Adhyaya 37

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्ग पादे शेषमन्वन्तराश्यानं पृथिवीदोहनं च नाम षट्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच आसीदिह समुद्रान्ता वसुधेति यथा श्रुतम् / वसु धत्ते यतस्तस्माद्वसुधा सेति गीयते

Así, en el Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa, en la sección anterior proclamada por Vāyu, en el segundo Anuṣaṅga-pāda, el capítulo trigésimo sexto llamado “Relato del manvantara restante y el ordeño de la Tierra”. Dijo Sūta: según se ha oído, esta Vasudhā llegaba hasta el confín del océano; y porque sostiene los vasu (tesoros), se la canta como “Vasudhā”.

Verse 2

मधुकैटभयोः पूर्वं मेदसा संपरिप्लुता / तेनेयं मेदिनीत्युक्ता निरुक्त्या ब्रह्मवादिभिः

Antes de Madhu y Kaiṭabha, esta tierra estaba anegada de medas (grasa); por ello los brahmavādin, según la explicación etimológica (nirukti), la llamaron “Medinī”.

Verse 3

ततो ऽभ्युपगमाद्राज्ञः पृथोर्वैन्यस्य धीमतः / दुहितृत्वमनुप्राप्ता पृथिवी पठ्यते ततः

Luego, por haber sido aceptada por el sabio rey Pṛthu Vainya, la Tierra alcanzó la condición de hija; por eso desde entonces se la recita como “Pṛthivī”.

Verse 4

पृथुना प्रविभागश्चधरायाः साधितः पुरा / तस्याकरवती राज्ञः पत्तनाकरमालिनी

En tiempos antiguos, Pṛthu estableció la debida distribución de la tierra; entonces ella se volvió rica en yacimientos para el rey, como una guirnalda de ciudades y minas engarzadas.

Verse 5

चातुर्वर्णमयसमाकीर्णा रक्षिता तेन धीमता / एवंप्रभावोराजासीद्वैन्यः सद्विजसत्तमाः

Ella (la Tierra) estaba colmada de las cuatro varṇa y fue protegida por aquel sabio (Pṛthu); oh excelsos dvija, tal era el poder y la majestad del rey Vainya.

Verse 6

नमस्यश्चैव पूच्यश्च भूतग्रामेण सर्वशः / ब्राह्मणैश्च महाभागैर्वेदवेदाङ्गपारगैः

Él es digno de reverencia y de culto por toda la multitud de los seres, en todas partes; y también por los brahmanes bienaventurados, versados en los Vedas y sus Vedāṅgas.

Verse 7

पृथुरेव नमस्कार्यो ब्रह्मयोनिः सनातनः / पार्थिवैश्च महाभागैः प्रार्थयद्भिर्महद्यशः

Sólo Prithu, eterno y nacido de Brahman, es digno de salutación; de gran fama, es invocado por los reyes magnánimos de la tierra.

Verse 8

आदिराजो नमस्कार्यः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् / योधैरपि च संग्रामे प्राप्तुकामैर्जयं युधि

El rey primordial, Prithu Vainya, lleno de poder, es digno de reverencia; aun los guerreros que ansían la victoria en la batalla lo veneran.

Verse 9

आदिकर्त्तारणानां वै नमस्यः पृथुरेव हि / यो हि योद्धा रणं याति कीर्त्तयित्वा पृथुं नृपम्

Prithu, en verdad, es digno de reverencia como iniciador de las batallas; pues todo guerrero que va al combate lo hace tras cantar la gloria del rey Prithu.

Verse 10

स घोररूपात्संग्रामात्क्षेमी तरति कीर्त्तिमान् / वैश्यैरपि च राजर्षिर्वेश्यवृत्तिमिहास्थितैः

El hombre ilustre atraviesa a salvo aquella guerra de aspecto terrible; y el Rajarṣi (Prithu) es venerado también por los vaiśyas establecidos aquí en su propio deber y oficio.

Verse 11

पृथुरेव नमस्कार्यो वृत्तिदानान्महायशाः / एते वत्सविशेषाश्च दोग्धारः क्षीरमेव च

Por otorgar sustento, el glorioso Prithu es digno de reverencia; éstos son los terneros especiales, éstos los ordeñadores, y ésta es la leche misma.

