Adhyaya 1

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे मन्वन्तरवर्णनं नामाष्टात्रिंशत्तमो ऽध्यायः समाप्तो ऽयं ब्रह्माण्डमहापुराणपूर्वभागः श्रीगणेशाय नमः अथ ब्रह्माण्डमहापुराणमध्यभागप्रारम्भः / शांशपायन उवाच पादः शेक्तो द्वितीयस्तु अनुषङ्गेन नस्त्वया / तृतीयं विस्तरात्पादं सोपोद्धातं प्रवर्त्तय

Así, en el Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa, proclamado por Vāyu, en la sección anterior, en el segundo anuṣaṅga-pāda, concluyó el capítulo trigésimo octavo llamado “Descripción de los Manvantaras”. Ésta es la parte anterior del Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa. Reverencia a Śrī Gaṇeśa. Ahora comienza la parte media del Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa. Śāṃśapāyana dijo: “Oh Sūta, has expuesto el segundo pāda con su anuṣaṅga; ahora desarrolla con amplitud el tercer pāda, junto con su introducción.”

Verse 2

सूत उवाच कीर्त्तयिष्ये तृतीयं वः सोपोद्धातं सविस्तरम् / पादं समुच्चयाद्विप्रा गदतो मे निबोधत

Sūta dijo: “Oh vipras, cantaré para vosotros el tercer pāda, con su prólogo y con amplia exposición; escuchad atentamente mis palabras, dichas a modo de compendio.”

Verse 3

मनोर्वैवस्वतस्येमं सांप्रतं तु महात्मनः / विस्तरेणानुपूर्व्या च निसर्गं शृणुत द्विजाः

Oh, oh nacidos dos veces, escuchad ahora, con amplitud y en orden, este relato de la emanación del gran Vaivasvata Manu.

Verse 4

चतुर्युगैकस प्तत्या संख्यातं पूर्वमेव तु / मह देवगणैश्चैव ऋषिभिर्दानवैस्सह

Esto ya fue contado antaño como setenta y un chaturyugas, junto con las huestes de los dioses, los rishis y los dánavas.

Verse 5

पितृगन्धर्वयक्षैश्च रक्षोभूतमहोरगैः / मानुषैः पशुभिश्चैव पक्षिभिः स्थावरैः सह

Junto con los Pitris, los gandharvas y yakshas, los rakshasas, los bhutas y los grandes nāgas; con los hombres, las bestias, las aves y los seres inmóviles.

Verse 6

मन्वादिकं भविष्यान्तमाख्यानैर्बहुभिर्युतम् / वक्ष्ये वैवस्वतं सर्गं नमस्कृत्य विवस्वते

Desde los Manus primordiales hasta el fin del porvenir, colmado de muchos relatos, expondré la creación de Vaivasvata tras inclinarme ante Vivasvān.

Verse 7

आद्ये मन्वन्तरे ऽतीताः सर्गप्रावर्त्तकास्तु ये / स्वायंभुवेंऽतरे पूर्वं सप्तासन्ये महर्षयः

En el primer manvantara, aquellos que ya pasaron y fueron iniciadores de la creación, antes del manvantara de Svāyambhuva, eran otros siete grandes rishis.

Verse 8

चाक्षुषस्यान्तरे ऽतीते प्राप्ते वैवस्वते पुनः / दक्षस्य च ऋषीणां च भृग्वादीनां महौजसाम्

Cuando hubo pasado el manvantara de Cākṣuṣa y llegó de nuevo el manvantara de Vaivasvata, se manifestaron Dakṣa y los Ṛṣi de gran vigor, como Bhṛgu y otros.

Verse 9

शापान्महेश्वरस्यासीत्प्रादुर्भावो महात्मनाम् / भूयः सप्तर्षयस्त्वेवमुत्पन्नाः सप्त मानसाः

Por la maldición de Maheśvara se produjo la manifestación de aquellos grandes seres; y así, de nuevo nacieron los Saptarṣi, los siete nacidos de la mente.

Verse 10

पुत्रत्वे कल्पिताश्चैव स्वयमेव स्वयंभुवा / प्रजासंतानकृद्भिस्तैरुत्पदद्भिर्महात्मभिः

El propio Svayaṃbhū los dispuso como hijos; y aquellos grandes seres nacieron para engendrar y prolongar la descendencia de las criaturas.

Verse 11

पुनः प्रवर्त्तितः सर्गो यथापूर्वं यथाक्रमम् / तेषां प्रसूतिं वक्ष्यामि विशुद्धज्ञानकर्मणाम्

Entonces la creación volvió a ponerse en marcha como antes, según su debido orden; ahora expondré el nacimiento de aquellos de conocimiento y acción purificados.

Verse 12

समासव्यासयोगाभ्यां यथावदनुपूर्वशः / येषामन्वयसंभूतैलर् एको ऽयं सचराचरः / पुनरापूरितः सर्वो ग्रहनक्षत्रमण्डितः

Con unión de síntesis y desarrollo, lo diré debidamente y en orden; por los nacidos de su linaje, este único mundo de lo móvil e inmóvil volvió a colmarse, y el universo entero se llenó de nuevo, engalanado con planetas y estrellas.

Verse 13

ऋषय ऊचुः कथं सप्तर्षयः पूर्वमुत्पन्नाः सप्त मनसाः / पुत्रत्वे कल्पिताश्चैव तन्नो निगद सत्तम

Los rishis dijeron: «Oh excelso, ¿cómo surgieron primero los Saptarishis? ¿Y cómo esos siete “manas” fueron concebidos como hijos? Dínoslo, oh el mejor».

