Adhyaya 31

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे यज्ञप्रवर्त्तनं नाम त्रिशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच अत ऊर्द्धं प्रवक्ष्यामि द्वापरस्य विधिं पुनः / तत्र त्रेतायुगे क्षीणे द्वापरं प्रतिपद्यते

Así, en el Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa, en la primera parte proclamada por Vāyu, en el segundo anuṣaṅga-pāda, concluye el capítulo trigésimo llamado “El establecimiento del yajña”. Dijo Sūta: En adelante expondré de nuevo la norma del Dvāpara; cuando se agota el Tretā-yuga, se entra en el Dvāpara-yuga.

Verse 2

द्वापरादौ प्रजानां तु सिद्धिस्त्रेतायुगे तु या / परिवृत्ते युगे तस्मिंस्ततस्ताभिः प्रणश्यति

Al comienzo del Dvāpara, la perfección (siddhi) que los seres poseían en el Tretā-yuga, cuando ese yuga se transforma, entonces empieza a desvanecerse.

Verse 3

ततः प्रवर्त्तते तासां प्रजानां द्वापरे पुनः / संभेदश्चैव वर्णानां कार्याणां च विपर्ययः

Luego, en el yuga Dvāpara, vuelve a manifestarse la conducta de aquellas gentes; se mezclan las varṇas y se trastornan los deberes.

Verse 4

यज्ञावधारणं दण्डो मदो दंभः क्षमा बलम् / एषा रजस्तमोयुक्ता प्रवृत्तिर्द्वापरे स्मृता

La fijación externa del sacrificio, el castigo, la soberbia, la hipocresía y una ‘clemencia’ apoyada en la fuerza: tal es la inclinación del Dvāpara, unida a rajas y tamas.

Verse 5

आद्ये कृते यो धर्मो ऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्त्तते / द्वापरे व्याकुलीभूत्वा प्रणश्यति कलौ युगे

El dharma que existía en el primer Kṛta Yuga continúa en Tretā; en Dvāpara se agita y decae, y en el Kali Yuga se extingue.

Verse 6

वर्णानां विपरिध्वंसः संकीयत तथाश्रमाः / द्वैविध्यं प्रतिपद्येतेयुगे तस्मिञ्छ्रुति स्मृती

Se dice que las varṇas se desmoronan y que también los āśramas se estrechan; en ese yuga, Śruti y Smṛti adoptan una doble forma.

Verse 7

द्वैधात्तथा श्रुतिस्मृत्योर्निश्चयो नाधिगम्यते / अनिश्चयाधिगमनाद्धर्मतत्त्वं न विद्यते

Por la dualidad de Śruti y Smṛti no se alcanza una certeza; al caer en la incertidumbre, no se conoce la esencia del dharma.

Verse 8

धर्मासत्त्वेन मित्राणां मतिभेदो भवेन्नृणाम् / परस्परविभिन्नैस्तैदृष्टीनां विभ्रमेण च

Por no comprender la esencia del dharma, aun entre amigos surge en los hombres la discrepancia; y también por la confusión de visiones mutuamente distintas.

Verse 9

अयं धर्मो ह्ययं नेति निश्चयो नाधिगम्यते / कारणानां च वैकल्प्यात्कार्याणां चाप्यनिश्चयात्

No se alcanza la certeza de ‘esto es dharma, esto no’, pues las causas admiten alternativas y los efectos también son inciertos.

Verse 10

मतिभेदेन तेषां वै दृष्टीनां विभ्रमो भवेत् / ततो दृष्टिविभन्नैस्तु कृतं शास्त्राकुलं त्विदम्

Por la discrepancia de opiniones, sus visiones se confunden; y así, quienes sostienen miradas distintas han vuelto enmarañado este cuerpo de śāstras.

Verse 11

एको वेदश्चतुष्पाद्धि त्रेतास्विह विधीयते / संक्षयादायुपश्चैव व्यस्यते द्वापरेषु च

El Veda es uno, pero en la era de Tretā se dispone aquí como de cuatro “pies” o partes; y por la mengua de la vida, en Dvāpara se lo divide.

Verse 12

ऋषिमन्त्रात्पुनर्भेदाद्भिद्यते दृष्टिविभ्रमैः / मन्त्रब्राह्मणविन्यासैः स्वरवर्णविपर्ययैः

Por la diferencia de ṛṣi y de mantra, vuelve a fragmentarse a causa de la confusión de las miradas; por la disposición de las secciones de mantra y brāhmaṇa, y por la inversión de tonos (svara) y letras (varṇa).

Verse 13

संहिता ऋग्यजुःसाम्नां संपठ्यन्ते महर्षिभिः / सामान्या वैकृताश्चैव दृष्टिभिन्ने क्वचित्क्वचित्

Las Saṃhitā del Ṛg, del Yajur y del Sāma son recitadas en conjunto por los grandes ṛṣis; y en ciertos lugares, por diferencia de visión, se ven formas comunes y también variantes alteradas.

Verse 14

ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि मन्त्रप्रवचनानि च / अन्ये ऽपि प्रस्थितास्तान्वै केचित्तान्प्रत्यवस्थिताः

Existen también los Brāhmaṇa, los Kalpasūtra y las exposiciones de los mantras; unos emprendieron esos caminos, y otros permanecieron firmes, ateniéndose a ellos.

Verse 15

द्वापरेषु प्रवर्त्तन्ते निवर्त्तन्ते कलौ युगे / एकमाध्वर्यवं त्वासीत्पुनर्द्वैधमजायत

En el Dvāpara-yuga se ponen en marcha, y en el Kali-yuga se detienen; el Ādhvaryava era uno solo, y luego volvió a nacer en forma doble.

