Adhyaya 3

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे प्रजापतिवंशानुकीर्त्तनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः ऋषय ऊचु / देवानां दानवानां च दैत्यानां चैव सर्वशः / उत्पत्तिं विस्तरेणैव ग्रूहि वैवस्वतेंऽतरे

Así, en el Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa, en la sección media proclamada por Vāyu, en el tercer upoddhāta-pāda, el segundo capítulo llamado “Recitación del linaje de Prajāpati”. Dijeron los ṛṣis: «Relata con amplitud el origen de los devas, los dānavas y los daityas en el Vaivasvata Manvantara».

Verse 2

सूत उवाच धर्म्मस्यैव प्रवक्ष्यामि निसर्गन्तं निबोधत / अरुन्धतीवसुर्जामालंबा भानुर्मरुत्वती

Sūta dijo: «Voy a exponer la genealogía de Dharma; escuchad. Arundhatī, Vasu, Jāmā, Ālambā, Bhānu y Marutvatī».

Verse 3

संकल्पा च मुहूर्त्ता च साध्या विश्वा तथैव च / धर्मस्य पत्न्यो दश ता दक्षः प्राचेतसो ददौ

Saṃkalpā, Muhūrttā, Sādhyā, Viśvā y otras— tales fueron las diez esposas de Dharma; Dakṣa Prācetasa se las otorgó.

Verse 4

साध्यापुत्रास्तु धर्मस्य साध्या द्वादशजज्ञिरे / देवेभ्यस्तान्परान्देवान्दैवज्ञाः परिचक्षते

De Sādhyā, esposa de Dharma, nacieron doce hijos llamados Sādhyas; los conocedores de lo divino los describen como dioses superiores incluso a los devas.

Verse 5

ब्राह्मणा वै मुखात्सृष्टा जया देवाः प्रजेप्सया / सर्वे मन्त्रशरीरस्ते समृता मन्वन्तरेष्विह

Los brāhmaṇas fueron creados de la boca; por el anhelo de engendrar criaturas surgieron los devas llamados Jayā. Todos ellos son de cuerpo-mantra y son recordados en los manvantaras.

Verse 6

दर्शश्च पौर्णमासश्च बृहद्यच्च रथन्तरम् / वित्तिश्चैव विवित्तिश्च आकूतिः कूतिरेव च

Darśa y Paurṇamāsa, y también Bṛhad y Rathantara; asimismo Vitti, Vivitti, Ākūti y Kūti: éstos son nombres sagrados del yajña.

Verse 7

विज्ञाता चैव विज्ञातो मनो यज्ञस्तथैव च / नामान्येतानि तेषां वै यज्ञानां प्रथितानि च

Vijñātā y Vijñāta, y también el Mano-yajña; éstos son, en verdad, los nombres célebres de aquellos yajñas.

Verse 8

ब्रह्मशापेन तेजाताः पुनः स्वायंभुवे जिताः / स्वारोचिषे वै तुषिताः सत्यश्चैवोत्तमे पुनः

Por la maldición de Brahmā quedaron privados de su fulgor; y de nuevo, en el manvantara de Svāyaṃbhuva, fueron vencidos. En el manvantara de Svārociṣa se llamaron Tuṣita, y en el manvantara de Uttama otra vez fueron conocidos como Satya.

Verse 9

तामसे हरयो नाम वैकुण्ठा रेवतान्तरे / ते साध्याश्चाक्षुषे नाम्ना छन्दजा जज्ञिरे सुराः

En el manvantara Tāmāsa fueron llamados Harayaḥ, y en el manvantara de Revata, Vaikuṇṭhas. En el manvantara Cākṣuṣa aparecieron como los Sādhya, dioses nacidos del Chandas (metro sagrado).

Verse 10

धर्मपुत्रा महाभागाः साध्या ये द्वादशामराः / पूर्वं समनुसूयन्ते चाक्षुषस्यान्तरे मनोः

Los doce Sādhya inmortales, de gran fortuna, hijos de Dharma, son contados desde antiguo en el manvantara de Manu Cākṣuṣa.

Verse 11

स्वारोचिषेंऽतरे ऽतीता देवा ये वै महौजसः / तुषिता नाम ते ऽन्योन्यमूचुर्वै चाक्षुषेंऽतरे

En el manvantara de Svārociṣa, los dioses de gran esplendor ya habían pasado; los llamados Tuṣita se hablaron mutuamente en el manvantara de Cākṣuṣa.

Verse 12

किञ्चिच्छिष्टे तदा तस्मिन्देवा वै तुषिताब्रुवन् / एतामेव महाभागां वयं साध्यां प्रविश्य वै

Cuando aún quedaba un resto, los dioses Tuṣita dijeron: «Oh bienaventurada, entraremos allí mismos como los Sādhya».

Verse 13

मन्वन्तरे भविष्यामस्तन्नः श्रेयो भविष्यति / एवमुक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः

«Estaremos en el manvantara; eso será lo más propicio para nosotros». Dicho esto, todos permanecieron en el período de Manu Cākṣuṣa.

Verse 14

तस्यां द्वादश संभूता धर्मात्स्वायंभुवात्पुनः / नरनारायणो तत्र जज्ञाते पुनरेव हि

Allí nacieron doce a partir de Dharma Svāyaṃbhuva; y allí mismo Nara y Nārāyaṇa volvieron a nacer, en verdad.

Verse 15

विपश्चिदिन्द्रो यश्चाभूत्तथा सत्यो हरिश्च तौ / स्वारोचिषेंऽतरे पूर्वमास्तां तौ तुषितासुतौ

Vipaścit e Indra, y asimismo Satya y Hari: esos dos, antaño, en el manvantara de Svārociṣa, fueron hijos de los Tuṣita.