Verse 14

सूत उवाच पूर्वं सप्तर्षयः प्रोक्ता ये वै स्वायंभुवेंऽतरे / मनोरन्तरमासाद्य पुनर्वैवस्वतं किल

Sūta dijo: «Los Saptarishis que antes fueron mencionados en el manvantara de Svāyambhuva, al llegar el cambio de manvantara, reaparecieron en el manvantara de Vaivasvata».

Verse 15

भवाभिशाप संविद्धा अप्राप्तास्ते तदा तपः / उपपन्ना जने लोके सकृदागमनास्तु त

Heridos por la maldición de Bhava (Śiva), entonces no alcanzaron la austeridad; se manifestaron en Janaloka, y su venida fue sólo una vez.

Verse 16

ऊचुः सर्वे सदान्योन्यं जनलोके महार्षयः / एत एव महाभागा वरुणे वितते ऽध्वरे

En Janaloka, aquellos grandes rishis se decían siempre unos a otros: «Estos mismos son los muy afortunados, presentes en el vasto sacrificio (adhvara) de Varuṇa».

Verse 17

सर्वे वयं प्रसूयामश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः / पितामहात्मजाः सर्वे तन्नः श्रेयो भविष्यति

Que todos nosotros nazcamos en el manvantara de Cākṣuṣa Manu; todos somos hijos del Pitāmaha (Brahmā): eso será para nuestro bien supremo.

Verse 18

एवमुक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः / स्वायंभुवेन्तरे प्राप्ताः सृष्ट्यर्थं ते भवेन तु

Dicho esto, todos ellos, en el Manvantara de Cākṣuṣa, dentro del intervalo del Manvantara de Svāyambhuva, llegaron allí para la obra de la creación.

Verse 19

जज्ञिरे ह पुनस्ते वै जनलोकादिहागताः / देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्

Ellos, venidos aquí desde Janaloka, nacieron de nuevo; y en el gran yajña del Deva llevaron un cuerpo con la forma de Vāruṇī.

Verse 20

ब्रह्मणो जुह्वतः शुक्रमग्रौ पूर्वं प्रजेप्सया / ऋषयो जज्ञिरे दीर्घे द्वितीयमिति नः श्रुतम्

Deseando engendrar criaturas, cuando Brahmā vertía las oblaciones, primero su semilla luminosa se manifestó en el fuego; de ella nacieron los ṛṣi de larga vida—esto hemos oído como el segundo origen.

Verse 21

भृग्वङ्गिरा मरीचिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः / अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च ह्यष्टौ ते ब्रह्मणः सुताः

Bhṛgu, Aṅgirā, Marīci, Pulastya, Pulaha, Kratu, Atri y Vasiṣṭha: esos ocho son hijos de Brahmā.

Verse 22

तथास्य वितते यज्ञे देवाः सर्वे समागताः / यज्ञाङ्गानि च सर्वाणि वषठ्कारश्च मूर्त्तिमान्

En su yajña extendido, todos los devas se congregaron; y estuvieron presentes todos los miembros del sacrificio, y también el Vaṣaṭkāra hecho forma.

Verse 23

मूर्त्तिमन्ति च सामानि यजूंषि च सहस्रशः / ऋग्वेदश्चाभवत्तत्र यश्च क्रमविभूषितः

Allí surgieron por millares los himnos del Sāma, dotados de forma, y los mantras del Yajus; y también nació allí el Ṛgveda, adornado por el orden de la recitación.

Verse 24

यजुर्वेदश्च वृत्ताढ्य ओङ्कारवदनोज्ज्वलः / स्थितो यज्ञार्थसंपृक्तः सूक्तब्राह्मणमन्त्रवान्

El Yajurveda, rico en metros, resplandecía con un rostro hecho de Oṃkāra; permanecía unido al propósito del yajña, provisto de sūkta, brāhmaṇa y mantras.

Verse 25

सामवेदश्च वृत्ताढ्यः सर्वगेयपुरः सरः / विश्वावस्वादिभिः सार्द्धं गन्धर्वैः संभृतो ऽभवत्

El Sāmaveda, rico en metros, era como un lago de todos los cantos; quedó colmado junto con los gandharvas, con Viśvāvasu y otros.

Verse 26

ब्रह्मवेदस्तथा घोरैः कृत्वा विधिभिरन्वितः / प्रत्यङ्गिरसयोगैश्च द्विशरीरशिरो ऽभवत्

El Brahmaveda también, unido a ritos severos y a los yogas de Pratyaṅgirasa, tomó una forma como de dos cuerpos y una sola cabeza.

Verse 27

लक्षणा विस्तराः स्तोभा निरुक्तस्वर भक्तयः / आश्रयस्तु वषट्कारो निग्रहप्रग्रहावपि

Características, desarrollos, stobha, nirukta, entonaciones (svara) y devociones; y como sostén, el clamor vaṣaṭkāra, además de nigraha y pragraha.

Verse 28

दीप्तिमूर्त्तिरिलादेवी दिशश्चसदिगीश्वराः / देवकन्याश्च पत्न्यश्च तथा मातर एव च

Allí estaban la diosa Ilā de fulgor radiante, las direcciones con sus señores, las hijas de los dioses, las esposas y también las venerables madres.

Verse 29

आययुः सर्व एवैते देवस्य यजतो मखे / मूर्तिमन्तः सुरूपाख्या वरुणस्य वपुर्भृतः

Todos ellos acudieron al sacrificio del dios: corpóreos, de hermosa apariencia, portando la forma misma de Varuṇa.

Verse 30

स्वयंभु वस्तु ता दृष्ट्वा रेतः समपतद्भुवि / ब्रह्मर्षिभाविनोर्ऽथस्य विधानाच्च न संशयः

Al verlas, el Svayambhū dejó caer su semilla sobre la tierra; y el designio destinado a devenir estado de brahmarṣi ocurrió por decreto del orden—sin duda alguna.

