Dicho esto, los dioses hablaron de nuevo.

Verse 32

देवा ऊचुः अनघेयं द्विजश्रेष्ठ जगन्माता न दूष्यते । यथांशुमाला सूर्यस्य द्विज-चाण्डालसङ्गिनी ॥

Los dioses dijeron: «Oh sin falta, el mejor de los nacidos dos veces, la Madre del mundo (Devī) no se mancha—como tampoco se mancha la guirnalda de los rayos del sol, aunque se asocie por igual con un brahmán y con un caṇḍāla.»

Verse 33

गर्ग उवाच एवमुक्तस्ततो देवैर्दत्तात्रेयोऽब्रवीदिदम् । प्रहस्य त्रिदशान् सर्वान् यद्येतद्भवतां मतम् ॥

Dijo Garga: Así interpelado por los dioses, Dattātreya habló del modo siguiente—sonriendo a los treinta (dioses) en conjunto: «Si en verdad ésta es vuestra intención…»

Verse 34

तदाऽहूयाऽसुरान् सर्वान् युद्धाय सुरसत्तमाः । इहाऽनयत मद्दृष्टिगोचरं मा विलम्बतः ॥

«Entonces, oh el mejor de los dioses, convoca a todos los Asuras para la batalla. Tráelos aquí, dentro del alcance de mi mirada; no te demores.»

Verse 35

मद्दृष्टिपातहुतभुक्-प्रक्षीणबलतेजसः । येन नाशमशेषास्ते प्रयान्ति मम दर्शनात् ॥

«Heridos por mi mirada, serán consumidos como por el fuego del sacrificio; su fuerza y su esplendor se agotarán. Por mi sola visión, todos irán a la destrucción.»

Verse 36

गर्ग उवाच तस्य तद्वचनं श्रुत्वा देवैर्दैत्याः महाबलाः । आहवाय समाहूता जग्मुर्देवगणान् रुषा ॥

Dijo Garga: Al oír esas palabras, los poderosos Daityas—convocados por los dioses para la batalla—salieron con ira contra el ejército de los dioses.

Verse 37

ते हन्यमाना दैतेयैर्देवाḥ शीघ्रं भयातुराः । दत्तात्रेयाश्रमं जग्मुः समेताः शरणार्थिनः ॥

Abatidos por los Daityas, los dioses—rápidamente, afligidos por el temor—se dirigieron juntos a la ermita de Dattātreya, buscando refugio.

Verse 38

तमेव विविशुर्दैत्याḥ कालयन्तो दिवौकसः । ददृशुश्च महात्मानं दत्तात्रेयं महाबलम् ॥

Los Daityas entraron en aquel mismo lugar, hostigando a los moradores del cielo; y vieron al magnánimo y poderoso Dattātreya.

Verse 39

वामपार्श्वस्थितामिष्टामशेषजगतां शुभाम् । भाऱ्याञ्चास्य सुचार्वङ्गीं लक्ष्मीमिन्दुनिभाननाम् ॥

A su lado izquierdo vieron a su amada esposa—propicia para todos los mundos—de miembros gráciles, como Lakṣmī, con el rostro resplandeciente como la luna.

Verse 40

नीलोत्पलाभनयनां पीनश्रोणिपयोधराम् । गदन्तीं मधुरां भाषां सर्वैर्योषिद्गुणैर्युताम् ॥

Tenía ojos como lotos azules, caderas y pechos plenos, hablaba palabras dulces y estaba dotada de todas las virtudes de la feminidad.

Verse 41

ते तां दृष्ट्वाग्रतो दैत्याḥ साभिलाषा मनोभवम् । न शेषुरुद्धतं धैर्यान्मनसा वोढुमातुराः ॥

Al verla ante ellos, los Daityas—colmados de anhelo—fueron heridos por el deseo; no pudieron mantenerse firmes, incapaces de soportar la oleada de pasión en sus mentes.

Verse 42

त्यक्त्वा देवान् स्त्रियं तां तु हर्तुकामा हतौजसः । तेन पापेन मुह्यन्तः संशक्तास्ते ततोऽब्रुवन् ॥

Abandonando su contienda con los dioses, aquellos cuyo vigor había menguado desearon apoderarse de aquella mujer; engañados por ese mismo pecado, se reunieron y luego hablaron.

Verse 43

स्त्रोरत्नमेतत् त्रैलोक्ये सारं नो यदि वै भवेत् । कृतकृत्यास्ततः सर्व इति नो भावितं मनः ॥

«Ella es la joya entre las mujeres de los tres mundos; si llega a ser nuestra propia esencia (posesión), entonces todos nosotros quedaremos colmados»—así concluyeron en su mente.

Verse 44

तस्मात् सर्वे समुत्क्षिप्य शivikāyāṃ सुरार्दनाः । आरोप्य स्वमधिष्ठानं नयाम इति निश्चिताः ॥

Por ello, todos aquellos atormentadores de los dioses resolvieron: «Levantémosla, pongámosla en un palanquín y llevémosla a nuestra propia morada».

Verse 45

गर्ग उवाच सानुरागास्ततस्ते तु प्रोक्ताश्चेत्थं परस्परम् । तस्य तां योषितं साध्वीं समुत्क्षिप्य स्मरार्दिताः ॥

Dijo Garga: Así, dominados por la pasión, se hablaban unos a otros; y luego, afligidos por el deseo, alzaron a su virtuosa esposa.