Verse 16

तुषितानां तु साध्यात्वे नामान्येतानि चक्षते / मनो ऽनुमन्ता प्राणश्च नरो ऽपानश्च वीर्यवान्

En la condición de Sādhya de los Tuṣita se proclaman estos nombres: Manas, Anumantā, Prāṇa, Nara y el vigoroso Apāna.

Verse 17

वितिर्नयो हयश्चैव हंसो नारायणस्तथा / विभुश्चापि प्रभुश्चापि साध्या द्वादश जज्ञिरे

Viti, Naya, Haya, Haṃsa, Nārāyaṇa, y también Vibhu y Prabhu: así nacieron los doce Sādhya.

Verse 18

स्वायंभुवैंऽतरे पूर्वं ततः स्वारो चिषे पुनः / नामान्यासन्पुनस्तानि तुषितानां निबोधत

Antes, en el manvantara de Svāyaṃbhuva, y luego de nuevo en el manvantara de Svārociṣa, los nombres de los Tuṣita fueron los mismos; sábelo.

Verse 19

प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च / चक्षुः श्रोत्रं रसो घ्राणं स्पर्शो बुद्धिर्मनस्तथा

Prāṇa, Apāna, Udāna, Samāna y Vyāna; y también el ojo, el oído, el gusto, el olfato, el tacto, la inteligencia y la mente.

Verse 20

नामान्येतानि वै पूर्वं तुषितानां स्मृतानि च / वसोस्तु वसवः पुत्राः साध्यानामनुजाः स्मृताः

Estos nombres fueron recordados antiguamente como los de los Tuṣita; y los Vasus, hijos de Vasu, son tenidos por los hermanos menores de los Sādhya.

Verse 21

धरो ध्रुवश्च सोमश्च आयुश्चैवानलो ऽनिलः / प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवो ऽष्टौ प्रकीर्तिताः

Dhara, Dhruva, Soma, Ayu, Anala, Anila, Pratyusha y Prabhasa: éstos son proclamados como los ocho Vasus.

Verse 22

धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यो रजस् तथा / ध्रुवपुत्रो ऽभवत्तात कालो लोकाप्रकालनः

Hijos de Dhara fueron Dravina, Hutahavya y Rajas; y el hijo de Dhruva, oh querido, fue Kala, regulador de los mundos.

Verse 23

सोमस्य भगवान्वर्चा बुधश्च ग्रहबौधनः / धरोर्मी कलिलश्चैव पञ्च चन्द्रमसः सुताः

De Soma nacieron Bhagavanvarcha, Budha que esclarece el saber de los grahas, y también Dharormi y Kalila: cinco hijos de Chandra.

Verse 24

आयस्य पुत्रो वैतण्ड्यः शमः शान्तस्तथैव च / स्कन्दः सनत्कुमारश्च जज्ञे पादेन तेजसः

Hijos de Ayu fueron Vaitandya, Shama y Shanta; y de una porción del tejas nacieron Skanda y Sanatkumara.

Verse 25

अग्नेः पुत्रं कुमारं तु स्वाहा जज्ञे श्रिया षृतम् / तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च प्रष्टजाः

Svaha dio a luz a Kumara, hijo de Agni, colmado de la gloria de Shri; sus hijos fueron Shaka, Vishakha y Naigameya (Prashtaja).

Verse 26

अनिलस्य शिवा भार्या तस्याः पुत्रो मनोजवः / अविज्ञान गतिश्चैव द्वौ पुत्रावनिलस्य च

La esposa de Anila fue Śivā; de ella nació el hijo llamado Manojava. Y Anila tuvo además dos hijos: Avijñāna y Gati.

Verse 27

प्रत्यूषस्य विदुः पुत्रमृषिं नाम्नाथ देवलम् / द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि क्षमावन्तौ मनीषिणौ

Del hijo de Pratyūṣa se sabe que fue el sabio ṛṣi llamado Devala. Devala también tuvo dos hijos, pacientes y prudentes.

Verse 28

बृहस्पतेश्तु भगिनी भुवना ब्रह्मवादिनी / योगसिद्धा जगत्कृत्स्नमशक्ता चरति स्म ह

La hermana de Bṛhaspati, Bhuvanā, era una proclamadora del Brahman. Dotada de perfección yóguica, recorría sin impedimento el universo entero.

Verse 29

प्रभासस्य तु भार्या सा वसूनामष्टमस्य ह / विश्वकर्मा सुतस्तस्याः प्रजापतिपतिर्विभुः

Ella fue la esposa de Prabhāsa, el octavo de los Vasus. De ella nació Viśvakarmā, señor de los Prajāpatis, el poderoso.

Verse 30

विश्वेदेवास्तु विश्वाया जज्ञिरे दश विश्रुताः / क्रतुर्दक्षः श्रवः सत्यः कालः मुनिस्तथा

De Viśvā nacieron los diez célebres Viśvedevas: Kratu, Dakṣa, Śrava, Satya, Kāla, Muni, y otros.

Verse 31

पुरूरवो मार्द्रवसो रोचमानश्च ते दश / धर्मपुत्राः सुरा एते विश्वायां जज्ञिरे शुभाः

Purūrava, Mārdravasa y Rocamāna—esos diez dioses auspiciosos, hijos de Dharma, nacieron de Viśvā en el mundo.

Verse 32

मरुत्वत्यां मरुत्वन्तो भानवो भानुजाः स्मृताः / मुहूर्ताश्च मुहूर्ताया घोषलंबा ह्यजायत

De Marutvatī nacieron los Marutvant; de Bhānujā se recuerdan los Bhānava; y de Muhūrtā nacieron los Muhūrta, y también Ghoṣalambā.