Verse 31

धृत्वा जुहाव हस्ताभ्यां स्रुवेण परिगृह्य च / आस्रवज्जुहुयां चक्रे मन्त्रवच्च पितामहः

Entonces el Pitāmaha lo sostuvo con ambas manos, lo tomó con el cucharón ritual (sruva) y ofreció la āhuti con mantras; aun lo que se derramó lo consagró en el homa.

Verse 32

ततः स जनयामास भूतग्रामं प्रजापतिः / तस्यार्वाक्तेजसश्चैव जज्ञे लोकेषु तैजसम्

Después, Prajāpati engendró la totalidad de los seres; y de su fulgor primero nació en los mundos el principio taijasa, hecho de resplandor.

Verse 33

तमसा भावि याप्यत्वं यथा सत्त्वं तथा रजः / आज्यस्थाल्यामुपादाय स्वशुक्रं हुतवांश्च ह

La mengua que nace del tamas, así como está en el sattva, así también está en el rajas. Entonces Hutavaha, el Fuego sagrado, tomando el cuenco de ghee, ofreció su propia simiente como oblación.

Verse 34

शुक्रे हु ते ऽथ तस्मिंस्तु प्रादुर्भूता महर्षयः / ज्वलन्तो वपुषा युक्ताः सप्रभावैः स्वकैर्गुणैः

Tras ofrecerse la simiente, allí mismo se manifestaron los grandes rishis: resplandecientes en su cuerpo, fulgurantes por el poder de sus propias cualidades.

Verse 35

हुते चाग्नौ सकृच्छुक्रे ज्वालाया निसृतः कविः / हिरण्यगर्भस्तं दृष्ट्वा ज्वालां भित्त्वा विनिर्गतम्

Al ser ofrecida una vez la simiente en el fuego, de la llama salió el rishi llamado ‘Kavi’. Hiranyagarbha lo vio abrirse paso, hendiéndola, y emerger.

Verse 36

भृगुस्त्वमिति चोवाच यस्मात्तस्मात्स वै भृगुः / महादेवस्तथोद्भूतो दृष्ट्वा ब्रह्माणमब्रवीत्

Dijo: «Tú eres Bhrigu»; por eso fue llamado Bhrigu. Del mismo modo surgió Mahadeva y, al ver a Brahma, le habló.

Verse 37

ममैष पुत्रकामस्य दीक्षितस्य त्वया प्रभो / विजज्ञे प्रथमं देव मम पुत्रो भवत्वयम्

¡Oh Señor! Para mí, que he sido consagrado por el anhelo de un hijo, por ti ha nacido éste en primer lugar. ¡Oh Deva, que sea él mi hijo!

Verse 38

तथेति समनुज्ञातो महादेवः स्वयंभुवा / पुत्रत्वे कल्पयामास महादेव स्तदा भृगुम्

Aprobado por Svayambhū (Brahmā) con el “así sea”, Mahādeva entonces dispuso a Bhṛgu como hijo suyo.

Verse 39

वारुणा भृगवस्तस्मात्तदपत्यं च स प्रभुः / द्वितीयं च ततः शुक्रमङ्गारेष्वजुहोत्प्रभुः

De allí nacieron los Bhṛgu vinculados a Varuṇa, y ese Señor fue tenido por su progenitor. Luego el Señor ofreció por segunda vez a Śukra en las brasas del fuego ritual.

Verse 40

अङ्गारेष्वङ्गिरो ऽङ्गानि संहतानि ततोङ्गिराः / संभूतिं तस्य तां दृष्ट्वा वह्निर्ब्रह्माणमब्रवीत्

En las brasas, los miembros de Aṅgiras se reunieron y de allí surgió Aṅgiras. Al ver tal manifestación, Agni habló a Brahmā.

Verse 41

रेतोधास्तुभ्यमेवाहं द्वितीयो ऽयं ममास्त्विति / एवमस्त्विति सो ऽप्युक्तो ब्रह्मणा सदसस्पतिः

Agni dijo: «Oh Brahmā, yo soy Retodhā; que este segundo sea mío». Y Brahmā respondió al señor de la asamblea: «Así sea».

Verse 42

जग्रा हाग्निस्त्वङ्गिरस आग्नेया इति नः श्रुतम् / षट् कृत्वा तु पुनः शुक्रे ब्रह्मणा लोककारिणा

Hemos oído que Agni acogió a Aṅgiras; por ello se les conoce como “Āgneyas”. Luego Brahmā, artífice de los mundos, repitió lo mismo seis veces respecto de Śukra.

Verse 43

हुते समभवंस्तस्मिन्यद् ब्रह्माण इति श्रुतिः / मरीचिः प्रथमं तत्र मरीचिभ्यः समुत्थितः

En aquel rito de oblación surgió, según la śruti, lo que se llama ‘Brahmā’. Allí apareció primero Marīci, tenido por nacido de los Marīci.

Verse 44

क्रतौ तस्मिन्क्रतुर्जज्ञे यतस्तस्मात्स वै क्रतुः / अहं तृतीय इत्यत्रिस्तस्मादत्रिः स कीर्त्यते

En aquel yajña nació Kratu; por eso se le llama ‘Kratu’. Atri, que dijo «yo soy el tercero», por ello es celebrado con el nombre de Atri.

Verse 45

केशैस्तु निचितैर्भूतः पुलस्त्यस्तेन स स्मृतः / केशैर्लंबैः समुद्भूतस्तस्मात्स पुलहः स्मृतः

Por estar formado con cabellos densos y recogidos, es recordado como Pulastya. Y por haber surgido de cabellos largos, es recordado como Pulaha.

