Adhyaya 42

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ श्लोक मिलाकर कुल ४० $ “लोक हैं।) द्विचत्वारिशोड ध्याय: वसिष्छठापवाह तीर्थकी उत्पत्तिके प्रसंगमें विश्वामित्रका क्रोध और वसिष्ठजीकी सहनशीलता जनमेजय उवाच वसिष्ठस्यापवाहो5सौ भीमवेग: कथं नु सः । किमर्थ च सरिच्छोष्ठा तमृषिं प्रत्यवाहयत्‌

(En la lectura adicional de la tradición dakṣiṇātya se añaden 3 ślokas, de modo que el total es de 40.) Capítulo cuadragésimo segundo: En el episodio del origen del tīrtha llamado Vasiṣṭhāpavāha—la ira de Viśvāmitra y la paciencia de Vasiṣṭha. Janamejaya dijo: «¿Cómo llegó a ser tan terrible y veloz esa corriente llamada Vasiṣṭhāpavāha? ¿Y por qué razón Sarasvatī, la más excelsa de los ríos, arrastró a aquel ṛṣi?»

Verse 2

कथमस्याभवद्‌ वैरं कारणं कि च तत्‌ प्रभो | शंस पृष्टो महाप्राज्ञ न हि तृप्पामि ते वच:

Janamejaya dijo: «¿Cómo surgió para él esa enemistad? ¿Cuál fue su causa, oh señor? Dímelo, ya que se te pregunta, oh sapientísimo, pues aún no me sacio con tus palabras».

Verse 3

जनमेजयने पूछा--प्रभो! वसिष्ठापवाह तीर्थमें सरस्वतीके जलका भयंकर वेग कैसे हुआ? सरिताओंमें श्रेष्ठ सरस्वतीने उन महर्षिको किस लिये बहाया? उनके साथ उसका वैर कैसे हुआ? उस वैरका कारण क्‍या है? महामते! मैंने जो पूछा है, वह बताइये। मैं आपके वचनोंको सुनते-सुनते तृप्त नहीं होता हूँ ।।

Janamejaya preguntó: «¡Señor! En el tīrtha de Vasiṣṭhāpavāha, ¿cómo llegó a ser tan terrible la violencia de las aguas de Sarasvatī? ¿Y por qué Sarasvatī, la más excelsa entre los ríos, arrastró a aquel gran ṛṣi? ¿Cómo nació entre ellos la enemistad? ¿Cuál fue su causa? Oh magnánimo, responde a lo que pregunto: escuchando tus palabras, nunca me sacio». Vaiśampāyana dijo: «Oh Bhārata (Janamejaya), por rivalidad en las austeridades, surgió una enemistad intensa y formidable entre Viśvāmitra—el ṛṣi entre los brahmanes—y Vasiṣṭha, el Brahmarṣi».

Verse 4

आश्रमो वै वसिष्ठस्य स्थाणुतीर्थेडभवन्महान्‌ । पूर्वतः पार्श्वतश्चासीद्‌ विश्वामित्रस्य धीमत:

Vaiśampāyana dijo: En Sthāṇutīrtha, a orillas del Sarasvatī, se alzaba el gran eremitorio de Vasiṣṭha en la ribera oriental; y en la orilla opuesta, hacia el oeste, estaba el eremitorio del sabio Viśvāmitra. La escena, serena, enmarca a dos eminentes ascetas en cercana vecindad, insinuando el peso moral del poder de la austeridad, la contención y la larga memoria de una rivalidad transfigurada por el empeño espiritual.

Verse 5

यत्र स्थाणुर्महाराज तप्तवान्‌ परमं तप: । तत्रास्य कर्म तद्‌ घोरं प्रवदन्ति मनीषिण:,महाराज! जहाँ भगवान्‌ स्थाणुने बड़ी भारी तपस्या की थी, वहाँ मनीषी पुरुष उनके घोर तपका वर्णन करते हैं

Vaiśampāyana dijo: «¡Oh gran rey! En ese mismo lugar donde el Señor Sthāṇu realizó la más alta austeridad, los sabios relatan la terrible acción asociada a él, recordando el poder temible y las consecuencias del tapas.»

Verse 6

यत्रेष्टवा भगवान्‌ स्थाणु: पूजयित्वा सरस्वतीम्‌ | स्थापयामास तत्‌ तीर्थ स्थाणुतीर्थमिति प्रभो

Vaiśampāyana dijo: «Oh señor, el lugar donde el Bienaventurado Sthāṇu (Śiva) celebró un sacrificio y rindió culto a Sarasvatī, allí estableció un vado sagrado. Por ese acto llegó a ser célebre con el nombre de “Sthāṇutīrtha”.»