Verse 33

संकल्पायां तु संजज्ञे विद्वान्संकल्प एव तु / नव वीथ्यस्तु जामायाः पथत्रयमुपाश्रिताः

En Saṃkalpā nació el sabio llamado Saṃkalpa; y las nueve vīthi de Jāmā se apoyaron en los tres senderos.

Verse 34

पृथिवी विषयं सर्वमरुन्धत्यामजायत / एष सर्गः समाख्यातो विद्वान्धर्मस्य शाश्वतः

De Arundhatī nació todo el ámbito de la tierra; así se proclama este sarga por los sabios conocedores del Dharma eterno.

Verse 35

मुहूर्ताश्चैव तिथ्याश्च प्रतिभिः सह सुव्रताः / नामतः संप्रवक्ष्यामि ब्रुवतो मे निबोधत

Oh, observantes de votos sagrados: los muhūrta y las tithi, junto con los pratibhi; ahora diré sus nombres: escuchad con atención mis palabras.

Verse 36

अहोरात्रविभागश्च नक्षत्राणि समाश्रितः / मुहुर्त्ताः सर्वनक्षत्रा अहोरात्रभिदस्तथा

La división del día y la noche se apoya en los nakṣatras; en todos los nakṣatras, los muhūrtas igualmente señalan las diferencias de día y noche.

Verse 37

अहोरात्रकलानां तु षडशीत्यधिकाः स्मृताः / रवेर्गति विशेषेण सर्वर्त्तुषु च नित्यशः

Las kalās del día y la noche se recuerdan como más de ochenta y seis; según la particularidad del movimiento del Sol, esto permanece siempre en todas las estaciones.

Verse 38

ततो वेदविदश्चैतां गतिमिच्छन्ति पर्वसु / अविशेषेषु कालेषु ज्ञेयः सवितृमानतः

Por ello, los conocedores del Veda desean este movimiento en los días de parva; en los tiempos sin distinción, debe conocerse según la medida de Savitṛ (el Sol).

Verse 39

रौद्रः सार्पस्तथा मैत्रः पित्र्यो वासव एव च / आप्यो ऽथ वैश्वदेवश्च ब्राह्मो मध्याह्नसंश्रितः

Raudra, Sārpa, Maitra, Pitrya, Vāsava, Āpya, Vaiśvadeva y Brāhma: estos muhūrtas están vinculados al mediodía.

Verse 40

प्राजापत्यस्तथैवेन्द्र इन्द्राग्नी निरृतिस्तथा / वारुणश्च यथार्यम्णो भगश्चापि दिनश्रिताः

Prājāpatya, Aindra, Indrāgnī, Nairṛti, Vāruṇa, Aryaman y Bhaga: también estos muhūrtas se asientan en las porciones del día.

Verse 41

एते दिनमुहूर्ताश्च दिवाकरविनिर्मिताः / शङ्कुच्छाया विशेषेण वेदितव्याः प्रमाणतः

Estos son los muhūrta del día, establecidos por el Dios Sol; deben conocerse con exactitud según la diferencia de la sombra del śaṅku (gnomon).

Verse 42

अजैकपादहिर्बुध्न्यः पूषाश्वियमदेवताः / आग्नेयश्चापि विज्ञेयः प्राजापत्यस्तथैव च

Ajaikapād y Ahirbudhnya, así como Pūṣā, los Aśvin y el dios Yama; del mismo modo han de reconocerse lo Āgneya y lo Prājāpatya.

Verse 43

सौम्यश्चापि तथादित्यो बार्हस्पत्यश्च वैष्मवः / सावित्रश्च तथा त्वाष्ट्रो वायव्यश्चेति संग्रहः

Saumya y Āditya, Bārhaspatya y Vaiṣṇava; asimismo Sāvitra, Tvāṣṭra y Vāyavya: tal es el compendio.

Verse 44

एते रात्रेर्मुहूर्त्ताः स्युः क्रमोक्ता दश पञ्च च / इन्दोर्गत्युदया ज्ञेया नाडिका आदितस्तथा

Estos son los muhūrta de la noche, expuestos en orden: quince. Por el movimiento y la salida de la Luna, debe conocerse también desde el inicio la nāḍikā.

Verse 45

कालावस्थास्त्विमास्त्वेते मुहूर्त्ता देवताः स्मृताः / सर्वग्रहाणां त्रीण्येव स्थानानि विहितानि च

Estas mismas condiciones del tiempo son recordadas como las deidades de los muhūrta; y para todos los graha (planetas) se han dispuesto únicamente tres posiciones.

Verse 46

दक्षिणोत्तरमध्यानि तानि विद्याद्यथाक्रमम् / स्थानं जारद्गवं सध्ये तथैरावतमुत्तरम्

Deben conocerse en orden como las regiones del sur, del norte y del centro. En el centro está el lugar de Jāradgava, y al norte se halla Airāvata (la vīthī).

Verse 47

वैश्वानरं दक्षिणतो निर्दिष्टमिह तत्त्वतः / अश्विनी कृत्तिका याम्यं नागवीथीति विश्रुता

Aquí, en verdad, se señala a Vaiśvānara hacia el sur. Aśvinī y Kṛttikā están en la parte yāmya (meridional), célebre como Nāgavīthī.

Verse 48

ब्राह्मं सौम्यं तथार्द्रा च गजवीथीति शब्दिता / पुष्याश्लेषे तथादित्यं वीथी चैरावती मता

Brāhma, Saumya y Ārdrā reciben el nombre de Gajavīthī. Y Āditya, junto con Puṣya y Āśleṣā, es tenido por la vīthī llamada Airāvatī.

Verse 49

तिस्रस्तु विथयो ह्येता उत्तरो मार्ग उच्यते / पूर्वोत्तरे च फल्गुन्यौ मघा चैवार्षभी स्मृता

Estas tres vīthī son llamadas el Uttaro Mārga, el sendero del norte. Y en el nordeste (pūrvottara), las dos Phalgunī y Maghā son recordadas como Ārṣabhī (vīthī).