Verse 46

वसुमध्यात्समुत्पन्नो वशी च वसुमान् स्वयम् / वसिष्ठ इति तत्त्वज्ञैः प्रोच्यते ब्रह्मवादिभिः

Nacido en medio de los Vasus, dueño de sí y colmado de esplendor, los brahmavādines conocedores de la verdad lo llaman ‘Vasiṣṭha’.

Verse 47

इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः षण्महर्षयः / लोकस्य सन्तानकरा यैरिमा वर्द्धिताः प्रजाः

Así, éstos son los hijos mentales de Brahmā: seis grandes ṛṣis. Ellos hacen prosperar la descendencia del mundo; por ellos estas criaturas se multiplicaron.

Verse 48

प्रजापतय इत्येवं पठ्यन्ते ब्रह्मणःसुताः / अपरे पितरो नाम एतैरेव महर्षिभिः

Los hijos de Brahmā son recitados así como “Prajāpati”; y esos mismos grandes ṛṣis, otros los nombran también “Pitṛ”, los Padres ancestrales.

Verse 49

उत्पादिता देवगणाः सप्त लोकेषु विश्रुताः / अजेयाश्च गणाः सप्त सप्तलोकेषु विश्रुताः

Los grupos de devas engendrados son siete, célebres en los siete mundos; y también son siete los grupos invencibles, renombrados en el saptaloka.

Verse 50

मारीया भार्गवाश्चैव तथैवाङ्गिरसो ऽपरे / पौलस्त्याः पौलहाश्चैव वासिष्ठाश्चैव विश्रुताः

Los linajes Mārīya y Bhārgava, y asimismo otros Āṅgirasa; también los Paulastya, Paulaha y Vāsiṣṭha, todos ellos son renombrados.

Verse 51

आत्रेयाश्च गणाः प्रोक्ता पितॄणां लोकवर्द्धनाः / एते समासतः ख्याताः पुनरन्ये गणास्त्रयः

También se mencionan los grupos Ātreya, que acrecientan el mundo de los Pitṛ; éstos son conocidos en resumen, y luego hay otros tres grupos más.

Verse 52

अमर्त्ताश्चाप्रकाशाश्च ज्योतिष्मन्तश्च विश्रुताः / तेषां राजायमो देवो यमैर्विहतकल्मषः

Amartta, Aprakāśa y Jyotiṣmant son célebres; su rey es el dios Yama, purificado de toda mancha por el yama-niyama.

Verse 53

अपरं प्रजानां यतयस्ताञ्छृमुध्वमतन्द्रिताः / कश्यपः कर्दमः शेषो विक्रान्तः सुश्रवास्तथा

Ahora escuchad también, oh diligentes, a otros yatis entre las criaturas: Káshyapa, Kardama, Shesha, Vikránta y Sushravá igualmente.

Verse 54

बहुपुत्रः कुमारश्च विवस्वान्स शुचिव्रतः / प्रचेतसोरिष्टनेमिर्बहुलश्च प्रजापतिः

Bahuputra, Kumara y Vivasván—él era de voto puro; y Prachetas, Arishtanemi y Bahula—también fueron Prajápatis.

Verse 55

इत्येवमादयो ऽन्ये ऽपि बहवो वै प्रजेश्वराः / कुशोच्चया वालखिल्याः सभूताः परमर्षयः

Así, además, hubo muchos otros señores de las criaturas. Kusóccaya y los Válakhilyas—Paramarshis reunidos en asamblea.

Verse 56

मनोजवाः सर्वगताः सर्वभोगाश्च ते ऽभवन् / जाताश्च भस्मनो ह्यन्ये ब्रह्मर्षिगणसंमताः

Fueron veloces como el pensamiento, omnipresentes y colmados de todos los goces. Y otros nacieron de las cenizas, reconocidos por la asamblea de los brahmarishis.

Verse 57

वैखानसा मुनिगणास्तपः श्रुतपरायणाः / नस्तो द्वावस्य चोत्पन्नावश्विनौ रूपसंमतौ

Los munis Vaikhānasa se consagraban a la ascesis y a la Śruti. Y de Nasto nacieron dos hijos: los Ashvinīkumāras, celebrados por su hermosura.

Verse 58

विदुर्जन्मर्क्षरजसो तथा तन्नेत्रसंचरात् / अन्ये प्रजानां पतयः श्रोतोभ्यस्तस्य जज्ञिरे

Saben que el nacimiento surgió del polvillo de las constelaciones y del movimiento de Sus ojos; y otros señores de las criaturas nacieron de Sus oídos.

Verse 59

ऋषयो रोमकूपेभ्यस्तथा स्वेदमलोद्भवाः / अयने ऋतवो मासर्द्धमासाः पक्षसंधयः

Los rishis nacieron de Sus poros, y otros del residuo del sudor; y surgieron los ayanas, las estaciones, los meses, los medios meses, las quincenas y sus uniones.

Verse 60

वत्सरा ये त्वहोरात्राः पित्तं ज्योतिश्च दारुणम् / रौद्रं लोहितमित्याहुर्लोहितं कनकं स्मृतम्

Lo que son los años y los días y noches, eso mismo es la bilis y la luz terrible; se le llama ‘Raudra’ y ‘Lohita’, y Lohita es recordado también como ‘Kanaka’.

Verse 61

तत्तैजसमिति प्रोक्तं धूमाश्च पशवः स्मृताः / ये ऽर्चिषस्तस्य ते रुद्रास्तथादित्याः समृद्गताः

A eso se le llama ‘Taijasa’, y el humo es recordado como los animales; Sus llamas son los Rudras, y los Adityas también alcanzaron la prosperidad.