Verse 7

तत्र तीर्थे सुरा: स्कन्दम भ्यषिज्चन्नराधिप । सैनापत्येन महता सुरारिविनिबर्हणम्‌,नरेश्वर! उसी तीर्थमें देवताओंने देवशत्रुओंका विनाश करनेवाले स्कन्दको महान्‌ सेनापतिके पदपर अभिषिक्त किया था

Vaiśampāyana dijo: «En ese vado sagrado, oh rey, los dioses consagraron a Skanda—triturador de los enemigos de los devas—al investirlo en el gran cargo de comandante en jefe. Así, ese tīrtha es recordado como un lugar donde la autoridad divina fue afirmada ritualmente para la protección del orden cósmico.»

Verse 8

तस्मिन्‌ सारस्वते तीर्थे विश्वामित्रो महामुनि: । वसिष्ठ॑ं चालयामास तपसोग्रेण तच्छुणु

Vaiśampāyana dijo: «En ese tīrtha del Sarasvatī, el gran sabio Viśvāmitra, por la fiereza de sus austeridades, hizo que el sabio Vasiṣṭha se viera sacudido en su compostura. Escucha, mientras relato ese episodio.»

Verse 9

विश्वामित्रवसिष्ठी तावहन्यहनि भारत । स्पर्धा तपःकृतां तीव्रां चक्रतुस्तो तपोधनौ,भारत! विश्वामित्र और वसिष्ठ दोनों ही तपस्याके धनी थे, वे प्रतिदिन होड़ लगाकर अत्यन्त कठोर तप किया करते थे

Dijo Vaiśampāyana: ¡Oh Bhārata! Viśvāmitra y Vasiṣṭha—ambos colmados de poder ascético—día tras día entablaron una feroz rivalidad de austeridades, procurando cada uno superar al otro mediante un tapas severísimo.

Verse 10

तत्राप्यधिकसंतापो विश्वामित्रो महामुनि: । दृष्टवा तेजो वसिष्ठस्थ चिन्तामभिजगाम ह,उनमें भी महामुनि विश्वामित्रको ही अधिक संताप होता था, वे वसिष्ठका तेज देखकर चिन्तामग्न हो गये थे

Dijo Vaiśampāyana: Aun entre ellos, fue el gran sabio Viśvāmitra quien sintió la angustia más aguda. Al ver el tejas, la radiante energía espiritual que moraba en Vasiṣṭha, cayó en honda reflexión.

Verse 11

तस्य बुद्धिरियं हयासीद्‌ धर्मनित्यस्य भारत । इयं सरस्वती तूर्ण मत्समीपं तपोधनम्‌

Dijo Vaiśampāyana: ¡Oh Bhārata! Tal fue la determinación que surgió en la mente del siempre justo sabio Viśvāmitra: «Esta Sarasvatī, con el ímpetu de sus aguas, traerá pronto ante mí a Vasiṣṭha, tesoro de austeridad; y cuando llegue aquí, daré muerte a ese brahmán, el más excelso de los ascetas. De ello no hay duda».

Verse 12

आनयिष्यति वेगेन वसिष्ठ॑ तपतां वरम्‌ । इहागतं द्विजश्रेष्ठ हनिष्यामि न संशय:

Dijo Vaiśampāyana: «(Sarasvatī) traerá con presteza a Vasiṣṭha, el mejor entre los ascetas. Cuando ese excelso dos veces nacido llegue aquí, lo mataré; de ello no hay duda».

Verse 13

एवं निश्चित्य भगवान्‌ विश्वामित्रो महामुनि: । सस्मार सरितां श्रेष्ठां क्रोधसंरक्तलोचन:

Resuelto así, el venerable gran sabio Viśvāmitra—con los ojos enrojecidos por la ira—evocó a Sarasvatī, la más excelsa entre los ríos.

Verse 14

सा ध्याता मुनिना तेन व्याकुलत्वं जगाम ह । जज्ञे चैनं महावीर्य महाकोपं च भाविनी

Mientras aquel sabio meditaba, Sarasvatī, de mente reflexiva, cayó en desasosiego. Comprendió que ese gran vidente, poderoso en extremo, estaba entonces colmado de una ira intensa y temible.