Verse 50

हस्तश्चित्रा तथा स्वाती गोवीथीति तु शब्दिता / ज्येष्ठा विशाखानुराधा वीथी जारद्गवी मता

Hasta, Citrā y Svātī son llamadas Govīthī. Y Jyeṣṭhā, Viśākhā y Anurādhā son tenidas por la vīthī Jāradgavī.

Verse 51

एतास्तु वीथयस्तिस्रो मध्यमो मार्ग उच्यते / मूलं पूर्वोत्तराषाढे अजवीथ्याभिशब्दिते

Estas son las tres vīthi; a esto se le llama el ‘camino medio’. En Pūrvottarāṣāḍhā, la nakṣatra Mūla es conocida como ‘Ajavīthī’.

Verse 52

श्रवणं च धनिष्ठा च मार्गी शतभिषक्तथा / वैश्वानरी भाद्रपदे रेवती चैव कीर्त्तिता

Śravaṇa y Dhaniṣṭhā, y también Śatabhiṣak, son llamados ‘mārgī’. En Bhādrapada se celebran asimismo Vaiśvānarī y Revatī.

Verse 53

एतास्तु वीथयस्तिस्रो दक्षिणे मार्ग उच्यते / अष्टाविशति याः कन्या दक्षः सोमाय ता ददौ

Estas tres vīthi se llaman el ‘camino del sur’. Las veintiocho doncellas fueron entregadas por Dakṣa a Soma (Candra).

Verse 54

सर्वा नक्षत्रनाम्न्यस्ता ज्यौतिषे परिकीर्त्तिताः / तासामपत्यान्यभवन्दीप्तयो ऽमिततेजसः

Todas estas, que llevan nombres de nakṣatra, son celebradas en la ciencia del jyotiṣa. Su descendencia nació resplandeciente, de fulgor inconmensurable.

Verse 55

यास्तु शेषास्तदा कन्याः प्रतिजग्राह कश्यपः / चतुर्दशा महाभागाः सर्वास्ता लोकमातरः

Las doncellas que entonces quedaban fueron aceptadas por Kaśyapa. Esas catorce, de gran fortuna, son todas Madres del Mundo (Lokamātā).

Verse 56

अदितिर्दितिर्दनुः काष्ठारिष्टानायुः खशा तथा / सुरभिर्विनता ताम्रा मुनिः क्रोधवशा तथा

Aditi, Diti, Danu, Kastha, Arishta, Anayu y Khasha; y asimismo Surabhi, Vinata, Tamra, Muni y Krodhavasha: todas ellas fueron consortes del Prajapati.

Verse 57

कद्रूर्माता च नागानां प्रजास्तासां निबोधत / स्वायंभुवे ऽन्तरे तात ये द्वादश सुरोत्तमाः

Kadru fue la madre de los Naga; conoce, pues, su descendencia. Oh hijo, en el Manvantara de Svayambhuva hubo doce deidades supremas.

Verse 58

वैकुण्ठा नाम ते साध्या बभूवुश्चाक्षुषेंऽतरे / उपस्थितेंऽतरे ह्यस्मिन्पुनर्वैवस्वतस्य ह

Los Sadhya llamados “Vaikuntha” surgieron en el Manvantara de Caksusa; y cuando este intervalo se presenta, vuelve a seguir el Manvantara de Vaivasvata.

Verse 59

आराधिता आदित्या ते समेत्योचुः परस्परम् / एतामेव महाभागामदितिं संप्रविश्य वै

Los Aditya, complacidos por la adoración, se reunieron y se dijeron unos a otros: «Entremos en esta Aditi, la muy afortunada, (para nacer de ella)».

Verse 60

वैवस्वतेंऽतरे ह्यस्मिन्योगादर्द्धेन तेजसा / गच्छेम पुत्रतामस्यास्तन्नः श्रेयो भविष्यति

En este Manvantara de Vaivasvata, por el poder del yoga y con la mitad de nuestro fulgor, alcancemos la condición de hijos suyos; eso será para nosotros lo más propicio.

Verse 61

एवमुक्त्वा तु ते सर्वे वर्त्तमानेंऽतरे तदा / जज्ञिरे द्वादशादित्या मारीयात्कश्यपात्पुनः

Dicho esto, en aquel tiempo intermedio; nacieron de nuevo los doce Ādityas, de Kaśyapa por medio de la hija de Marīci.

Verse 62

शतक्रतुश्च विष्णुश्च जज्ञाते पुनरेव हि / वैवस्वतेंऽतरे ह्यस्मिन्नरनारायणौ तदा

Śatakratu (Indra) y Viṣṇu también nacieron de nuevo en verdad; en este Manvantara de Vaivasvata, entonces se manifestaron como Nara y Nārāyaṇa.

Verse 63

तेषामपि हि देवानां निधनोत्पत्तिरुच्यते / यथा सूर्यस्य लोके ऽस्मिन्नुदयास्तमयावुभौ

Aun de esos dioses se dice que hay nacimiento y muerte; como en este mundo el sol tiene tanto salida como ocaso.

Verse 64

दृष्टानुश्रविके यस्मात्सक्ताः शब्दादिलक्षणे / अष्टात्मके ऽणिमाद्ये च तस्मात्ते जज्ञिरे सुराः

Porque estaban apegados a lo visto y a lo oído, a los rasgos como el sonido y demás, y a las ocho siddhis como aṇimā; por eso nacieron como suras (dioses).