Verse 62

अङ्गारेभ्यः समुत्पन्ना अर्चिषो दिव्यमानुषाः / आदिभूतो ऽस्य लोकस्य ब्रह्मा त्वं ब्रह्मसंभवः

Las llamas nacidas de las brasas se volvieron humanos divinos; oh Brahma, origen primero de este mundo, tú has nacido de Brahman.

Verse 63

सर्वकामदमित्याहुस्तथा वाक्यमुदाहरन् / ब्रह्मा सुरगुरुस्तत्र त्रिदशैः संप्रसादितः

Lo llaman “dador de todos los deseos” y pronuncian tal palabra. Allí, Brahmā, maestro de los dioses, fue complacido por los Tridaśas.

Verse 64

इमेवै जनयिष्यन्ति प्रजाः सर्वाः प्रचेश्वराः / सर्वे प्रजानां पतयः सर्वे चापि तपस्विनः

Estos mismos Praceśvaras engendrarán a todas las criaturas. Todos serán señores de las criaturas, y todos también serán ascetas.

Verse 65

त्वत्प्रसादादिमांल्लोकान्धारयेयुरिमाः क्रियाः / त्वद्वंशवर्द्धनाः शश्वत्तव तेजोविवर्द्धनाः

Por tu gracia, que estas acciones sostengan estos mundos. Que siempre acrecienten tu linaje y ensanchen tu resplandor.

Verse 66

भवेयुर्वेदविद्वांसः सर्वे वाक्पतयस्तथा / वेदमन्त्रधराः सर्वे प्रजापतिसमुद्भवाः

Que todos sean sabios en los Vedas y señores de la palabra. Que todos porten los mantras védicos, nacidos de Prajāpati.

Verse 67

श्रयन्तु ब्रह्मसत्यं तु तपश्च परमं भुवि / सर्वे हि वयमेते च तवैव प्रसवः प्रभो

Que se acojan a la verdad de Brahman y practiquen en la tierra la más alta austeridad. Oh Señor, todos nosotros y todos ellos somos tu propio engendramiento.

Verse 68

ब्रह्म च ब्रह्माणाश्चैव लोकश्चैव चराचराः / मरीचिमादितः कृत्वा देवाश्च ऋषिभिः सह

Brahma y los Brahmā, y el mundo entero, móvil e inmóvil: los Devas, junto con los Ṛṣis, reunidos, poniendo a Marīci y a los demás al frente.

Verse 69

अपत्यानीति संचिन्त्य ते ऽपत्ये कामयामहे / तस्मिन् यज्ञे महाभागा देवाश्च ऋषयश्च ये

Pensando: «Que haya descendencia», dijeron: «Anhelamos hijos». En aquel yajña estaban presentes los Devas y los Ṛṣis, los muy afortunados.

Verse 70

एते त्वद्वंशसंभूताः स्थानकालाभिमानिनः / तव तेनैव रूपेण स्थापयेयुरिमाः प्रजाः

Estos han nacido de tu linaje, conscientes del lugar y del tiempo; con esa misma forma tuya, que establezcan a estas criaturas.

Verse 71

युगादिनिधनाश्चापि स्थापयन्तु इति द्विजाः / ततो ऽब्रवील्लोकगुरुः परमित्यभिधार यन्

Los dvijas dijeron: «Que ellos establezcan también el comienzo y el fin de las yugas». Entonces el Gurú del mundo declaró: «Tened esto por determinación suprema».

Verse 72

एतदेव विनिश्चित्य मया सृष्टा न संशयः / भवतां वंशसंभूताः पुनरेते महर्षयः

Con esta misma determinación he creado, sin duda alguna. Y estos Mahāṛṣis, una vez más, han nacido de vuestro linaje.

Verse 73

तेषां भृगोः कीर्त्तयिष्ये वंशं पूर्वं महात्मनः / विस्तरेणानुपूर्व्या च प्रथमस्य प्रजापतेः

Ahora cantaré primero el linaje del magnánimo Bhṛgu, y también relataré, en orden y con amplitud, al primer Prajāpati.

Verse 74

भार्ये भृगोरप्रतिमे उत्तमाभिजने शुभे / हिरण्यकशिपो कन्या दिव्या नाम परिश्रुता

La esposa de Bhṛgu era incomparable, auspiciosa y nacida en un linaje excelso; era hija de Hiraṇyakaśipu, célebre con el nombre de Divyā.

Verse 75

पुलोम्नश्चव पौलोमी दुहिता वरवर्णिनी / भृगोस्त्वजनयद्दिव्या पुत्रं ब्रह्मविदां वरम्

Paulomī, hija de Puloman, era de hermosura excelsa; esa Divyā dio a Bhṛgu un hijo, el mejor entre los conocedores de Brahman.

Verse 76

देवासुराणामाचार्यं शुक्रं कविवरं ग्रहम् / शुक्र एवोशना नित्यमतः काव्यो ऽपि नामतः

Śukra, maestro de devas y asuras, es el astro más excelso entre los poetas; Śukra mismo es siempre Uśanā, y por ello también se le conoce por el nombre de Kāvyā.

Verse 77

पितॄणां मानसी कन्या सोमपानां यशस्विनी / शुक्रस्य भार्या गौर्नाम विजज्ञे चतुरः सुतान्

Gau, hija nacida de la mente de los Pitṛs y gloriosa entre los Somapānas, fue esposa de Śukra y dio a luz a cuatro hijos.

Verse 78

त्वष्टा चैव वरत्री च शण्डामकारै च तावुभौ / तेजसादित्यसंकाशा ब्रह्मकल्पाः प्रभावतः

Tvaṣṭā y Varatrī, y también Śaṇḍāmākāra: ambos resplandecían como el sol y, por su poder, eran como un kalpa de Brahmā.