Verse 15

तत एनं वेपमाना विवर्णा प्राञ्जलिस्तदा । उपतस्थे मुनिवरं विश्वामित्रं सरस्वती,इससे सरस्वतीकी कान्ति फीकी पड़ गयी और वह हाथ जोड़ थर-थर काँपती हुई मुनिवर विश्वामित्रकी सेवामें उपस्थित हुई

Entonces Sarasvatī—temblorosa, con el rostro descolorido—se presentó con las manos juntas y se acercó, en actitud de servicio, al gran sabio Viśvāmitra.

Verse 16

हतवीरा यथा नारी साभवद्‌ दु:खिता भृशम्‌ | ब्रूहि किं करवाणीति प्रोवाच मुनिसत्तमम्‌

Dijo Vaiśampāyana: Como una mujer privada de su esposo, quedó sumida en un dolor inmenso. Entonces se dirigió al más excelso de los sabios: «Señor, decidme: ¿qué debo hacer? ¿Cuál de vuestras órdenes he de cumplir?»

Verse 17

तामुवाच मुनि: क्रुद्धो वसिष्ठं शीघ्रमानय । यावदेनं निहन्म्यद्य तच्छुत्वा व्यथिता नदी

Dijo Vaiśampāyana: Airado, el sabio le dijo: «Trae a Vasiṣṭha aquí de inmediato, antes de que hoy mismo lo derribe y lo mate». Al oír esas palabras, el río se estremeció, herido por la angustia.

Verse 18

तब कुपित हुए मुनिने उससे कहा--“वसिष्ठको शीघ्र यहाँ बहाकर ले आओ, जिससे आज मैं इनका वध कर डालूँ।' यह सुनकर सरस्वती नदी व्यथित हो उठी ।।

Entonces el sabio, encendido de ira, le dijo: «Haz que Vasiṣṭha sea traído aquí por la corriente, sin demora, para que hoy lo mate». Al oírlo, el río Sarasvatī se sintió herido de aflicción. Y ella, de ojos como loto, juntó las manos en súplica y tembló con violencia, aterrada, como una enredadera sacudida por una ráfaga de viento.

Verse 19

तथारूपां तु तां दृष्टवा मुनिराह महानदीम्‌ । अविचारं वसिष्ठ॑ त्वमानयस्वान्तिकं मम,उसकी ऐसी अवस्था देखकर मुनिने उस महानदीसे कहा--“तुम बिना कोई विचार किये वसिष्ठको मेरे पास ले आओ”

Al verla en tal estado, el sabio se dirigió al gran río: «Sin vacilar ni deliberar más, tráeme a Vasiṣṭha de inmediato».

Verse 20

सा तस्य वचन श्र॒ुत्वा ज्ञात्वा पापं चिकीर्षितम्‌ वसिष्ठस्य प्रभावं च जानन्त्यप्रतिमं भुवि

Al oír sus palabras, comprendió el acto pecaminoso que él pretendía cometer; y, conociendo el poder sin igual de Vasiṣṭha sobre la tierra, respondió con esa conciencia.

Verse 21

साभिगम्य वसिष्ठ॑ च इदमर्थमचोदयत्‌ । बदुक्ता सरितां श्रेष्ठा विश्वामित्रेण धीमता

Dijo Vaiśampāyana: Tras acercarse a Vasiṣṭha, ella lo instó acerca de este asunto. Así interpelada por el sabio Viśvāmitra, la más excelsa de las corrientes (el Gaṅgā) respondió conforme a aquella petición.

Verse 22

विश्वामित्रकी बात सुनकर और उनकी पापपूर्ण चेष्टा जानकर वसिष्ठके भूतलपर विख्यात अनुपम प्रभावको जानती हुई उस नदीने उनके पास जाकर बुद्धिमान विश्वामित्रने जो कुछ कहा था, वह सब उनसे कह सुनाया ।।

Dijo Vaiśampāyana: Al oír las palabras de Viśvāmitra y conocer su intento pecaminoso, y sabiendo el poder sin par, célebre en la tierra, de Vasiṣṭha, el río se acercó a él y le refirió todo cuanto había dicho el prudente Viśvāmitra. Temiendo ambas maldiciones, temblaba una y otra vez; al meditar en la terrible fuerza de aquella gran maldición, quedó sobrecogida por el temor a la ira del ṛṣi Viśvāmitra.