Verse 16

सामान्यविपरीतार्थैः कृतशास्त्राकुलं त्विदम् / आध्वर्यवस्य प्रस्थानैर्बहुधा व्याकुलीकृतैः

Esto se ha vuelto confuso por tratados que atribuyen sentidos contrarios al sentido común; y por las múltiples corrientes del Ādhvaryava, diversamente desplegadas, ha sido perturbado de muchas maneras.

Verse 17

तथैवाथर्वऋक्साम्नां विकल्पैश्चापि संज्ञया / व्याकुलेद्वापरे नित्यं क्रियते भिन्न दर्शनैः

Del mismo modo, para el Atharva, el Ṛg y el Sāma hay variantes y también denominaciones; en el Dvāpara-yuga, por visiones doctrinales diversas, se produce continuamente la confusión.

Verse 18

तेषां भेदाः प्रतीभेदा विकल्पाश्चापि संख्याया / द्वापरे संप्रवर्त्तते विनश्यन्ति ततः कलौ

Sus diferencias, subdiferencias y las múltiples variantes del cómputo se ponen en marcha en el Dvāpara; y después, en el Kali, se desvanecen.

Verse 19

तेषां विपर्ययोत्पन्ना भवन्ति द्वापरे पुनः / अवृष्टिर्मरणं चैव तथैव व्याध्युपद्रवाः

En el Dvāpara, de esa inversión vuelven a nacer la falta de lluvias, la muerte y, asimismo, las aflicciones de las enfermedades.

Verse 20

वाङ्मनः कर्मर्जेदुःखैर्निर्वेदो जायते पुनः / निर्वेदाज्जायते तेषां दुःखमोक्षविचारणा

De los dolores nacidos de la palabra, la mente y la acción, surge de nuevo el hastío desapegado; y de ese hastío nace en ellos la reflexión sobre la liberación del sufrimiento.

Verse 21

विचारणाच्च वैराग्यं वैराग्याद्दोषदर्शनम् / दोषदर्शनतस्चैव द्वापरे ऽज्ञानसंभवः

De la reflexión nace el desapego; del desapego, la visión de los defectos; y de esa visión de defectos, en el Dvāpara, surge la ignorancia.

Verse 22

तेषाम ज्ञानिनां पूर्वमाद्ये स्वायंभुवे ऽन्तरे / उत्पद्यन्ते हि शास्त्राणां द्वापरे परिपन्थिनः

Para esos ignorantes, incluso antes del primer Manvantara de Svāyambhuva, en el Dvāpara surgen facciones que se oponen a los śāstra.

Verse 23

आयुर्वेदविकल्पश्च ह्यगानां ज्योतिषस्य च / अर्थशास्त्रविकल्पाश्च हेतुशास्त्रविकल्पनम्

Aun en el Ayurveda, en el Jyotiṣa, en el Arthaśāstra y en el Hetuśāstra surgen múltiples variantes y distinciones.

Verse 24

प्रक्रियाकल्पसूत्राणां भाष्यविद्याविकल्पनम् / स्मृतिशास्त्रप्रभेदश्च प्रस्थानानि पृथक्पृथक्

Los Kalpa-sūtra de los procedimientos y la ciencia de los bhāṣya también se diversifican; asimismo, los Smṛti-śāstra presentan muchas ramas, y las tradiciones (prasthāna) quedan separadas unas de otras.

Verse 25

द्वापरेष्वभिवर्त्तन्ते मतिभेदाश्रयान्नृणाम् / मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्ता प्रसिद्ध्यति

En el Dvāpara, al apoyarse los hombres en la diversidad de opiniones, crecen las discrepancias; con mente, obra y palabra, el diálogo sólo se sostiene con dificultad.

Verse 26

द्वापरे सर्वभूतानां कायक्लेशपुरस्कृता / लोभो वृत्तिर्वणिक्पूर्वा तत्त्वानामविनिश्चयः

En el Dvāpara, la conducta de todos los seres pone por delante la fatiga del cuerpo; la codicia toma aire de mercader, y la verdad esencial (tattva) queda sin determinación.

Verse 27

वेदशास्त्रप्रणयनं धर्माणां संकरस्तथा / वर्णाश्रमपरिध्वंसः कामक्रोधौ तथैव च

Se componen nuevos Veda y śāstra; los dharma se mezclan y confunden; se derrumba el orden de varṇa y āśrama, y crecen el deseo y la ira.

Verse 28

द्वापरेषु प्रवर्त्तन्ते रागो लोभो वधस्तथा / वेदं व्यासश्चतुर्द्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु

En el yuga Dvāpara se desatan el apego, la codicia y también la matanza. En los tiempos de Dvāpara y en adelante, el sabio Vyāsa divide el Veda en cuatro partes.

Verse 29

निःशेषे द्वापरे तस्मिंस्तस्य संध्या तु यादृशी / प्रतिष्ठते गुणैर्हीनो धर्मो ऽसौ द्वापरस्य तु

Cuando el yuga Dvāpara se extingue por completo, así es su tiempo crepuscular. El dharma propio de Dvāpara permanece, pero despojado de virtudes.

Verse 30

तथैव संध्या पादेन ह्यङ्गः संध्या इतीष्यते / द्वापरस्यावशेषेण तिष्यस्य तु निबोधत

Del mismo modo, un cuarto del crepúsculo es llamado ‘aṅga-sandhyā’. Por el remanente de Dvāpara, comprende la condición de Tiṣya (Kali).