Verse 65

इत्येष विषये रागः संभूत्याः कारणं स्मृतम् / ब्रह्मशापेन संभूता जयाः स्वायंभुवे जिताः

Así, el apego a los objetos se recuerda como causa del nacimiento; los ‘Jaya’, surgidos por la maldición de Brahmā, fueron vencidos en el Manvantara de Svāyambhuva.

Verse 66

स्वारोचिषे वै तुषिताः सत्यश्चैवोत्तमे पुनः / तामसे हरयो देवा जाताश्चा रिष्टवे तु वै

En el manvantara de Svārociṣa surgieron los dioses Tuṣita y Satya; y en el manvantara de Uttama se los menciona de nuevo. En el manvantara de Tāmasa nacieron los dioses Haraya, y también por causa de Ariṣṭa se manifestaron los dioses.

Verse 67

वैकुण्ठाश्चाश्रुषे साध्या आदित्याः सप्तमे पुनः / धातार्यमा च मित्रश्च वरुणोंऽशो भगस्तथा

En el manvantara de Āśruṣa estuvieron los dioses Vaikuṇṭha y los Sādhya; y en el séptimo manvantara aparecieron los Āditya. Dhātā, Aryamā, Mitra, Varuṇa, Aṃśa y Bhaga son esos Āditya.

Verse 68

इन्द्रो विवस्वान्पूषा च पर्जन्यो दशमः स्मृतः / ततस्त्वष्टा ततो विष्णुरजघन्यो जघन्यजः

Indra, Vivasvān, Pūṣā y Parjanya: a estos se los recuerda como el décimo (entre los Āditya). Después viene Tvaṣṭā, luego Viṣṇu; y también Ajaghanya y Jaghanyaja (son mencionados).

Verse 69

इत्येते द्वादशादित्याः कश्यपस्य सुता विभोः / सुरभ्यां कश्यपाद्रुद्रा एकादश विजज्ञिरे

Así, estos doce Āditya son hijos del poderoso Kaśyapa. De Surabhī, por Kaśyapa, nacieron once Rudra.

Verse 70

महादेवप्रसादेन तपसा भाविता सती / अङ्गारकं तथा सर्पं निरृतिं सदसत्पतिम्

Por la gracia de Mahādeva, fortalecida por la austeridad, aquella Satī (Surabhī) fue colmada de poder; y dio a luz a Aṅgāraka, a Sarpa, a Nirṛti y a Sadasatpati.

Verse 71

अचैकपादहिर्बुध्न्यौ द्वावेकं च ज्वरं तथा / भुवनं चेश्वरं मृत्युं कपालीति च विशुतम्

Acaikapāda y Ahirbudhnya—dos; y también uno llamado Jvara. Asimismo son célebres los nombres Bhuvana, Īśvara, Mṛtyu y Kapālī.

Verse 72

देवानेकादशैतांस्तु रुद्रांस्त्रिभुवनेश्वरान् / तपसोग्रेण महाता सुरभिस्तानजीजनत्

Surabhi, con el poder de una ascesis grande y ardiente, engendró a esos once Rudras, señores de los tres mundos.

Verse 73

ततो दुहितरावन्ये सुरभिर्देव्यजायत / रोहिणी चैव सुभगां गान्धवी च यशस्विनीम्

Luego, de la diosa Surabhi nacieron otras dos hijas: Rohiṇī, la afortunada, y Gāndhavī, la gloriosa.

Verse 74

रोहिण्या जज्ञिरे कन्याश्चतस्रो लोकविश्रुताः / सुरूपा हंसकाली च भद्रा कामदुघा तथा

De Rohiṇī nacieron cuatro doncellas, célebres en el mundo: Surūpā, Haṃsakālī, Bhadrā y Kāmadughā.

Verse 75

सुषुवे गाः कामदुघा सुरूपा तनयद्वयम् / हंसकाली तु महिषान्भद्रायस्त्वविजातयः

Kāmadughā dio a luz a las vacas; Surūpā engendró dos hijos. Haṃsakālī parió búfalos; y de Bhadrā surgió otra descendencia llamada Avijāta.

Verse 76

विश्रुतास्तु महाभागा गान्धर्व्या वाजिनः सुताः / उच्चैःश्रवादयो जाताः खेचरास्ते मनोजवाः

Los bienaventurados hijos de Vājina, nacidos de Gandharvī, se hicieron célebres; Uccaiḥśravā y los demás nacieron como seres que surcan el cielo, veloces como el pensamiento.

Verse 77

श्वेताः शोणाः पिशङ्गास्च सारङ्गा हरि तार्जुनाः / उक्ता देवोपवाह्यास्ते गान्धर्वियोनयो हयाः

Se dice que eran de color blanco, rojo, amarillento, moteado, dorado verdoso y tārjuna; esos caballos, nacidos del linaje de Gandharvī, fueron declarados dignos de servir de montura a los dioses.

Verse 78

भूयो जज्ञे सुरभ्यास्तु श्रीमांश्चन्द्रप्रभो वृषः / स्रग्वी ककुद्मान्द्युतिमा नमृतालयसंभवः

Luego, de Surabhī nació de nuevo un toro espléndido, resplandeciente como la luz de la luna; llevaba guirnalda, tenía joroba prominente, era luminoso, y no provenía de la morada del amṛta.

Verse 79

सुरभ्यनुमते दत्तो ध्वजो माहेश्वरस्तु सः / इत्येते कश्यपसुता रुद्रादित्याः प्रकीर्त्तिताः

Con el consentimiento de Surabhī, fue entregado como estandarte de Maheśvara; así, estos hijos de Kaśyapa son proclamados como Rudrāditya.

Verse 80

धर्मपु पुत्राः स्मृताः साध्या विश्वे च वसवस्तथा / यथेन्धनवशाद्वह्निरेकस्तु बहुधा भवेत्

Los Sādhyas, los Viśves y los Vasus son recordados como hijos de Dharma; así como un solo fuego, según la leña que lo alimenta, llega a manifestarse de muchas maneras.