Verse 79

रजतः पृथुरश्मिश्च विद्वान्यश्च बृहङ्गिराः / वरत्रिणः सुता ह्येते ब्रह्मिष्ठा दैत्ययाजकाः

Rajata, Pṛthurāśmi, Vidvānya y Bṛhaṅgirā: éstos eran hijos de Varatrī, firmes en Brahman y sacerdotes que oficiaban para los Daitya.

Verse 80

इज्याधर्मविनाशार्थं मनुमेत्याभ्ययाजयन् / निरस्यमानं वै धर्मं दृष्ट्वेन्द्रो मनुमाब्रवीत्

Para destruir el dharma del sacrificio, acudieron a Manu y lo hicieron oficiar. Al ver que el dharma era rechazado, Indra habló a Manu.

Verse 81

एतैरेव तु कामं त्वां प्रापयिष्यामि याजनम् / श्रुत्वेन्द्रस्य तु तद्वाक्यं तस्माद्देशादपाक्रमन्

«Por medio de éstos haré que alcances, según tu deseo, el fruto del sacrificio.» Al oír las palabras de Indra, se retiraron de aquella región.

Verse 82

तिरोभूतेषु तेष्विन्द्रो मनुपत्नीमचेतनाम् / ग्रहेण मोचयित्वा च ततश्चानुससार ताम्

Cuando ellos se desvanecieron, Indra liberó a la esposa de Manu, desvanecida, del agarre del Graha (Rāhu), y luego la siguió.

Verse 83

तत इन्द्रविनाशाय यतमानान्मुनींस्तु तान् / तानागतान्पुनर्दृष्ट्वा दुष्टानिन्द्रो विहस्य तु

Entonces, al ver que aquellos sabios que se esforzaban por la ruina de Indra habían vuelto, el malvado Indra se rió con burla.

Verse 84

ततस्ता नदहत्क्रुद्धो वेद्यर्द्धे दक्षिणे ततः / तेषां तु धृष्यमाणानां तत्र शालावृकैः सह

Luego, airado, los quemó en la parte meridional del altar; allí fueron atormentados junto con los śālāvṛka.

Verse 85

शीर्षाणि न्यपतंस्तानि खर्जूरा ह्यभवंस्ततः / एवं वरत्रिणः पुत्रा इन्द्रेण निहताः पुरा

Sus cabezas cayeron; y entonces se volvieron palmeras datileras. Así, en tiempos antiguos, los hijos de Varatri fueron abatidos por Indra.

Verse 86

जयन्त्यां देवयानी तु शुक्रस्य दुहिताभवत् / त्रिशिरा विश्वरूपस्तु त्वष्टुः पुत्रो ऽभवन्महान्

En Jayantī nació Devayānī, hija de Śukra; y Triśirā Viśvarūpa, el gran hijo de Tvaṣṭṛ, también nació.

Verse 87

यशोधरायामुत्पन्नो वैरोचन्यां महायशाः / विश्वरूपानुजश्चैव विश्वकर्मा च यः स्मृतः

De Yaśodharā, en Vairocanī, nació el de gran fama: el hermano menor de Viśvarūpa, recordado como Viśvakarmā.

Verse 88

भृगोस्तु भृगवो देवा जज्ञिरे द्वादशात्मजाः / दिव्यानुसुषुवे कन्या काव्यस्यैवानुजा प्रभोः

De Bhṛgu nacieron doce hijos divinos llamados Bhṛgavas. Y también nació una doncella celestial, hermana menor del señor Kāvya.

Verse 89

भुवनोभावनश्चैव अन्त्यश्चान्त्यायनस्तथा / क्रतुः शुचिः स्वमूर्द्धा च व्याजश्च वसुदश्च यः

Bhuvanobhāvana, Antya y Antyāyana; y también Kratu, Śuci, Svamūrddhā, Vyāja y Vasuda—tales fueron sus nombres.

Verse 90

प्रभवश्चाव्ययश्चैव द्वादशो ऽधिपतिः स्मृतः / इत्येते भृगवो देवाः स्मृता द्वादश यज्ञियाः

Prabhava y Avyaya también estaban; y el duodécimo es recordado como Adhipati. Así se mencionan doce dioses Bhṛgava, dignos del sacrificio.

Verse 91

पौलोम्यजनयत्पुत्रं ब्रह्मिष्ठं वशिनं द्विजम् / व्यादितः सो ऽष्टमे मासिगर्भः क्रूरेण रक्षसा

Paulomī engendró un hijo dvija, firme en el Brahman y dueño de sí. Pero en el octavo mes aquel feto fue desgarrado por un rákṣasa cruel.

Verse 92

च्यवनाच्च्यवनः सो ऽथ चेतनात्तु प्रचेतनः / प्रचेताः श्च्यवनः क्रोधाद्दग्धवान्पुरुषादकान्

Por el ‘deslizamiento’ fue llamado Cyavana, y por la conciencia, Pracetana. En su ira, Pracetā Cyavana abrasó a los devoradores de hombres hasta reducirlos a ceniza.

Verse 93

जनयामास पुत्रौ द्वौ सुकन्यायां सभार्गवः / आप्रवानं दधीचं च तावुभौ साधुसंमतौ

Aquel Bhārgava engendró en Sukanyā dos hijos: Āpravāna y Dadhīca; ambos eran aprobados y venerados por los santos.

Verse 94

सारस्वतः सरस्वत्यां दधीचस्योदपद्यत / ऋची पत्नी महाभागा अप्रवानस्य नाहुषी

De Dadhīca, en Sarasvatī, nació un hijo llamado Sārasvata; y la muy afortunada esposa de Āpravāna fue Ṛcī Nāhuṣī.