Verse 31

द्वापरस्याशसेषण प्रतिपत्तिः कलेरपि / हिंसासूयानृतं माया वधश्चैव तपस्विनाम्

Por el remanente de Dvāpara se comprende también el advenimiento de Kali: violencia, envidia, falsedad, engaño y aun la muerte de los ascetas.

Verse 32

एते स्वभावास्तिष्यस्य साधयन्ति च वै प्रजाः / एष धर्मः कृतः कृत्स्नो धर्मश्च परिहीयते

Estos son los rasgos propios de Tiṣya (Kali), que los pueblos llevan a cumplimiento. El dharma en el Kṛta-yuga fue íntegro, mas el dharma va menguando.

Verse 33

मनसा कर्मणा स्तुत्या वार्ता सिध्यति वा न वा / कलौ प्रमारकी रोगः सततं क्षुद्भयानि च

Con la mente, la acción y la alabanza, el asunto puede lograrse o no; en el Kali-yuga hay enfermedades devastadoras y un temor constante al hambre.

Verse 34

अनावृष्टिभयं घोरं देशानां च विपर्ययः / न प्रमाणं स्मृतेरस्ति तिष्ये लोकेषु वै युगे

Es terrible el temor a la falta de lluvias y sobreviene el trastorno de los reinos; en el yuga de Tiṣya (Kali), en los mundos, ya no hay autoridad para la Smṛti.

Verse 35

गर्भस्थो म्रियते कश्चिद्यौव नस्थस्तथापरः / स्थविराः के ऽपि कौमारे म्रियन्ते वै कलौ प्रजाः

Unos mueren aún en el vientre, otros en la juventud; y algunos, aunque ancianos, mueren como si en la niñez: así perece la gente en el Kali-yuga.

Verse 36

दुरिष्टैर्दुरधीतैश्च दुष्कृतैश्च दुरागमैः / विप्राणां कर्मदोषैस्तैः प्रजानां जायते भयम्

Por sacrificios torcidos, estudio errado, malas obras y doctrinas degradadas: de esos defectos kármicos de los vipras nace el temor en el pueblo.

Verse 37

हिंसा माया तथेर्ष्या च क्रोधो ऽसूया क्षमा नृषु / तिष्ये भवन्ति जन्तूनां रागो लोभश्च सर्वशः

En el yuga de Tiṣya (Kali), en los hombres surgen la violencia, el engaño, la envidia, la ira, la maledicencia y el perdón (mengua); y en todos los seres, por doquier, reinan el apego y la codicia.

Verse 38

संक्षोभो जायते ऽत्यथै करिमासाद्य वै युगम् / पूर्णे वर्षसहस्रे वै परमायुस्तदा नृणाम्

En aquel yuga surge una conmoción intensísima; y cuando llega ese yuga (Kari-kāla), la vida máxima de los hombres alcanza cabalmente mil años.

Verse 39

नाधीयते तदा वेदान्न यजं ते द्विजातयः / उत्सीदन्ति नराश्चैव क्षत्रियाश्च विशः क्रमात्

Entonces no se estudian los Vedas y los nacidos dos veces no celebran el yajña; poco a poco decaen los hombres, los kṣatriyas y los vaiśyas, en ese orden.

Verse 40

शूद्राणामन्त्ययोनेस्तु संबन्धा ब्राह्मणैः सह / भवन्तीह कलौ तस्मिञ्छयनासनभोजनैः

En ese Kali-yuga, los śūdras y los nacidos de linaje ínfimo entablan vínculos con los brāhmaṇas por el lecho, el asiento y la comida compartidos.

Verse 41

राजानः शूद्रभूयिष्ठाः पाखण्डानां प्रवर्त्तकाः / गुणहीनाः प्रजाश्चैव तदा वै संप्रवर्त्तते

Entonces los reyes serán en su mayoría de condición śūdra y promotores de pākhaṇḍa; y el pueblo, falto de virtudes, seguirá ese curso por doquier.

Verse 42

आयुर्मेधा बलं रूपं कुलं चैव प्रणश्यति / शूद्राश्च ब्राह्मणाचाराः शूद्राचाराश्च ब्राह्मणाः

Se pierden la vida larga, la inteligencia, la fuerza, la belleza y el linaje; los śūdras adoptan las costumbres de los brāhmaṇas, y los brāhmaṇas las de los śūdras.

Verse 43

राजवृत्ताः स्थिताश्चोरा श्चोराचाराश्च पार्थिवाः / भृत्या एते ह्यसुभृतो युगान्ते समवस्थिते

Al final del Yuga, los ladrones se comportarán como reyes y los reyes como ladrones. Los sirvientes solo se preocuparán por su propio sustento.

Verse 44

अशीलिन्यो ऽनृताश्चैव स्त्रियो मद्यामिषप्रियाः / मायाविन्यो भविष्यन्ति युगान्ते मुनिसत्तम

Oh, el mejor de los sabios, al final del Yuga, las mujeres serán inmorales, mentirosas, amantes del vino y la carne, y engañosas.

Verse 45

एकपत्न्यो न शिष्यन्ति युगान्ते मुनिसत्तम / श्वापदप्रबलत्वं च गवां चैव ह्युपक्षयः

Oh, el mejor de los sabios, al final del Yuga, no quedarán esposas fieles. Las bestias de presa prevalecerán y las vacas perecerán.

Verse 46

साधूनां विनिवृत्तिं च विद्यास्तस्मिन्युगक्षये / तदा धर्मो महोदर्के दुर्लभो दानमूलवान्

Sabed que los santos desaparecerán al final de ese Yuga. Entonces el Dharma será raro, arraigado únicamente en la caridad.