Verse 12

पात्राणि च मयोक्तानि सर्वाण्येव यथाक्रमम् / ब्रह्मणा प्रथमं दुग्धा पुरा पृथ्वी महात्मना

He mencionado todos los recipientes en su debido orden; en tiempos antiguos, el gran Brahmā fue el primero en ordeñar a la Tierra.

Verse 13

वायुं कृत्वा तथा वत्सं बीजानि वसुधातले / ततः स्वायंभुवे पूर्वं तदा मन्वन्तरे पुनः

Haciendo de Vāyu el ternero, las semillas surgieron sobre la faz de la tierra; luego, primero en el manvantara de Svāyambhuva, y después de nuevo en otros manvantaras.

Verse 14

वत्सं स्वायंभुवं कृत्वा सर्वसस्यानि चैव हि / ततः स्वारोचिषे वापि प्राप्ते मन्वन्तरे ऽधुना

Haciendo de Svāyambhuva el ternero, ciertamente se ordeñaron todas las cosechas; y luego también en el manvantara de Svārociṣa, llegado ahora.

Verse 15

वत्सं स्वारोचिषं कृत्वा दुग्धा सस्यानि मेदिनी / उत्तमेन तु तेनापि दुग्धा देवानु जेन तु

Haciendo de Svārociṣa el ternero, la Tierra ordeñó las cosechas; y del mismo modo fue ordeñada en el tiempo de Uttama Manu y en el de Devānuja Manu.

Verse 16

मनुं कृत्वोत्तमं वत्सं सर्वसस्यानि धीमता / पुनश्च पञ्चमे पृथ्वी तामसस्यान्तरे मनोः

El sabio tomó a Manu como el ternero supremo y ordeñó todos los granos; y de nuevo, en el quinto manvantara, durante el período de Manu Tāmāsa, también la Tierra fue ordeñada.

Verse 17

दुग्धेयं तामसं वत्सं कृत्वा वै बलबन्धुना / चारिष्टवस्य वै षष्ठे संप्राप्ते चान्तरे मनोः

Balabandhu hizo de Tāmāsa el ternero y lo ordeñó; y cuando llegó el sexto manvantara de Manu Cāriṣṭava, también en ese período de Manu.

Verse 18

दुग्धा मही पुराणेन वत्सं चारिष्टवं प्रति / चाक्षुषे चापि संप्राप्ते तदा मन्वन्तरे पुनः

Purāṇa ordeñó la Tierra tomando a Cāriṣṭava como ternero; y cuando llegó el manvantara de Cākṣuṣa, entonces volvió a suceder en ese manvantara.

Verse 19

दुग्धा मही पुराणेन वत्सं कृत्वा तु चाक्षुषम् / चाक्षुषस्यान्तरे ऽतीते प्राप्ते वैवस्वते पुनः

Purāṇa ordeñó la Tierra tomando a Cākṣuṣa como ternero; y pasado el período de Cākṣuṣa, cuando llegó de nuevo el manvantara de Vaivasvata.

Verse 20

वैन्येनेयं पुरा दुग्धा यथा ते कथितं मया / एतैर्दुग्धा पुरा पृथ्वी व्यतीतेष्वन्तरेषु वै

Como te lo he dicho, antaño Vainya (Pṛthu) ordeñó esta Tierra; y por estos mismos, en los intervalos de manvantaras ya transcurridos, la Tierra fue ordeñada desde antiguo.

Verse 21

देवादिभिर्मनुष्यैश्च ततो भूतादिभिश्च ह / एवं सर्वेषु विज्ञेया अतीतानागतेष्विह

Por los dioses, por los hombres y luego por los seres como los bhūta—de este modo, aquí, en el pasado y en el porvenir, esto debe ser conocido entre todos.

Verse 22

देवा मन्वन्तरे स्वस्थाः पृथोस्तु शृणुत प्रजाः / पृथोस्तु पुत्रौ विक्रान्तौ जज्ञाते ऽन्तर्द्धिपाषनौ

En el manvantara, los dioses permanecían en bienestar. Oh pueblos, escuchad acerca de Pṛthu: le nacieron dos hijos de gran valentía, Antarddhi y Pāṣaṇa.

