Shloka 12
Chapter 89: Bhīma dispatched to protect Ghaṭotkaca amid escalating engagements
(हताश्वे तु रथे तिष्ठन् शक्ति चिक्षेप धर्मराट् । तामापतन्ती सहसा कालपाशोपमां शिताम् ।। चिच्छेद समरे भीष्म: शरै: संनतपर्वभि: ।।) घोड़ोंके मारे जानेपर भी उसी रथमें खड़े हुए धर्मराज युधिष्ठिरने भीष्मपर शक्ति चलायी। कालपाशके समान तीखी एवं भयंकर उस शक्तिको सहसा अपनी ओर आती देख भीष्मने झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा उसे रणभूमिमें काट गिराया। हताश्चृं तु रथं त्यक्त्वा धर्मपुत्रो युधिष्ठिर: । आरुरोह रथं तूर्ण नकुलस्य महात्मन:,तदनन्तर जिसके घोड़े मारे गये थे, उस रथको त्यागकर धर्मपुत्र युधिष्ठिर तुरंत ही महामना नकुलके रथपर आरूढ़ हो गये
hatāśve tu rathe tiṣṭhan śaktiṃ cikṣepa dharmarāṭ | tām āpatantīṃ sahasā kālapāśopamāṃ śitām || ciccheda samare bhīṣmaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ || hatāśve tu rathaṃ tyaktvā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ | ārurōha rathaṃ tūrṇaṃ nakulasya mahātmanaḥ ||
Cuando sus caballos fueron abatidos, el rey Yudhiṣṭhira permaneció firme en su carro y arrojó contra Bhīṣma una lanza (śakti). Al ver aquella arma —afilada y terrible como el lazo de la Muerte— precipitarse de improviso hacia él, Bhīṣma la cercenó en el combate con flechas de nudos curvados. Luego, abandonando el carro cuyos caballos habían muerto, Yudhiṣṭhira, hijo del Dharma, montó con presteza en el carro del noble Nakula.
संजय उवाच
Educational Q&A
Even when one’s immediate supports collapse (a chariot rendered helpless by slain horses), steadfastness and presence of mind remain essential; yet dharma in battle also includes prudence—when a position becomes untenable, a leader adapts quickly (Yudhiṣṭhira shifting to Nakula’s chariot) without abandoning the larger duty.
In the Kurukṣetra battle, Yudhiṣṭhira, standing on a chariot whose horses have been killed, hurls a spear at Bhīṣma. Bhīṣma sees it coming—likened to Death’s noose—and cuts it down with specialized arrows. Yudhiṣṭhira then leaves the disabled chariot and swiftly mounts Nakula’s chariot.