Verse 47

चातुराश्रमशैथिल्यो धर्मः प्रविचरिष्यति / तदा ह्यल्पफला भूमिः क्वचिच्चापि महाफला

Prevalecerá un Dharma caracterizado por la laxitud en los cuatro Ashramas. Entonces la tierra dará pocos frutos, aunque en algunos lugares podrá ser muy fértil.

Verse 48

न रक्षितारो बोक्तारो बलिभागस्य पार्थिवाः / युगान्ते च भविष्यन्ति स्वरक्षणपरायणाः

Al fin del yuga, los reyes terrenales no serán protectores ni gozarán de la porción de tributo; se entregarán sólo a su propia defensa.

Verse 49

अरक्षितारो राजानो विप्राः शूद्रोपजीविनः / शूद्राभिवादिनः सर्वे युगान्ते द्विजसत्तमाः

Al fin del yuga, los reyes no serán guardianes; y aun los mejores dvijas vivirán del sustento de los śūdras y rendirán salutación a los śūdras.

Verse 50

अदृशूला जनपदाः शिवशूला द्विजास्तथा / प्रमदाः केशशूलाश्च युगान्ते समुपस्थिते

Cuando se presente el fin del yuga, las comarcas serán heridas por ‘dardos invisibles’; los dvijas por el ‘dardo de Śiva’; y las mujeres, por el ‘dardo del cabello’, quedarán turbadas.

Verse 51

तपोयज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजोत्तमाः / यतयश्च भविष्यन्ति बहवो ऽस्मिन्कलौ युगे

En este Kali-yuga habrá muchos ascetas; pero los dvijas más eminentes se volverán vendedores de los frutos de la austeridad y del sacrificio.

Verse 52

चित्रवर्षी यदा देवस्तदा प्राहुर्युगक्षयम् / सर्वे वाणिजकाश्चा पि भविष्यन्त्यधमे युगे

Cuando el dios haga llover de modo extraño, eso llaman la ruina del yuga; y en ese yuga vil, todos se volverán mercaderes.

Verse 53

भूयिष्ठं कूटमानैश्च पण्यं विक्रीणते जनाः / कुशीलचर्यापाखण्डैर्व्याधरूपैः समावृतम्

La mayoría de los hombres venderá mercancías con medidas engañosas; el mundo quedará cubierto por mala conducta, hipocresía y gentes que toman apariencia de enfermos.

Verse 54

पुरुषाल्पं बहुस्त्रीकं युगान्ते समुपस्थिते / बाहुयाचनको लोको भविष्यति परस्परम्

Al acercarse el fin de la era, habrá pocos hombres y muchas mujeres; la gente se tenderá la mano pidiendo unos a otros.

Verse 55

अव्याकर्ता क्रूरवाक्या नार्जवो नानसूयकः / न कृते प्रतिकर्त्ता च युगे क्षीणे भविष्यति

Cuando la era se agote, la gente no responderá, hablará con crueldad, carecerá de rectitud y estará llena de envidia; no habrá quien devuelva el bien recibido.

Verse 56

अशङ्का चैव पतिते युगान्ते तस्य लक्षणम् / ततः शून्य वसुमती भविष्यति वसुन्धरा

La señal de la caída al fin de la era será la ausencia de temor y recelo; entonces esta Vasumatī, la Tierra, quedará vacía y desolada.

Verse 57

गोप्तारश्चाप्यगोप्तारः प्रभविष्यन्ति शासकाः / हर्त्तारः पररत्नानां परदारविमर्शकाः

Gobernantes que se dicen protectores, pero no protegen, prevalecerán; serán ladrones de las joyas ajenas y mancilladores de las esposas de otros.

Verse 58

कामात्मानो दुरात्मानो ह्यधमाः साहसप्रियाः / प्रनष्टचेष्टना धूर्त्ता मुक्तकेशास्त्त्वशूलिनः

Serán dominados por el deseo, de alma perversa, viles y amantes de la temeridad; su empeño se perderá, serán taimados, de cabellos sueltos y portadores del tridente.

Verse 59

ऊनषोडशवर्षाश्च प्रजा यन्ते युगक्षये / शुक्लदन्ता जिताक्षाश्च मुण्डाः काषायवाससः

Al declinar el yuga, la gente será menor de dieciséis años; de dientes blancos, dueña de sus sentidos, rapada y vestida con hábito ocre (kāṣāya).

Verse 60

शूद्रा धर्मं चरिष्यति युगान्ते समुपस्थिते / सस्यचोरा भविष्यन्ति तथा चैलापहारिणः

Cuando se acerque el fin del yuga, el śūdra también practicará el dharma; pero habrá ladrones de cosechas y saqueadores de vestiduras.

Verse 61

चोराच्चोराश्च हर्त्तारो हर्तुर्हर्त्ता तथापरः / ज्ञानकर्मम्युपरते लोके निष्क्रियतां गते

Habrá ladrones que roben a ladrones, saqueadores que saqueen a saqueadores, y despojadores que despojen a despojadores; cuando en el mundo cesen el conocimiento y la acción, y reine la inercia.

Verse 62

कीटमूषकसर्पाश्च धर्षयिष्यन्ति मानवान् / अभीक्ष्णं क्षेममारोग्यं सामर्थ्यं दुर्लभं तथा

Insectos, ratones y serpientes hostigarán a los hombres; y una y otra vez serán raros el bienestar, la salud y la fortaleza.

Verse 63

कौशिकान्प्रतिवत्स्यन्ति देशाः क्षुद्भयपीडिताः / दुःखेनाभिप्लुतानां च परमायुः शतं तदा

Hacia la tierra de Kauśika volverán las regiones oprimidas por el hambre y el temor; y para los que están anegados en el dolor, la vida máxima entonces será de cien años.