Verse 95

तस्यामौर्व ऋषिर्जज्ञे ऊरुं भित्तवा महायशाः / और्वस्यासीदृचीकस्तु दीप्तो ऽग्निसमतेजसा

De ella nació el célebre sabio Aurva, abriéndose paso al romper el muslo; y el hijo de Aurva, Ṛcīka, resplandecía con un fulgor igual al del fuego.

Verse 96

जमदग्निरृचीकस्य सत्यवत्यामजायत / भृगोश्चरुविपर्यासे रौद्रवैष्णवयौः पुरा

De Satyavatī, esposa de Ṛcīka, nació Jamadagni; ello ocurrió antaño por el intercambio del caru de Bhṛgu entre la porción raudra y la vaiṣṇava.

Verse 97

जमनाद्वैष्मवस्याग्नेर्जमदग्निरजायत / रेणुकाजमदग्नेश्च शक्रतुल्यपराक्रमम्

Del ‘jamana’ del fuego vaiṣṇava nació Jamadagni; y de Reṇukā, Jamadagni tuvo un hijo de valor igual al de Śakra (Indra).

Verse 98

ब्रह्मक्षत्रमयं रामं सुषुवे ऽमिततेजसम् / ओर्वस्यासीत्पुत्रशतं जमदग्निपुरोगमम्

Urvā dio a luz a Rāma, de naturaleza a la vez brahmánica y kshatriya, de fulgor inconmensurable. De Urvā nacieron cien hijos, teniendo a Jamadagni como el primero entre ellos.

Verse 99

तेषां पुत्र सहस्राणि भार्गवाणां परस्परात् / ऋष्यतरेषु वै बाह्या बहवो भार्गवाः स्मृताः

Entre aquellos Bhārgava, unos de otros nacieron miles de hijos. Y en las ramas llamadas Ṛṣyatara se recuerdan también muchos Bhārgava como ‘externos’ (bāhya).

Verse 100

वत्सा विदा आर्ष्टिषेणा यस्का वैन्याश्च शौनकाः / मित्रेयुः सप्तमा ह्येते पक्षा ज्ञेयास्तु भार्गवाः

Vatsā, Vidā, Ārṣṭiṣeṇa, Yaskā, Vainya y Śaunaka; y Mitreyu como el séptimo: a éstos se les debe conocer como los ‘pakṣa’, los grupos de ramas de los Bhārgava.

Verse 101

शृणुताङ्गिरसो वंशमग्नेः पुत्रस्य धीमतः / यस्यान्ववाये संभूता भारद्वाजाः सगौतमाः

Escuchad el linaje de Aṅgiras, el sabio hijo de Agni; en su descendencia nacieron los Ṛṣi, incluidos Bhāradvāja y Gautama.

Verse 102

देवाश्चाङ्गिरसो मुख्यास्त्त्विषिमन्तो महौजसः / सुरूपा चैव मारीची कार्दमी च तथा स्वराट्

Los principales hijos de Aṅgiras, de condición divina, eran radiantes y de gran vigor; y también surgieron Surūpā, Mārīcī, Kārdamī y Svarāṭ.

Verse 103

पथ्या च मानवी कन्या तिस्रो भार्या ह्यथर्वणः / अथर्वणस्तु दायादास्तासु जाताः कुलोद्वहाः

Pathyā y la doncella Mānavī fueron las tres esposas de Atharva. De ellas nacieron los herederos de Atharva, hijos que sostienen y elevan el linaje.

Verse 104

उत्पन्ना महता चैव तपसा भावितात्मनः / बृहस्पतिं सुरूपायां गौतमं सुषुवे स्वराट्

Ellos surgieron de Svarāṭ, cuya alma fue templada por una gran austeridad. En el seno de Surūpā nacieron Bṛhaspati y Gautama.

Verse 105

अयास्यं वामदेवं च उतथ्यमुशितिं तथा / धृष्णिः पुत्रस्तु पथ्यायाः संवर्त्तश्चैव मानसः

Nacieron también Ayāsya, Vāmadeva, Utathya y Uśiti. El hijo de Pathyā fue Dhṛṣṇi, y de Mānavī nació Saṃvartta.

Verse 106

कितवश्चाप्ययास्यस्य शरद्वांश्चप्युतथ्यजः / अथोशिजो दीर्घतमा बृहदुक्थो वामदेवजः

Kitava fue hijo de Ayāsya, y Śaradvān nació de Utathya. De Athośija nació Dīrghatamā, y de Vāmadeva nació Bṛhaduktha.

Verse 107

धृष्णेः पुत्रः सुधन्वा तु ऋषभश्च सुधन्वनः / रथकाराः स्मृता देवा ऋभवो ये परिश्रुताः

El hijo de Dhṛṣṇi fue Sudhanvā, y el hijo de Sudhanvā fue Ṛṣabha. Los célebres Ṛbhu son recordados como dioses rathakāra, artesanos divinos de carros.

Verse 108

बृहस्पतेर्भरद्वाजो विश्रुतः सुमहायशाः / बृहस्पतिं सुरूपायां गौतमं सुषुवे स्वराट्

De la estirpe de Bṛhaspati, Bharadvāja fue célebre y de gran gloria. Svarāṭ, en Surūpā, engendró a Gautama y a Bṛhaspati.

Verse 109

औरसांगिरसः पुत्राः सुरूपायां विजज्ञिरे / आधार्यायुर्द्दनुर्दक्षो दमः प्राणस्त थैव च

En el seno de Surūpā nacieron los hijos legítimos de Aṅgirasa: Ādhāryāyu, Danu, Dakṣa, Dama y Prāṇa.