Verse 46

शivikāyāṃ समारोप्य सहिताः दैत्यदानवाः । शिरः सु शivikāṃ कृत्वा स्वस्थानाभिमुखं ययुः ॥

Tras colocarla en el palanquín, los Daityas y los Dānavas, juntos, lo llevaron sobre sus cabezas y se encaminaron a su propio lugar.

Verse 47

दत्तात्रेयस्ततो देवान् विहस्येदमथाब्रवीत् । दिष्ट्या वर्धथ दैत्यानामेषा लक्ष्मीः शिरोगता । सप्त स्थानान्यतिक्रान्ता नवमं यमुपैष्यति ॥

Entonces Dattātreya, riendo, dijo a los dioses: «En verdad aumenta la fortuna de los Daityas: esta “Lakṣmī” ha venido sobre sus cabezas. Tras pasar siete estaciones, irá a una novena».

Verse 48

देवा ऊचुः कथयस्व जगन्नाथ ! केषु स्थानेष्वस्थिताः । पुरुषस्य फलं किं वा प्रयच्छत्यथ नश्यति ॥

Los dioses dijeron: «Dinos, oh Señor del mundo: ¿en qué lugares (moradas) reside Ella? ¿Qué fruto concede al hombre? Y después, ¿de qué modo perece, es decir, se retira?»

Verse 49

दत्तात्रेय उवाच नृणां पदे स्थिता लक्ष्मीर् निलयं सम्प्रयच्छति । सक्थ्न्योश्च संस्थिता वस्त्रं तथा नानाविधं वसु ॥

Dattātreya dijo: «Cuando Lakṣmī mora a los pies de un hombre, le concede una morada. Cuando se halla en los muslos, le otorga vestiduras y diversas clases de riqueza.»

Verse 50

कलत्रञ्च गुह्यसंस्था क्रोडस्था पत्यदायिनी । मनोरथान् पूरयति पुरुषाणां हृदि स्थिता ॥

«Morando en las partes secretas, concede esposa; morando en el regazo/los lomos, concede esposo; y cuando se asienta en el corazón, cumple los deseos de los hombres.»

Verse 51

लक्ष्मीर् लक्ष्मीवतां श्रेष्ठा कण्ठस्था कण्ठभूषणम् । अभीष्टबन्धुदारैश्च तथाश्लेषं प्रवासिभिः ॥

«Lakṣmī—la más excelsa entre los afortunados—cuando mora en la garganta, concede ornamentos para el cuello; y también otorga la compañía, el abrazo de parientes queridos y del cónyuge, aun a quienes han estado lejos por viaje o destierro.»

Verse 52

सृष्टानुवाक्यलावण्यमाज्ञामवितथां तथा । मुखसंस्था कवित्वञ्च यच्छत्युदधिसम्भवा ॥

«Lakṣmī, nacida del océano, cuando mora en la boca, concede la belleza del habla, mandatos que no fallan (autoridad eficaz) y también el don de la poesía.»

Verse 53

शिरोगता सन्त्यजति ततो 'न्यं याति चाश्रयम् । सेयं शिरोगता चैतान् परित्यक्ष्यति साम्प्रतम् ॥

Cuando Lakṣmī llega a la cabeza, abandona a esa persona y se dirige a otro amparo. Ahora, esta Lakṣmī, habiendo alcanzado la cabeza, abandonará en este momento a estos enemigos.

Verse 54

प्रगृह्यास्त्राणि बद्ध्यन्तां तस्मादेते सुरारयः । न भेतव्यं भृशञ्चैते मया निस्तेजसः कृताः । परदारावमर्षाच्च दग्धपुण्याः हतौजसः ॥

«Por tanto, tomad vuestras armas y atad a estos enemigos de los dioses. No les temáis en exceso; yo los he dejado sin esplendor. Por ultrajar a las esposas ajenas, su mérito ha sido consumido y su vigor destruido.»

Verse 55

ततस्ते विविधैरस्त्रैर्वध्यमानाः सुरारयः । मूध्नि लक्ष्म्या समाक्रान्ता विनेशुरिति नः श्रुतम् ॥

Entonces aquellos enemigos de los dioses, abatidos por diversas armas, perecieron, pues —según hemos oído— Lakṣmī los había oprimido y aplastado sobre la cabeza.

Verse 56

लक्ष्मीश्चीत्पत्य सम्प्राप्ता दत्तात्रेयं महामुनिम् । स्तूयमाना सुरैः सर्वैर्दैत्यनाशान्मुदान्वितैः ॥

Y Lakṣmī, llegada allí con su señor, se acercó al gran sabio Dattātreya, mientras todos los dioses —regocijados por la destrucción de los daityas— lo/la alababan.

Verse 57

प्रणिपत्य ततो देवा दत्तात्रेयं मनीषिणम् । नाकपृष्ठमनुप्राप्ता यथापूर्वं गतज्वराः ॥

Entonces los dioses, tras inclinarse ante el sabio Dattātreya, volvieron a alcanzar la región del cielo como antes, libres de su aflicción.

Verse 58

तथा त्वमपि राजेन्द्र ! यदीच्छसि यथेप्सितम् । प्राप्तुमैश्वर्यमतुलं तूर्णमाराधयस्व ताम् ॥

Así también, oh el mejor de los reyes: si deseas aquello que anhelas, entonces, para obtener pronto un señorío incomparable, adora a Ella sin demora.