Verse 81

भवत्येकस्तथा तद्वन्मूर्त्तीनां स पिता महः / एको ब्रह्मान्तकश्चैव पुरुषश्चैति तत्र यः

Él es Uno; Él es el gran Padre de todas las formas. Allí, el Único es llamado Brahmā, Antaka y Puruṣa.

Verse 82

एकस्यैताः स्मृतास्तिस्रस्तनवस्तु स्वयंभुवः / ब्राह्मी च पौरुषी चैव कालाख्या चेति ताः स्मृताः

Del único Svayambhū se recuerdan tres cuerpos: Brāhmī, Pauruṣī y el llamado Kālākhyā.

Verse 83

या तत्र राजसी तस्य तनुः सा वै प्रजाकरी / मता सा या तु कालाख्या प्रजाक्षयकरी तु सा

Entre ellas, su cuerpo de naturaleza rajásica se considera generador de las criaturas; pero el llamado Kālākhyā es el que causa su destrucción.

Verse 84

सात्त्विकी पौरुषी या तु सा तनुः पालिका स्मृता / राजसी ब्रह्मणो या तु मारीचः कश्यपो ऽभवत्

El cuerpo Pauruṣī de naturaleza sátvica se recuerda como protector. Y del cuerpo rajásico de Brahmā nacieron Marīci y Kaśyapa.

Verse 85

तामसी चान्तकृद्या तु तदंशो विष्णुरुच्यते

Y el cuerpo de naturaleza tamásica, que trae el fin: su porción es llamada Viṣṇu.

Verse 86

त्रैलोक्ये ताः स्मृतास्तिस्रस्तनवो वै प्रजाकरी / मता सा या तु कालाख्या प्रजाक्षयकरी तु सा

En los tres mundos se recuerdan tres formas como engendradoras de las criaturas; mas la que se llama Kāla, el Tiempo, es tenida por destructora de las criaturas.

Verse 87

सृजत्यथानुगृह्णाति तथा संहरति प्रजाः / एवमेताः स्मृतास्तिस्रस्तनवो हि स्वयंभुवः

Él crea a las criaturas, luego las favorece con gracia y asimismo las reabsorbe; así se recuerdan las tres formas del Svayambhū, el Autoexistente.

Verse 88

प्राजापत्या च रौद्रा च वैष्णवी चेति तास्त्रिधा / एतास्तन्वः स्मृता देवा धर्मशास्त्रे पुरातने

Son de tres clases: prājāpatya, raudra y vaiṣṇavī; en el antiguo Dharmaśāstra estas formas son recordadas como de naturaleza divina.

Verse 89

सांख्ययोगरतैर्धीरैः पृथगेकार्थदर्शिभिः / अभिजातिप्रभावज्ञैर्मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

Así lo expresan los sabios firmes, entregados al Sāṃkhya y al Yoga, que aun siendo distintos ven un solo sentido, conocedores del influjo del linaje y videntes de la verdad.

Verse 90

एकत्वेन पृथक्त्वेन तासु भिन्नाः प्रजास्त्विमाः / इदं परमिदं नेति ब्रुवते भिन्नदर्शिनः

Según se mire como unidad o como separación, estas criaturas difieren en esas formas; los de visión divergente dicen: «Esto es lo supremo; esto no lo es».

Verse 91

ब्रह्माणां कारणं के चित्केचिदाहुः प्रजापतिम् / केचिद्भवं परत्वेन प्राहुर्विष्णुं तथापरे

Unos dicen que Prajāpati es la causa del universo; otros proclaman a Bhava (Śiva) como lo supremo, y otros más a Viṣṇu.

Verse 92

अभिज्ञानेन संभूताः सक्तारिष्टविचेतसः / सत्त्वं कालं च देशं च कार्यं चावेक्ष्य कर्म च

Nacidos del discernimiento, pero con la mente atada por apego y temor, consideran la cualidad sattva, el tiempo, el lugar, la obra y el acto.

Verse 93

कारणं तु स्मृता ह्येते नानार्थेष्विह देवताः / एकं प्रशंसमानस्तु सर्वानेवप्रशसति

Aquí estas deidades son recordadas como causa en diversos sentidos; mas quien alaba a una, en verdad alaba a todas.

Verse 94

एकं निन्दति यस्त्वेषां सर्वानेव स निन्दति / न प्रद्वेषस्ततः कार्यो देवतासु विजानता

Quien vitupera a una de ellas, vitupera a todas; por eso el que comprende no debe albergar odio hacia las deidades.

Verse 95

न शक्या ईश्वराज्ञातुमैश्वर्येण व्यवस्थिताः / एकत्वात्स त्रिधा भूत्वा संप्रमोहयति प्रजाः

No es fácil conocer el mandato del Señor, asentado en su soberanía; siendo Uno, se vuelve triple y así confunde a las criaturas.

Verse 96

एतेषां वै त्रयाणां तु विचिन्वन्त्यन्तरं जनाः / जिज्ञासवः परीहन्ते सक्ता दुष्टा विचेतसः

Entre estos tres, los hombres buscan diferencias. Aun los que desean saber se extravían; los apegados, perversos y de mente turbada quedan engañados.

Verse 97

इदं परमिदं नेति संरंभाद्भिन्नदर्शिनः / यातुधाना विशेषा ये पिशाचाश्चैव नान्तरम्

Por la obstinación de decir: «esto es supremo, esto no», adoptan miradas distintas. Incluso en formas especiales como yātudhānas y piśācas, en verdad no hay diferencia.