Verse 23

तां कृशां च विवर्णा च दृष्टवा चिन्तासमन्विताम्‌ | उवाच राजन धर्मात्मा वसिष्ठो द्विपदां वर:,राजन! उसे दुर्बल, उदास और चिन्तामग्न देख मनुष्योंमें श्रेष्ठ धर्मात्मा वसिष्ठने कहा

Al verla enjuta, descolorida y presa de la inquietud, Vasiṣṭha, de alma justa y el más excelso entre los hombres, habló al rey.

Verse 24

वसिष्ठ उवाच पाह्यात्मानं सरिच्छेछे वह मां शीघ्रगामिनी । विश्वामित्र: शपेद्धि त्वां मा कृथास्त्वं विचारणाम्‌

Vasiṣṭha dijo: «Oh Sarasvatī, la mejor entre los ríos, protégete y llévame con rapidez en tu corriente. De lo contrario, Viśvāmitra te maldecirá sin falta; por eso, no albergues en tu mente ninguna vacilación ni otro designio.»

Verse 25

तस्य तद्‌ वचन श्रुत्वा कृपाशीलस्य सा सरित्‌ | चिन्तयामास कौरव्य कि कृत्वा सुकृतं भवेत्‌,कुरुनन्दन! उन कृपाशील महर्षिका वह वचन सुनकर सरस्वती सोचने लगी, “क्या करनेसे शुभ होगा?”

Al oír aquellas palabras del sabio compasivo, el río Sarasvatī se puso a reflexionar: «Oh descendiente de los Kurus, gloria de la estirpe Kuru, ¿qué acción sería en verdad meritoria?»

Verse 26

तस्याश्रिन्ता समुत्पन्ना वसिष्ठो मय्यतीव हि | कृतवान्‌ हि दयां नित्यं तस्य कार्य हितं॑ मया,उसके मनमें यह विचार उठा कि “वसिष्ठने मुझपर बड़ी भारी दया की है। अतः सदा मुझे इनका हित-साधन करना चाहिये”

En su interior surgió este pensamiento: «Vasiṣṭha me ha mostrado una compasión inmensa, siempre. Por ello, es mi deber procurar su bienestar y obrar de modo que le sea beneficioso.»

Verse 27

अथ कूले स्वके राजन्‌ जपन्तमृषिसत्तमम्‌ | जुद्दानं कौशिक प्रेक्ष्य सरस्वत्य भ्यचिन्तयत्‌

Entonces, oh Rey, en su propia ribera, Sarasvatī vio a Kauśika, el más excelso de los sabios, absorto en la recitación de mantras; y en su interior meditó qué respuesta era la adecuada.

Verse 28

इदमन्तरमित्येवं ततः सा सरितां वरा । कूलापहारमकरोत्‌ स्वेन वेगेन सा सरित्‌

Habiendo señalado así: «Éste es el intervalo», el excelente río, impelido por la fuerza de su propia corriente, arrancó y desgarró la ribera.

Verse 29

राजन्‌! तदनन्तर ऋषिश्रेष्ठ विश्वामित्रकों अपने तटपर जप और होम करते देख सरिताओंमें श्रेष्ठ सरस्वतीने सोचा, यही अच्छा अवसर है, फिर तो उस नदीने पूर्व-तटको तोड़कर उसे अपने वेगसे बहाना आरम्भ किया ।।

Oh rey, después de esto el río Sarasvatī—el más excelso entre las corrientes—vio al mejor de los sabios, Viśvāmitra, en su ribera, entregado al japa y a las ofrendas del homa. Pensando: «Éste es el momento propicio», rompió el dique de la orilla oriental y comenzó a arrastrarlo con la fuerza de su propio ímpetu. Por aquel desgarramiento de la ribera, Vasiṣṭha—hijo de Mitra y Varuṇa—fue llevado también, junto con el borde que se desplomaba. Mientras era arrastrado aguas abajo, oh rey, Vasiṣṭha alabó a Sarasvatī, respondiendo no con ira, sino con palabras de reverencia.

Verse 30

पितामहस्य सरस: प्रवृत्तासि सरस्वति । व्याप्तं चेदं जगत्‌ सर्व तवैवाम्भोभिरुत्तमै:

Dijo Vasiṣṭha: «Oh Sarasvatī, has surgido del lago del Abuelo, Brahmā; por eso eres llamada Sarasvatī. Con tus aguas excelentes, este mundo entero está impregnado y colmado.»