Verse 23

शिखण्डिनी हविर्धानमन्तर्द्धानाव्द्यजायत / हविर्धानात्षडाग्नेयी धिषणाजनयत्सुतान्

Śikhaṇḍinī dio a luz a Havirdhāna de Antarddhāna. Y de Havirdhāna, Dhiṣaṇā, de linaje de Agni, engendró seis hijos.

Verse 24

प्राचीनबर्हिषं शुक्लं गयं कृष्णं प्रजाचिनौ / प्राचीनबर्हिर्भगवान्महानासीत्प्रजापतिः

Los hijos de Prācīnabarhiṣ fueron Śukla, Gaya, Kṛṣṇa y Prajācina. El venerable Prācīnabarhi fue un gran Prajāpati.

Verse 25

बलश्रुततपोवीर्यैः पृथिव्यामेकराडसौ / प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य तस्मात्प्राचीनबर्ह्यसौ

Por su fuerza, saber de la śruti, austeridad y vigor, fue soberano único sobre la tierra. Las puntas de su hierba kuśa miraban al oriente; por eso se le llamó Prācīnabarhi.

Verse 26

समुद्रतनयायां तु कृतदारः स वै प्रभुः / महतस्तपसः पारे सवर्णायां प्रजापतिः

A la hija del océano tomó por esposa aquel Señor; más allá de la gran ascesis, de Savarnā se manifestó como Prajāpati.

Verse 27

सवर्णाधत्त सामुद्री दश प्राचीनबर्हिषः / सर्वान्प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगान्

De Savarnā y Sāmudrī nacieron los diez hijos de Prācīnabarhiṣ; todos llamados Pracetas, consumados en el Dhanurveda.

Verse 28

अपृथग्धर्मचरणास्ते ऽतप्यन्त महात्तपः / दशवर्ष सहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः

Unánimes en la práctica del dharma, realizaron una gran ascesis durante diez mil años, yaciendo en las aguas del océano.

Verse 29

तपश्चतेषु पृथिवीं तप्यत्स्वथ महीरुहाः / अरक्ष्यमाणामावब्रुर्बभूवाथ प्रजाक्षयः

Mientras ellos practicaban la ascesis, la tierra se abrasó; sin resguardo, los árboles y enredaderas se extendieron y cubrieron todo, y entonces sobrevino la merma de las criaturas.

Verse 30

प्रत्याहृते तदा तस्मिञ्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः / नाशकन्मारुतो वातुं वृत्तं खमभवद्द्रुमैः

Entonces, en el período intermedio de Cākṣuṣa Manu, cuando aquello fue retraído, ni el viento pudo soplar; el cielo quedó cercado por los árboles.

Verse 31

दशवर्षसहस्राणि न शेकुश्चेष्टितुं प्रजाः / तदुपश्रुत्य तपसा सर्वे युक्ताः प्रचेतसः

Durante diez mil años, las gentes no pudieron realizar acción alguna. Al oírlo, los Pracetas, todos, se unieron en austera penitencia.

Verse 32

मुखेभ्यो वायुमग्निं च ससृजुर्जातमन्यवः / उन्मूलानथ वृक्षांस्तान्कृत्वा वायुरशोषयत्

Encendidos de ira, de sus bocas hicieron brotar viento y fuego. Luego el viento arrancó aquellos árboles de raíz y los dejó secos.

Verse 33

तानग्निरदहद्धोर एवमासीद्दुमक्षयः / द्रुमक्षयमथो बुद्ध्वा किञ्चिच्छिष्टेषु शाखिषु

El fuego terrible los consumió; así sobrevino la ruina de los árboles. Al comprender aquella devastación, respecto de los pocos árboles aún ramificados que quedaban…

Verse 34

उपगम्याब्रवी देतान्राजा सोमः प्रचेतसः / दृष्ट्वा प्रयोजनं सत्यं लोकसंतानकारणात्

Entonces el rey Soma se acercó a los Pracetas y les habló, al ver el propósito verdadero por la causa de la continuidad del mundo…

Verse 35

कोपं त्यजत राजानः सर्वे प्राचीनबर्हिषः / वृक्षाः क्षित्यां जनिष्यन्ति शाम्यतामग्निमारुतौ

Oh reyes, hijos de Prācīnabarhis, abandonad la ira. En la tierra nacerán de nuevo los árboles; que se apacigüen el fuego y el viento.