Verse 98

एकः स तु पृथक्त्वेन स्वयं भूत्वा च तिष्ठति / गुणमात्रात्मिकाभिस्तु तनुभिर्मोहयन्प्रजाः

Él es Uno; y, sin embargo, como si fuera separado, se hace a sí mismo y permanece. Con cuerpos hechos sólo de guṇas, mantiene a las criaturas en el hechizo del engaño.

Verse 99

तेष्वेकं यजते यो वै स तदा यजते त्रयम् / तस्माद्देवास्त्रयो ह्येते नैरन्तर्येणधिष्टताः

Quien, entre ellos, adora a uno, entonces adora a los tres. Por eso estos tres dioses están establecidos sin interrupción en un mismo fundamento.

Verse 100

तस्मात्पृथक्त्वमेकत्वं संख्या संख्ये गतागतम् / अल्पत्वं वा बहुत्वं वा तेषु को ज्ञातुमर्हति

Por ello, si en ellos hay separación o unidad, el ir y venir del número y del cómputo, lo poco o lo mucho: ¿quién podría conocerlo con certeza?

Verse 101

तस्मात्सृष्ट्वानुगृह्णति ग्रसते चैव सर्वशः / गुणात्मकत्ववै कल्पये तस्मादेकः स उच्यते

Por eso, tras crear, Él otorga gracia y también devora todo por doquier. Se le concibe como esencia de las cualidades (gunas); por ello se le llama el Único.

Verse 102

रुद्रं ब्रह्माणमिन्द्रं च लोकपालानृषीन्मनून् / देवं तमेकं बहुधा प्राहुर्नारायणं द्विजाः

Rudra, Brahmā, Indra, los guardianes del mundo, los ṛṣis y los Manus: a ese único Dios los nacidos dos veces lo proclaman de muchas maneras como Nārāyaṇa.

Verse 103

प्राजापत्या च रौद्री च तनुर्या चैव वैष्णवी / मन्वन्तरेषु वै तिस्र आवर्त्तन्ते पुनः पुनः

La forma prājāpatya, la raudrī y la vaiṣṇavī: estas tres manifestaciones retornan una y otra vez en los manvantaras.

Verse 104

क्षेत्रज्ञा अपि चान्ये ऽस्य विभोर्जायन्त्यनुग्रहात् / तेजसा यशसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च

Por la gracia de este Señor también nacen otros conocedores del campo (kṣetrajñas), dotados de esplendor, fama, inteligencia, saber revelado y fuerza.

Verse 105

जायन्ते तत्समाश्चैव तानपीमान्निबोधत / राजस्या ब्रह्मणोंऽशेन मारीचः कश्यपो ऽभवत्

También nacen otros semejantes a Él; conócelos igualmente. De la porción rajásica de Brahmā, Marīci llegó a ser Kaśyapa.

Verse 106

तामस्यास्तस्य चांशेन कालो रुद्रः स उच्यते / सात्त्विक्याश्च तथांशेन यज्ञो विष्णुरजा यत

De su porción tamásica se dice que el Tiempo es Rudra; y de su porción sátvica se manifiesta Vishnu, la esencia misma del Yajña.

Verse 107

त्रिषु कालेषु तस्यैता ब्रह्ममस्तनवो द्विजाः / मन्वन्तरेष्विह स्रष्टुमावर्त्तन्ते पुनः पुनः

En los tres tiempos, estas son las grandes formas de Brahma, oh dvijas; y en los manvántaras retornan una y otra vez para crear.

Verse 108

मन्वन्तरेषु सर्वेषु प्रजाः स्थावरजङ्गमाः / युगादौ सकृदुत्पन्नास्तिष्ठन्तीहाप्रसंयमात्

En todos los manvántaras, las criaturas inmóviles y móviles nacen una sola vez al inicio del yuga y permanecen aquí, pues aún no opera la restricción de la disolución.

Verse 109

प्राप्ते प्राप्ते तु कल्पान्ते रुद्रः संहरति प्रजाः / कालो भूत्वा युगात्मासौ रुद्रः संहरते पुनः

Cada vez que llega el fin del kalpa, Rudra reabsorbe a las criaturas; hecho Kala, el alma del yuga, ese mismo Rudra vuelve a destruir.

Verse 110

संप्राप्ते चैव कल्पान्ते सप्तरशिमर्दिवाकरः / भूत्वा संवर्त्तकादित्यस्त्रींल्लोकांश्च दहत्युत

Al llegar el fin del kalpa, el Divákara de siete rayos, tomando la forma del Samvartaka Āditya, abrasa también los tres mundos.

Verse 111

विष्णुः प्रजानुग्रहकृत्सदा पालयति प्रजाः / तस्यां तस्यामवस्थायां तत उत्पाद्य कारणम्

Vishnú, siempre benévolo con las criaturas, protege a los seres. En cada condición, Él mismo es la causa de esa manifestación.

Verse 112

सत्त्वोद्रिक्ता तु या प्रोक्ता ब्रह्मणः पौरुषी तनुः / तस्याशेन च विज्ञेयो मनोः स्वायंभुवेन्तरे

La forma viril de Brahmá, proclamada como predominante en sattva: por su porción ha de conocerse esto en el Manvantara de Svayambhuva Manu.

Verse 113

आकृत्यां मनसा देव उत्पन्नः प्रथमं विभुः / ततः पुनः स वै देवः प्राप्ते स्वारोचिषे ऽन्तरे

El Deva omnipotente surgió primero en una forma nacida de la mente. Luego, al llegar el Manvantara de Svarocisa, ese mismo Deva volvió a manifestarse.

Verse 114

तुषितायां समुत्पन्नो ह्यजितस्तुषितैः सह / औत्तमे ह्यन्तरे वापि ह्यजितस्तु पुनः प्रभुः

Entre los dioses Tusita, Ajita nació junto con los Tusitas. Y también en el Manvantara de Uttama, el Señor Ajita volvió a manifestarse.