Verse 31

त्वमेवाकाशगा देवि मेघेषु सृजसे पय: । सर्वाक्षापस्त्वमेवेति त्वत्तो वयमधीमहि,'देवि! तुम्हीं आकाशमें जाकर मेघोंमें जलकी सृष्टि करती हो, तुम्हीं सम्पूर्ण जल हो; तुमसे ही हम ऋषिगण वेदोंका अध्ययन करते हैं

Dijo Vasiṣṭha: «Oh Diosa, sólo tú recorres el cielo y, en las nubes, haces nacer las aguas. Tú misma eres la totalidad del agua en todas sus formas. De ti, en verdad, recibimos los ṛṣis la capacidad de estudiar y transmitir los Vedas.»

Verse 32

पुष्टिद्युतिस्तथा कीर्ति: सिद्धिर्बद्धिरुमा तथा । त्वमेव वाणी स्वाहा त्वं तवायत्तमिदं जगत्‌

Dijo Vasiṣṭha: «Tú eres nutrición y resplandor; tú eres fama; tú eres éxito e inteligencia; tú eres también Umā. Sólo tú eres la Palabra (Vāc), y tú eres Svāhā, el clamor sagrado de la ofrenda. De ti depende este mundo entero y bajo tu gobierno se halla.»

Verse 33

एवं सरस्वती राजन्‌ स्तूयमाना महर्षिणा

Oh rey, así Sarasvatī, alabada por el gran sabio, escuchó aquel himno de elogio. Luego, con la fuerza de su rápida corriente, llevó a aquellos brahmarṣis hasta la ermita de Viśvāmitra y, una y otra vez, suplicó a Viśvāmitra diciendo: «¡El sabio Vasiṣṭha está presente!»

Verse 34

वेगेनोवाह त॑ विप्रं विश्वामित्रा श्रमं प्रति । न्यवेदयत चाभीक्षणं विश्वामित्राय त॑ं मुनिम्‌

Con ímpetu veloz, ella condujo a aquel brahmán-sabio hacia el āśrama de Viśvāmitra. Y una y otra vez anunció a Viśvāmitra: «¡Oh rey, el muni Vasiṣṭha está presente!»

Verse 35

तमानीत॑ सरस्वत्या दृष्टवा कोपसमन्वित: । अथान्वेषत्‌ प्रहरणं वसिष्ठान्तकरं तदा,सरस्वतीद्वारा लाये हुए वसिष्ठको देखकर विश्वामित्र कुपित हो उठे और उनके जीवनका अन्त कर देनेके लिये कोई हथियार दूँढ़ने लगे

Al ver a Vasiṣṭha traído allí por el río Sarasvatī, Viśvāmitra fue presa de la ira. Entonces, con la intención de poner fin a la vida de Vasiṣṭha, comenzó a buscar un arma para matarlo.

Verse 36

तं तु क्रुद्धमभिप्रेक्ष्य ब्रह्मवध्याभयान्नदी । अपोवाह वसिष् तु प्राचीं दिशमतन्द्रिता

Al verlo enfurecido, el río—por temor al pecado de matar a un brahmán (brahmahatyā)—se llevó con presteza a Vasiṣṭha hacia el oriente, manteniéndose alerta y resuelto.

Verse 37

ततो<पवाहितं दृष्टवा वसिष्ठमृषिसत्तमम्‌

Entonces, al ver que el excelso ṛṣi Vasiṣṭha era arrastrado de nuevo lejos por la corriente, Viśvāmitra, incapaz de contener su despecho, se enfureció en su dolor y clamó: «¡Oh Sarasvatī, auspiciosa, la mejor de los ríos! Me has engañado y te has ido otra vez; por eso, en lugar de agua, ¡haz correr sangre, sangre grata a los caudillos de los rākṣasas!»

Verse 38

अब्रवीद्‌ दुःखसंक्रुद्धो विश्वामित्रो हामर्षण: । यस्मान्मां त्वं सरिच्छेछ्ठे वज्चयित्वा पुनर्गता

Viśvāmitra, encendido de dolor y de ira, habló con amargo resentimiento: «Oh la mejor de los ríos, puesto que me has engañado y luego has vuelto a marcharte…»

Verse 39

ततः सरस्वती शप्ता विश्वामित्रेण धीमता

Entonces Sarasvatī fue maldecida por el sabio Viśvāmitra—un episodio que muestra cómo incluso los poderes venerables y las fuerzas sagradas pueden enredarse en el conflicto cuando la ira y la rivalidad se imponen a la contención.