Verse 64

दृश्यन्ते च न दृश्यन्ते वेदा कलियुगे ऽखिलाः / तत्सीदन्ते तथा यज्ञाः केवलाधर्मपीडिताः

En el Kali Yuga, todos los Vedas a veces se verán y a veces no se verán; y del mismo modo los sacrificios (yajñas) decaerán, oprimidos únicamente por el adharma.

Verse 65

काषायिणो ऽथ निर्ग्रन्था तथा कापालिकाश्च ह / वेदविक्रयिमश्चन्ये तीर्थविक्रयिणो ऽपरे

Entonces habrá quienes vistan el ocre, nirgranthas y también kapālikas; unos comerciarán con los Vedas y otros venderán incluso los tīrthas, los lugares sagrados.

Verse 66

वर्णाश्रमाणां ये चान्ये पाखण्डाः परिपन्थिनः / उत्पद्यन्ते तदा ते वै संप्राप्ते तु कलौ युगे

Cuando llegue el Kali Yuga, surgirán entonces otras sectas pākhaṇḍas y caminos rivales, contrarios al orden de varṇa y āśrama.

Verse 67

अधीयते तदा वेदाञ्छूद्रा धर्मार्थ कोविदाः / यजन्ते चाश्वमेधेन राजानः शूद्रयोनयः

Entonces los śūdras estudiarán los Vedas, diestros en dharma y artha; y los reyes nacidos de linaje śūdra celebrarán el yajña del Aśvamedha.

Verse 68

स्त्रीबालगोवधं कृत्वा हत्वान्ये च परस्परम् / अपहत्य तथान्योन्यं साधयन्ति तदा प्रजाः

Tras matar a mujeres, niños y vacas, y matarse unos a otros; y también despojarse mutuamente, entonces la gente busca su propio provecho.

Verse 69

दुःखप्रवचनाल्पायुर्देहाल्पायुश्च रोगतः / अधर्माभिनिवेशित्वात्तमोवृत्तं कलौ स्मृतम्

Por palabras que propagan el dolor, la vida se acorta; por la enfermedad, también se acorta la vida del cuerpo; por aferrarse al adharma, el Kali-yuga es recordado como senda de tinieblas.

Verse 70

प्रजासु भ्रूणहत्या च तदा वैरात्प्रवर्त्तते / तस्मादायुर्बलं रूपं कलिं प्राप्य प्रहीयते

Entonces, entre la gente, por enemistad se extiende también el asesinato del no nacido; por eso, al llegar el Kali-yuga, menguan la vida, la fuerza y la hermosura.

Verse 71

तदा चाल्पेन कालेन सिद्धिं गच्छन्ति मानवाः / धन्या धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते द्विजसत्तमाः

Entonces los hombres alcanzan la realización en poco tiempo; oh excelso dvija, al fin del yuga los bienaventurados practicarán el dharma.

Verse 72

श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं ये चरन्त्यनसूयकाः / त्रेतायामाब्दिको धर्मो द्वापरे मासिकः स्मृतः

Quienes, sin envidia, practican el dharma proclamado en la Śruti y la Smṛti; en el Tretā se recuerda un dharma anual, y en el Dvāpara, uno mensual.

Verse 73

यथाशक्ति चरन्प्राज्ञस्तदह्ना प्राप्नुयात्कलौ / एषा कलियुगावस्था संध्यांशं तु निबोधत

En el Kali Yuga, el sabio que actúa según su capacidad puede alcanzar el fruto en ese mismo día. Ésta es la condición del Kali Yuga; comprende su porción crepuscular (sandhyāṃśa).

Verse 74

युगेयुगे तु हीयन्ते त्रित्रिपादास्तु सिद्धयः / युगस्वभावात्संध्यासु तिष्ठन्तीह तु यादृशः

De yuga en yuga, las siddhis disminuyen; incluso las siddhis de tres ‘padas’ se debilitan. Por la naturaleza de cada yuga, en los tiempos de sandhyā permanecen aquí tal como son.

Verse 75

संध्यास्वभावाः स्वांशेषु पादशेषाः प्रतिष्ठिताः / एवं संध्यांशके काले संप्राप्ते तु युगान्तिके

En las porciones de naturaleza sandhyā quedan asentados los restos de los ‘padas’. Así, cuando llega el tiempo del sandhyāṃśa, el fin del yuga se aproxima.

Verse 76

तेषां शास्ता ह्यसाधूनां भृगूणां निधनोत्थितः / गोत्रेण वै चन्द्र मसो नाम्ना प्रमतिरुच्यते

El castigador de aquellos Bhṛgus impíos surgirá de su propia ruina. Será del gotra Candramas y será llamado Pramati.

Verse 77

माधवस्य तु सोंऽशेन पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे / समाः सविंशतिः पूर्णाः पर्यटन्वै वसुंधराम्

Como una porción (aṃśa) de Mādhava, antaño en el Manvantara de Svāyaṃbhuva, él recorrió la tierra durante veinte años completos.

Verse 78

अनुकर्षन्स वै सेनां सवाजिरथकुञ्जराम् / प्रगृहीतायुधैर्विप्रैः शतशो ऽथ सहस्रशः

Él arrastró hacia adelante al ejército provisto de caballos, carros y elefantes; los bráhmanas, empuñando armas, lo seguían por cientos y por miles.