Verse 115

सत्यायामभवत्सत्यः सह सत्यैः सुरोत्तमैः / तामसस्यातरे चापि स देवः पुनरेव हि

Entre los dioses Satya, el Deva Satya apareció junto con los excelsos Suras llamados ‘Satya’. Y en el Manvantara de Tamasa también, ese mismo Deva ciertamente volvió a manifestarse.

Verse 116

हरिण्यां हरिभिः सार्द्धं हरिरेव बभूव ह / वैवस्वतेन्तरे चापि हरिर्देवेः पुनस्तु सः

Junto a Hariṇyā y en compañía de los Hari, el propio Hari se manifestó. También en el manvántara de Vaivasvata, ese mismo Hari volvió a nacer del seno de la Diosa.

Verse 117

वैकुण्ठो नामतो जज्ञे विधूतरजसैः सह / मरीचात्कश्यपाद्विष्णुरदित्यां संबभूव ह

Nació con el nombre de “Vaikuṇṭha”, junto con los dioses libres de rajas. De Kaśyapa, del linaje de Marīci, Viṣṇu se manifestó en el vientre de Aditi.

Verse 118

त्रिभिः क्रमैरिमांल्लोकञ्जित्वा विष्णुस्त्रिविक्रमः / प्रत्यपादयदिन्द्राय दैवतैश्चैव स प्रभुः

Con tres pasos, Viṣṇu, el Trivikrama, conquistó estos mundos. Aquel Señor, junto con los dioses, devolvió a Indra su soberanía.

Verse 119

इत्येतास्तनवो जाता व्यतीताः सप्तसप्तसु / मन्वन्तरेष्वतीतेषु याभिः संरक्षिताः प्रजाः

Así, estas formas de encarnación nacieron y pasaron a través de grupos de siete manvántaras; por ellas fueron protegidos los seres.

Verse 120

यस्माद्विश्वमिदं सर्वं जायते लीयते पुनः / यस्यांशेनामराः सर्वे जायन्ते त्रिदिवेश्वराः

De Él nace este universo entero y en Él vuelve a disolverse; de una porción suya nacen todos los inmortales, señores del triple cielo.

Verse 121

वर्द्धन्ते तेजसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च / यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा

Quienes crecen por el tejas, la inteligencia, la enseñanza oída y la fuerza; todo ser dotado de vibhūti, de śrī y de vigor, resplandece de ese modo.

Verse 122

तत्तदेवावगच्छध्वं विष्णोस्तेजोंऽशसंभवम् / स एव जायतेंऽशेन केचिदिच्छन्ति मानवाः

Comprended esto: nace de una porción del tejas de Viṣṇu; Él mismo se manifiesta como aṃśa, tal como algunos hombres lo anhelan.

Verse 123

एके विवदमानास्तु दृष्टान्ताच्च ब्रुवन्ति हि / एषां न विद्यते भेदस्त्रयाणां द्युसदामिह

Algunos, discutiendo, hablan con ejemplos: aquí no existe diferencia entre esos tres moradores celestes.

Verse 124

जायन्ते पोहयन्त्यं शैरीश्वरा योगमायया

Esos Śairīśvara nacen por la Yogamāyā y también encantan (al mundo) con su poder velador.

Verse 125

तस्मात्तेषां प्रचारे तु युक्तायुक्तं न विद्यते / भूतानुवादिना माद्या मध्यस्था भूतवादिनाम्

Por ello, en su proceder no hay distinción entre lo adecuado y lo inadecuado; siguen relatos de bhūta, se embriagan con licor y actúan como mediadores entre los bhūtavādins.

Verse 126

भूतानुवादिनः सक्तस्त्रयश्चैव प्रवादिनाम् / परीक्ष्य चानुगृह्णन्ति निगृह्णन्ति खलान्स्वयम्

Entre los que relatan hay tres clases, apegadas a narrar la historia de los seres; tras examinar, favorecen a los virtuosos y por sí mismos reprimen a los malvados.

Verse 127

मत्तः पूर्व्वे च ते तस्मात्प्रभवश्च ततो ऽधिकाः / तथाधिकरणैरतैर्यथा तत्त्वनिदर्शकाः

Ellos existen incluso antes que yo; por eso su origen procede de mí, y aun así se les tiene por más excelsos; permanecen en fundamentos que revelan la verdad del tattva.

Verse 128

देवानां देवभूताश्च ते वै सर्वप्रवर्त्तकाः / कर्म्मणां महतां ते हि कर्त्तारो जगदीश्वराः

Son dioses aun para los dioses; ellos son los que ponen todo en marcha. De las grandes obras, ellos son los hacedores: los Señores del universo.

Verse 129

श्रुतिज्ञैः कारणैरेतैश्चतुर्भिः परिकीर्त्तिताः / बालिशास्ते न जानन्ति दैवतानि प्रभागशः

Los sabios conocedores de la Śruti han proclamado estas cuatro causas; pero los necios no conocen a las deidades según sus divisiones y grados.

Verse 130

इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं योगेश्वरान्प्रति / कुर्याद्योगबलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्महांश्चरेत्

Aquí se cita este śloka dirigido a los Yogēśvaras: alcanzada la fuerza del yoga, que obre así y camine en grandeza junto con todos ellos.

Verse 131

प्राप्नुयाद्विषयांश्चैव पुनश्चोर्द्ध्व तपश्चरेत् / संहरेत पुनः सर्व्वान्सूर्य्यो ज्योतिर्गणानिव

Él alcanza también los objetos de los sentidos y, de nuevo, asciende para practicar la austeridad. Luego recoge y reabsorbe todo otra vez, como el Sol reúne sus haces de luz.