Verse 36

रत्नभूता च कन्येयं वृक्षाणां वरवर्णिनीः / भविष्यज्जनता ह्येषा धृता गर्भेण वै मया

Esta doncella es como una joya, de hermosura excelsa entre los árboles. Ella es la futura progenie, que en verdad he llevado en mi seno.

Verse 37

मारिषा नाम नाम्नैषा वृक्षैरेव विनिर्मिता / भार्या भवतु वो ह्येषा सोमगर्भा विवर्द्धिता

Su nombre es Māriṣā; los mismos árboles la han formado. Que ella, criada en el seno de Soma, sea vuestra esposa conforme al dharma.

Verse 38

युष्माकं तेजसार्द्धेन मम चार्धेन तेजसा / अस्यामुत्पत्स्यते विद्वान्दक्षो नाम प्रजापतिः

Con la mitad de vuestro fulgor y la mitad del mío, de ella nacerá el sabio Prajāpati llamado Dakṣa.

Verse 39

स इमां दग्धभूयिष्ठां युष्मत्तेजोमयेन वै / अग्निनाग्निसमो भूयः प्रजाः संवर्द्धयिष्यति

Él hará prosperar de nuevo a las criaturas en esta tierra casi consumida, hecha de vuestro fulgor, volviéndose fuego semejante al fuego.

Verse 40

ततः सोमस्य वचनाज्जगृहुस्ते प्रचेतसः / संत्दृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीं धर्मेण मारिषाम्

Entonces, por la palabra de Soma, aquellos Pracetas contuvieron su ira contra los árboles y tomaron a Māriṣā por esposa conforme al dharma.

Verse 41

मारिषायां ततस्ते वै मनसा गर्भमादधुः / दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः

Entonces, en Māriṣā, depositaron con la mente el germen; de los diez Pracetas, en Māriṣā nació el Prajāpati.

Verse 42

दक्षो जज्ञे महातेजाः सोमस्यांशेन वीर्यवान् / असृजन्मनसा त्वादौ प्रजा दक्षो ऽथ मैथुनात्

Nació Dakṣa, de gran fulgor y vigor, por una porción de Soma; al principio creó las criaturas con la mente, y después mediante la unión sexual.

Verse 43

अचरांश्च चरांश्चैव द्विपदो ऽथ चतुष्पदः / विसृज्य मनसा दक्षः पश्चादसृजत स्त्रियः

Dakṣa, tras crear con la mente lo inmóvil y lo móvil, los bípedos y los cuadrúpedos, después creó a las mujeres.

Verse 44

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयां दश / कालस्य नयने युक्ताः सप्तविंशतिमिन्दवे

Él dio diez hijas a Dharma y trece a Kaśyapa; y entregó a Indu (la Luna) veintisiete hijas, unidas como los ojos del Tiempo.

Verse 45

एभ्यो दत्त्वा ततो ऽन्या वै चतस्रो ऽरिष्टनेमिने / द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तथा

Después de dárselas a ellos, dio otras cuatro a Ariṣṭanemi; dos a Bahuputra y dos también a Aṅgiras.

Verse 46

कन्यामेकां कृशाश्वाय तेभ्यो ऽपत्यं बभूव ह / अन्तरं चाक्षुषस्याथ मनोः षष्ठं तु गीयते

A Kṛśāśva se le dio una sola doncella; de ellos nació descendencia. Tras el Manvantara de Cākṣuṣa, se canta el sexto Manvantara de Manu.

Verse 47

मनोर्वैवस्वतस्यापि सप्तमस्य प्रजापतेः / वसुदेवाः खगा गावो नागा दितिजदानवाः

En el tiempo de Manu Vaivasvata, el séptimo Prajāpati, surgieron los Vasudevas, las aves, las vacas, los Nāgas y los hijos de Diti, los Dānavas.

Verse 48

गन्धर्वाप्सरसश्चैव जज्ञिरे ऽन्याश्च जातयः / ततः प्रभृति लोके ऽस्मिन्प्रजा मैथुनसंभवाः / संकल्पाद्दर्शनात्स्पर्शात्पूर्वासां सृष्टिरुच्यते

Nacieron los Gandharvas y las Apsaras, y también otras estirpes. Desde entonces, en este mundo las criaturas nacen del apareamiento; la creación anterior se dice que surgía del pensamiento, de la mirada y del contacto.