Verse 40

अवहच्छोणितोन्मिश्र॑ तोयं संवत्सरं तदा । बुद्धिमान विश्वामित्रके इस प्रकार शाप देनेपर सरस्वती नदी एक सालतक रक्तमिश्रित जल बहाती रही ।। अथर्षयश्न देवाश्व गन्धर्वाप्सरसस्तदा

Entonces, a causa de la maldición pronunciada de tal modo por el sabio Viśvāmitra, el río Sarasvatī llevó agua mezclada con sangre durante un año entero. Después, los rishis, los dioses, y los Gandharvas y Apsaras se congregaron, respondiendo a aquel giro terrible de los acontecimientos.

Verse 41

इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापव॑नमें बलदेवजीकी तीर्थयात्राके प्रसंगमें सारस्वतोपाख्यानविषयक इकतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

Dijo Vaiśampāyana: “Oh soberano entre los hombres, aquel lugar llegó a ser célebre en el mundo con el nombre de Vasiṣṭhāpavāha. Después de hacer que Vasiṣṭha fuese arrastrado, Sarasvatī—la más excelsa de los ríos—volvió a fluir por su antiguo cauce.”

Verse 42

आगच्छच्च पुनर्मार्ग स्वमेव सरितां वरा

Dijo Vasiṣṭha: “Oh la mejor de los ríos, vuelve de nuevo a tu propio cauce.” Así, aquel paraje fue conocido en el mundo con el nombre de “Vasiṣṭhāpavāhaka” (donde Vasiṣṭha fue arrastrado). Después de que Vasiṣṭha hubo sido llevado por la corriente, Sarasvatī—la más excelsa de los ríos—volvió a fluir por su antiguo canal. Así concluye el capítulo cuadragésimo segundo del episodio Sārasvata, dentro de la peregrinación de Baladeva en la sección de la maza, en el Śalya Parva del Mahābhārata.

Verse 366

उभयो: कुर्वती वाक्‍्यं वज्चयित्वा च गाधिजम्‌ । उन्हें कुपित देख सरस्वती नदी ब्रह्महत्याके भयसे आलस्य छोड़ दोनोंकी आज्ञाका पालन करती हुई विश्वामित्रको धोखा देकर वसिष्ठ मुनिको पुनः पूर्व-दिशाकी ओर बहा ले गयी

Obligada a acatar las órdenes de ambos, la corriente de Sarasvatī recurrió a una estratagema y engañó al hijo de Gādhi (Viśvāmitra). Al verlo airado y temiendo el gravísimo pecado de matar a un brahmán, desechó toda vacilación y—cumpliendo en apariencia los dos mandatos—desorientó a Viśvāmitra y volvió a llevar al sabio Vasiṣṭha, haciendo que el curso se dirigiera de nuevo hacia el oriente.

Verse 383

शोणितं वह कल्याणि रक्षोग्रामणिसम्मतम्‌ | मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठको पुनः अपनेसे दूर बहाया गया देख अमर्षशील विश्वामित्र दुःखसे अत्यन्त कुपित हो बोले--'सरिताओंमें श्रेष्ठ कल्याणमयी सरस्वती! तुम मुझे धोखा देकर फिर चली गयी

Vasiṣṭha dijo: «Oh, bienaventurada, fluye con sangre—cosa grata a los caudillos de los rākṣasas». Al ver de nuevo que el más excelso de los sabios, Vasiṣṭha, era arrastrado lejos de él, Viśvāmitra, de ánimo irascible, herido por el dolor y encendido en furia, exclamó: «¡Oh Sarasvatī, la mejor de los ríos y benéfica! Me has engañado y otra vez te has ido; por eso, desde ahora, en lugar de agua, fluye con sangre, lo más querido por las hordas de rākṣasas».

Verse 403

सरस्वती तथा दृष्टवा बभूवुर्भशदु:खिता: । तदनन्तर ऋषि, देवता, गन्धर्व और अप्सरा सरस्वतीको उस अवस्थामें देखकर अत्यन्त दुःखी हो गये

Al ver a Sarasvatī en tal estado, quedaron hondamente consternados. Después, los sabios, los dioses, los Gandharvas y las Apsaras, al contemplar a Sarasvatī así, se vieron sobrecogidos por un dolor inmenso.

Verse 3236

त्वमेव सर्वभूतेषु वससीह चतुर्विधा । “तुम्हीं पुष्टि

Vasiṣṭha dijo: «Sólo tú moras en todos los seres, habitando en ellos en formas cuádruples. Toda prosperidad, fama, fulgor, logro, inteligencia, Umā, la palabra sagrada (Vāṇī) y Svāhā eres tú en verdad; y este mundo entero se mueve bajo tu gobierno.»