Verse 79

स तदा तैः परिवृतो म्लेच्छान्हन्ति स्मसर्वशः / सह वा सर्वशश्चैव राज्ञस्ताञ्छूद्रयोनिजान्

Entonces, rodeado por ellos, dio muerte por doquier a los mleccha; y junto con el rey abatió también, por todas partes, a aquellos nacidos de linaje śūdra.

Verse 80

पारवण्डास्तु ततः सर्वान् निः शेषं कृतवान्विभुः / नात्यर्थ धार्मिका ये च तान्सर्वान्हन्ति सर्वशः

Después, el poderoso Pāravaṇḍa los redujo a todos sin dejar resto; y a cuantos no eran verdaderamente dhármicos, también los mató por doquier.

Verse 81

वर्णव्यत्यासजाताश्च ये च ताननुजीविनः / उदीच्यान्मध्यदेश्यांश्च पवतीयांस्तथैव च

Los nacidos del trastorno de las varṇa y quienes vivían a su amparo; asimismo los del Norte, los del País Medio y también los pavatīya.

Verse 82

प्राच्यान्प्रतीच्यांश्च तथा विन्ध्यपृष्ठचरानपि / तथैव दाक्षिणात्यांश्च द्रविडान्सिंहलैः सह

A los del Oriente y del Occidente, y también a quienes vagaban por las laderas del Vindhya; del mismo modo a los dráviḍa del Sur, junto con los siṃhala.

Verse 83

गान्धारान्पारदांश्चैव पह्लवान्यव नाञ्शकान् / तुषारान्बर्बरांश्चीनाञ्छूलिकान्दरदान् खशान्

Mencionó a los gandhāras, a los pāradas, a los pahlavas, a los yávanas y a los śakas; y también a los tuṣāras, bárbaras, chinos, śūlikas, daradas y khaśas.

Verse 84

लंपाकारान्सकतकान्किरातानां च जातयः / प्रवृत्तचक्रो बलवान्म्लेच्छानामन्तकृत्प्रभुः

A los lampākas, a los sakatakas y a las diversas castas de los kirātas—contra ellos el Señor poderoso puso en marcha su rueda (cakra), como aniquilador de los mlecchas.

Verse 85

अदृष्टः सर्वभूतानां चचाराथ वसुन्धराम् / माधवस्य तु सोंऽशेन देवस्येह विजज्ञिवान्

Invisible para todos los seres, recorrió la tierra; y se supo que aquí había nacido como una porción (aṃśa) del dios Mādhava.

Verse 86

पूर्वजन्मनि विख्यातः प्रमतिर्न्नाम वीर्यवान् / गोत्रतो वै चन्द्रमसः पूर्वे कलियुगे प्रभुः

En un nacimiento anterior fue célebre con el nombre de Pramati, lleno de vigor; por linaje era de la estirpe lunar (Candra), y en el antiguo Kali-yuga fue como un señor soberano.

Verse 87

द्वात्रिंशे ऽभ्युदिते वर्षे प्रक्रान्तो विंशतीः समाः / विनिघ्नन्सर्वभूतानि मानवानेव सर्वशः

Al cumplirse el trigésimo segundo año, avanzó durante veinte años; y por doquier aniquilaba a los hombres—como si aniquilara a todos los seres—sin excepción.

Verse 88

कृत्वा बीजावशेषं तु पृथ्व्यां कूरेण कर्मणा / परस्पर निमित्तेन कोपेनाकस्मिकेन तु

En la tierra obró con crueldad, sin dejar ni resto de semilla; por causa mutua, una ira repentina se encendió.

Verse 89

सुसाधयित्वा वृषलान्प्रायशस्तानधर्मिकान् / गङ्गायमुनयोर्मध्ये निष्ठां प्राप्तः सहानुगः

Tras someter bien a los vṛṣala, en su mayoría sin dharma, él, con sus seguidores, alcanzó firmeza en la región entre el Ganges y el Yamunā.

Verse 90

ततो व्यतीते कल्पे तु सामान्ये सहसैनिकः / उत्साद्य पार्थिवान्सर्वान्मलेच्छांश्चैव सहस्रशः

Luego, pasado un kalpa común, él, con su ejército, se alzó y exterminó a todos los reyes y también a miles de mleccha.

Verse 91

तत्र संध्यांशके काले संप्राप्ते तु युगान्तके / स्थितास्वल्पावशिष्टासु प्रजास्विह क्वचित्क्वचित्

Allí, cuando llegó el tiempo crepuscular del fin de la era, sólo quedaban pocos súbditos, dispersos aquí y allá.

Verse 92

अपग्रहास्ततस्ता वै लोभाविष्टास्तु वृन्दशः / उपहिसंति चान्योन्यं पोथयन्तः परस्परम्

Entonces, poseídos por la codicia, las huestes de apagraha se abalanzaron unas contra otras, aplastándose y hiriéndose mutuamente.

Verse 93

अराजके युगवशात्संक्षये समुपस्थिते / प्रजास्ता वै ततः सर्वाः परस्परभयार्द्दिताः

Cuando, por falta de rey, se presentó la decadencia del dharma de la era, todas las gentes quedaron afligidas por el miedo mutuo.

Verse 94

व्याकुलाश्च परिभ्रान्तास्त्यक्त्वा दारान्गृहाणि च / स्वान्प्रणाननपेक्षन्तो निष्कारणसुदुःखिताः

Andaban turbados y errantes; dejando esposas y hogares, sin cuidar siquiera de la propia vida, sufrían hondamente sin causa aparente.

Verse 95

नष्टे श्रौते स्मृतौ धर्मे परस्परहतास्तदा / निर्मर्यादा निराक्रन्दा निःस्नेहा निरपत्रपाः

Al perderse el dharma de Śruti y Smṛti, entonces se mataban unos a otros; sin límites, sin lamento, sin afecto y sin pudor.