Verse 110

हविष्यांश्च हविष्णुश्च ऋतः सत्यश्च ते दश / अयास्याश्चप्युतथ्याश्च वामदेवास्तथौशिजाः

Entre aquellos diez estaban Haviṣyāṃśa, Haviṣṇu, Ṛta y Satya; y también Ayāsya, Utathya, Vāmadeva y Auśija.

Verse 111

भारद्वाजाः सांकृतयो गर्गाः कण्वरथीतराः / मुद्गला विष्णुवृद्धाश्च हरिताः कपयस्तथा

Las ramas fueron: Bhāradvāja, Sāṃkṛtya, Garga, Kaṇva y Rathītara; además Mudgala, Viṣṇuvṛddha, Harita y Kapi.

Verse 112

तथा रूक्षभरद्वाजा आर्षभाः कितवस्तथा / एते चाङ्गिरसां पक्षा विज्ञेया दश पञ्च च

Asimismo están Rūkṣabhāradvāja, Ārṣabha y Kitava. Estas son las ramas de los Aṅgirasa: diez y cinco, en total quince.

Verse 113

ऋष्यन्तरेषु वै बाह्या बहवोङ्गिरसः स्मृताः / मरीचेरपि वक्ष्यामि भेद मुत्तमपूरुषम्

En otras tradiciones de rishis se recuerdan también muchos rishis de la estirpe de Aṅgiras. Ahora expondré asimismo la distinción referente a Marīci, en relación con el Purusha supremo.

Verse 114

यस्यान्ववाये संभूतं जगत्स्थावरजङ्गमम् / मरीचिरापश्चकमे नाभिध्यायन्प्रजेप्सया

De su linaje nació el mundo entero, lo inmóvil y lo móvil. Marīci, deseoso de engendrar criaturas, concentró su mente en contemplación y anheló acogerse a las aguas.

Verse 115

पुत्रः सर्वगुणोपेतः प्रजावान्प्रभवेदिति / संयुज्यात्मानमेवन्तु तपसा भावितः प्रभुः

“Que nazca un hijo dotado de todas las virtudes y fecundo en descendencia”: con tal propósito, el Señor, ennoblecido por la ascesis, unificó y fortaleció su propio ser.

Verse 116

आहताश्च ततः सर्वा आपः समभवंस्तदा / तासु प्रणिहितात्मानमेकं सो ऽजनयत्प्रभुः

Entonces todas las aguas surgieron y se extendieron. En ellas, fijando su espíritu, el Señor engendró un solo ser.

Verse 117

पुत्रमप्रतिमं नाम्नारिष्टनेमिं प्रजापतिम् / पुत्रं मरीचिस्तपसि निरतः सो ऽप्स्वतीतपत्

Marīci, entregado a la ascesis, practicó una austeridad extrema en las aguas y engendró un hijo Prajāpati sin igual, llamado Ariṣṭanemi.

Verse 118

प्रध्याय हि सतीं वाचं पुत्रार्थी सरिरे स्थितः / सप्तवर्षसहस्राणि ततः सो ऽप्रतिमो ऽभवत्

Deseando un hijo, permaneció en el cuerpo y meditó la palabra santa; tras siete mil años, llegó a ser incomparable.

Verse 119

कश्यपः सवितुर्विद्वांस्तेजसा ब्रह्मणा समः / मन्वन्तरेषु सर्वेषु ब्रह्मणोंऽशेन जायते

Kashyapa, sabio como Savitṛ y en fulgor igual a Brahmā, nace en todos los manvántaras como una porción de Brahmā.

Verse 120

कन्यानिमित्तमत्युक्तो दक्षेण कुपितः प्रभुः / अपिबत्स तदा कश्यं कश्यं मद्यमिहोच्यते

Por causa de la doncella, Daksha lo ultrajó en exceso y el Señor se airó; entonces bebió ‘kasya’, que aquí se llama licor embriagante.

Verse 121

हास्ये कशिर्हि विज्ञेयो वाङ्मनः कश्यमुच्यते / कश्यं मद्यं स्मृतं विप्रैः कश्यपानां तु कश्यपः

En la risa se reconoce ‘kasi’, y a la palabra y la mente se las llama ‘kasyam’; los brahmanes recuerdan ‘kasya’ como licor, y entre los Kashyapa, Kashyapa es el principal.

Verse 122

कशेति नाम यद्वाचो वाचा क्रूरमुदात्दृतम् / दक्षाभिशप्तः कुपितः कश्यपस्तेन सो ऽभवत्

El nombre ‘kasa’ en el habla se pronuncia con aspereza y fiereza; Kashyapa, airado por la maldición de Daksha, se volvió así por ello.

Verse 123

तस्माच्च कश्यपायोक्तो ब्रह्मणा परमेष्ठिना / तस्मै प्राचेतसो दक्षः कन्यास्ताः प्रत्यपादयत्

Por ello, el Parameṣṭhin Brahmā habló a Kaśyapa; y Dakṣa, hijo de Prācetas, le entregó a aquellas doncellas.

Verse 124

सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यः सर्वा वै लोकमातरः / इत्येतमृषिसर्गं तु पुण्यं यो वेद वारुणम्

Todas ellas son proclamadoras del Brahman, y todas son Madres de los mundos; dichoso quien conoce este santo origen de los ṛṣi, llamado Vāruṇa.

Verse 125

आयुष्मान्पुण्यवाञ्छुद्धः सुखमाप्नोति शाश्वतम् / धारणाच्छ्रवणाद्वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते

Se vuelve longevo, virtuoso y puro, y alcanza la dicha eterna; por conservarlo en el corazón o incluso por oírlo, queda libre de todo pecado.