Verse 49

ऋषिरुवाच देवानां दानवानां च देवर्षिणां च ते शुभः / संभवः कथितः पूर्वं दक्षस्य च महात्मनः

Dijo el Ṛṣi: Ya se ha narrado antes el auspicioso origen de los dioses, de los Dānavas y de los Devarṣis; y también el del magnánimo Dakṣa.

Verse 50

प्राणात्प्रजापतेर्जन्म दक्षस्य कथितं त्वया / कथं प्राचे तस्त्वं च पुनर्लेभे महातपाः

Has dicho que el nacimiento de Dakṣa provino del aliento vital del Prajāpati. Oh gran asceta, ¿cómo fue que Prācetasa (Dakṣa) volvió a obtenerse de nuevo?

Verse 51

एतं नः संशयं सूत व्याख्यातुं त्वमिहार्हसि / दौहित्रश्चैव सोमस्य कथं श्र्वशुरतां गतः

Oh Sūta, tú eres digno de aclarar esta duda nuestra: ¿cómo llegó el nieto de Soma a alcanzar la condición de suegro?

Verse 52

सूत उवाच उत्पत्तिश्च निरोधश्च नित्यं भूतेषु सत्तमाः / ऋषयो ऽत्र न सुह्यन्ति विद्यावन्तश्च ये जनाः

Sūta dijo: Oh los más nobles, en los seres la generación y la disolución ocurren siempre; aquí los ṛṣis y los sabios no se confunden.

Verse 53

युगे युगे भवन्त्येते सर्वे दक्षादयो द्विजाः / पुनश्चैव निरुध्यन्ते विद्वांस्तत्र न मुह्यति

De era en era surgen todos esos dvijas, como Dakṣa, y de nuevo se reabsorben; el sabio no se extravía en ello.

Verse 54

ज्यैष्ठ्यकानिष्ठ्यमप्येषां पूर्वमासीद्द्विजोत्तमाः / तप एव गरीयो ऽभूत्प्रभावश्चैव कारणम्

Oh mejores de los dvijas, antaño también había entre ellos distinción de mayor y menor; pero la austeridad (tapas) fue lo más elevado, y su poder fue la causa.

Verse 55

इमां विसृष्टिं यो वेद चाक्षुषस्य चराचरम् / प्रजावानायुषस्तीर्णः स्वर्गलोके महीयते

Quien conoce esta emanación de la creación, lo móvil y lo inmóvil, del tiempo de Cākṣuṣa, obtiene descendencia, atraviesa una larga vida y es honrado en el cielo.

Verse 56

एवं सर्गः समाख्यातश्चाक्षुषस्य समासतः / इत्येते षट् निसर्गाश्च क्रान्ता मन्वन्तरात्मकाः

Así ha sido expuesto en suma el sarga del Manvantara de Cākṣuṣa. De este modo, han transcurrido estos seis nisarga, de naturaleza manvantárica.

Verse 57

स्वायंभुवाद्याः संक्षेपाच्चाशुषान्ता यथाक्रमम् / एते सर्गा यथा प्राज्ञैः प्रोक्ता ये द्विजसत्तमाः

Los sarga desde Svāyaṃbhuva y los demás, hasta el de Cākṣuṣa, han sido dichos en compendio y en su debido orden. Oh mejores de los dvija, éstos son los sarga tal como los proclamaron los sabios.

Verse 58

वैवस्वतनिसर्गेण तेषां ज्ञेयस्तु विस्तरः / अन्यूनानतिरिक्तास्ते सर्वे सर्गा विवस्वतः

Su desarrollo debe conocerse por el nisarga de Vaivasvata. Todos estos sarga de Vivasvān no son ni menores ni excesivos.

Verse 59

आरोग्यायुः प्रमाणेभ्यो धर्मतः कामतोर्ऽथतः / एतानेव गुणानेति यः पठन्ननसूयकः

Quien lo recita sin envidia alcanza salud, larga vida, fama, dharma, kāma y artha: precisamente estas virtudes.

Verse 60

वैवस्वतस्य वक्ष्यामि सांप्रतस्य महात्मनः / समासव्यासतः सर्गं ब्रुवतो मे निबोधत

Ahora expondré el sarga del Mahātmā Vaivasvata, el presente, tanto en resumen como en detalle; escuchad con atención mis palabras.