Verse 96

नष्टे धर्मे प्रतिहता ह्रस्वकाः पञ्चविंशतिम् / हित्वा पुत्रांश्च दारांश्च विषादव्याकुलेद्रियाः

Al perderse el dharma, quedaron abatidos y de vida breve, de apenas veinticinco años; dejando hijos y esposas, con los sentidos turbados por la tristeza.

Verse 97

अनावृष्टिहताश्चैव वार्त्तामुत्सृज्य दुःखिताः / प्रत्यन्तांस्ता निषेवन्ते हित्वा जनपदान्स्वकान्

También fueron abatidos por la falta de lluvias; dejando sus oficios con pesar, abandonaron sus tierras y se refugiaron en regiones fronterizas.

Verse 98

सरितः सागरानूपान्सेवन्ते पर्वतांस्तथा / मांसैर्मूलफलैश्चैव वर्तयन्तः सुदुःखिताः

Se refugiaban en ríos, orillas del océano y marismas, y también vagaban por las montañas; sosteniéndose con carne, raíces y frutos, vivían en honda aflicción.

Verse 99

चीरपत्राचिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः / वर्णाश्रमपरिभ्रष्टाः संकरं घोरमास्थिताः / एतां काष्ठामनुप्राप्ता अल्पशेषाः प्रजास्ततः

Vestían harapos, hojas y corteza; sin obras ni posesiones. Apartados del dharma de varṇa y āśrama, cayeron en una mezcla terrible. Así, las gentes llegaron a ese extremo y sólo quedaron unos pocos.

Verse 100

जराव्याधिक्षुधा विष्टा दुःखान्निर्वेदमागमन् / विचारणा तु निर्वेदात्साम्यावस्था विचारणात्

Afligidos por vejez, enfermedad y hambre, por los sufrimientos alcanzaron el desapego (nirveda); del desapego nació la reflexión, y de la reflexión surgió el estado de ecuanimidad.

Verse 101

साम्यावस्थात्मको बोधः संबोधाद्धर्मशीलता / तासूपशमयुक्तासु कलिशिष्टासु वै स्वयम्

Surgió un conocimiento hecho de ecuanimidad; de ese despertar nació la disposición a vivir según el dharma. Y entre los pocos que quedaron en el Kali-yuga, dotados de apaciguamiento interior, ello se manifestó por sí mismo.

Verse 102

अहोरात्रं तदा तासां युगान्ते परिवर्त्तिनि / चित्तसंमोहनं कृत्वा तासां वै सुप्तमत्तवत्

Entonces, al final del yuga, cuando el día y la noche giraban en su cambio, se hechizó su mente; y quedaron como dormidos o como ebrios.

Verse 103

भाविनोर्ऽथस्य च बलात्ततः कृतमवर्त्तत / प्रवृत्ते तु ततस्तस्मिन्पूते कृतयुगे तु वै

Por la fuerza del propósito venidero, entonces se puso en marcha el Kṛtayuga. Y cuando aquel Kṛtayuga purificado comenzó a regir, en verdad quedó establecido.

Verse 104

उत्पन्नाः कलिशिष्टासु प्रजाः कार्तयुगास्तदा / तिष्ठन्ति चेह ये सिद्धा अदृष्टा विचरन्ति च

Entonces, las gentes nacidas de los remanentes del Kali adquirieron la condición del Kṛtayuga. Y los siddhas que están aquí permanecen, y también vagan invisibles.

Verse 105

सह सप्तर्षिभिश्चैव तत्र ते च व्यवस्थिताः / ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्रा बीजार्थं ये स्मृता इह

Allí quedaron establecidos junto con los Saptarṣis. Y brāhmaṇa, kṣatriya, vaiśya y śūdra son aquí recordados con el fin de ser semilla y fundamento.

Verse 106

कलिजैः सह ते संति निर्विशेषास्तदाभवन् / तेषां सप्तर्षयो धर्मं कथयन्तीतरेषु च

Ellos están también con los nacidos en el Kali, y entonces quedaron sin distinción. Y entre ellos, los Saptarṣis relatan el dharma a los demás.

Verse 107

वर्णाश्रमाचारयुक्तः श्रौतः स्मार्त्तो द्विधा तु सः / ततस्तेषु क्रियावत्सु वर्तन्ते वै प्रजाः कृते

Ese dharma está unido a la conducta de varṇa y āśrama, y es de dos clases: śrauta y smārta. Luego, entre los diligentes en los ritos, en el Kṛtayuga las gentes viven ciertamente conforme a ello.

Verse 108

श्रौतस्मार्त्ते कृतानां च धर्मे सप्तर्षिदर्शिते / केचिद्धर्मव्यवस्थार्थं तिष्ठन्तीहायुगक्षयात्

En el dharma śrauta y smārta, mostrado por los Siete Ṛṣis, algunos sabios permanecen aquí para sostener el orden del Dharma hasta el ocaso del yuga.

Verse 109

मन्वन्तराधिकारेषु तिष्ठन्ति मुनयस्तु वै / यथा दावप्रदग्धेषु तृणेष्विह तपेन तु

En los periodos de autoridad de cada manvantara, los munis ciertamente permanecen; como la hierba quemada por el incendio del bosque, aquí renace por el poder del tapas.

Verse 110

वनानां प्रथमं वृष्ट्या तेषां मूलेषु संभवः / तथा कार्तयुगानां तु कलिजष्विह संभवः

Los bosques nacen primero por la lluvia en sus raíces; así también la semilla del Kṛtayuga surge aquí incluso dentro del Kaliyuga.

Verse 111

एवं युगो युगस्येह संतानस्तु परस्परम् / वर्त्तते ह्यव्यवच्छेदाद्यावन्मन्वन्तरक्षयः

Así, un yuga engendra al siguiente en mutua continuidad; sin interrupción, este curso prosigue hasta el término del manvantara.

Verse 112

सुखमायुर्बलं रूपन्धर्मोर्ऽथः काम एव च / युगेष्वेतानि हीयन्ते त्रित्रिपादाः क्रमेण च

Felicidad, longevidad, fuerza, hermosura, Dharma, artha y kāma—en los yugas todo ello mengua gradualmente, disminuyendo de tres en tres partes, en orden.

Verse 113

ससंध्याशेषु हीयन्ते युगानान्धर्मसिद्धयः / इत्येष प्रतिसंधिर्यः कीर्त्तितस्तु मया द्विजाः

En los remanentes de la sandhyā de los yugas, las realizaciones del dharma van menguando. Oh dvijas, ésta es la ‘pratisandhi’ que he proclamado.

Verse 114

चतुर्युगानां सर्वेषामेतेनैव प्रसाधनम् / एषा चतुर्युगावृत्तिरासहस्रद्गुणीकृता

Por esto mismo se ordenan todos los caturyugas. Este ciclo de caturyuga se considera multiplicado por mil.

Verse 115

ब्रह्मणस्तदहः प्रोक्तं रात्रिश्चैतावती स्मृता / अत्रार्जवं जडीभावो भूतानामायुगक्षयात्

Esto se declara como el ‘día’ de Brahmā, y una ‘noche’ de igual medida es recordada. Aquí, por el agotamiento del yuga, los seres caen en sencillez y torpeza inerte.

Verse 116

एतदेव तु सर्वेषां युगानां लक्षणं स्मृतम् / एषा चतुर्युगानां च गुणिता ह्येकसप्ततिः

Esto mismo se recuerda como la característica de todos los yugas. Y para los caturyugas, al multiplicarse, se dice que es ‘ekasaptati’ (71).

Verse 117

क्रमेण परिवृत्ता तुमनोरन्तरमुच्यते / चतुर्युगे यथैकस्मिन्भवतीह यथा तु यत्

Lo que gira y se sucede en orden se llama ‘manvantara’. Tal como en un solo caturyuga ocurre aquí esto o aquello, así es la ley.

Verse 118

तथा चान्येषु भवति पुनस्तद्वद्यथाक्रमम् / सर्गे सर्गे तथा भेदा उत्पद्यन्ते तथैव तु

Así también en otras creaciones sucede de nuevo, según el orden; en cada sarga nacen igualmente las diferencias, tal como es.

Verse 119

पञ्चत्रिंशत्परिमिता न न्यूना नाधिकाः स्मृताः / तथा कल्पा युगैः मार्द्धं भवन्ति सह लक्षणैः / मन्वन्तराणां सर्वेषामेतदेव तु लक्षणम्

Su número se recuerda como treinta y cinco: ni menor ni mayor. Así, los kalpas acontecen junto con los yugas, con sus signos propios; ésta es la característica de todos los manvantaras.

Verse 120

यथा युगानां परिवर्त्तनानि चिरप्रवृत्तानि युगस्वभावात् / तथा न संतिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवर्त्तमानः

Así como las mudanzas de los yugas han corrido desde antiguo por la propia naturaleza del yuga, así el mundo de los seres no permanece: gira entre declive y surgimiento.

Verse 121

इत्येत ल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै समासतः

Así, las características de los yugas han sido expuestas en resumen.

Verse 122

अतीतानागतानां हि सर्वमन्वन्तरोष्विह / मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि वै

Aquí, en todos los manvantaras pasados y futuros, por un solo manvantara se comprenden también todos los demás intervalos.

Verse 123

ख्यातानीह विजानीध्वं कल्पं कल्पेन चैव ह / अनागतेषु तद्वच्च तर्कः कार्यो विजानता

Conoced lo que aquí es célebre: comprended un kalpa a la luz de otro kalpa. Y en los tiempos venideros, el sabio debe razonar del mismo modo, con discernimiento.

Verse 124

मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह / तुल्याभिमानिनः सर्वे नामरूपैर्भवन्त्युत

En todos los manvántaras, pasados y futuros, todos poseen un mismo sentido de sí; se manifiestan, en verdad, por la diferencia de nombre y forma.

Verse 125

देवा ह्यष्टविधा ये वा इह मन्वन्तरेश्वराः / ऋषयो मनवश्चैव सर्वे तुल्याः प्रयोजनैः

Los dioses, señores del manvántara, son aquí de ocho clases; y también los rishis y los Manus: todos son iguales en sus fines y funciones.

Verse 126

एवं वर्णाश्रमाणां तु प्रविभागं पुरा युगे / युगस्वभावांश्च तथा विधत्ते वै सदा प्रभुः

Así, el Señor dispone siempre, de yuga en yuga, la división de varna y ashrama, y también establece la naturaleza propia de cada era.

Verse 127

वर्णाश्रमविभागाश्च युगानि युगसिद्धयः / अनुषङ्गात्समाख्याताः सृष्टिसर्गं निबोधत / विस्तरेणानुपूर्व्या च स्थितिं वक्ष्ये युगेष्विह

La división de varna y ashrama, los yugas y las perfecciones de los yugas se han mencionado de paso. Ahora comprended la creación del mundo; aquí expondré, en orden y con amplitud, la condición de los yugas.