Adhyaya 10

Verse 1

श्रीशुक उवाच खट्‍वाङ्गाद् दीर्घबाहुश्च रघुस्तस्मात् पृथुश्रवा: । अजस्ततो महाराजस्तस्माद् दशरथोऽभवत् ॥ १ ॥

Dijo Śukadeva: El hijo del rey Khaṭvāṅga fue Dīrghabāhu, y su hijo fue el célebre rey Raghu. De Raghu nació Aja, y de Aja nació el gran rey Daśaratha.

Verse 2

तस्यापि भगवानेष साक्षाद् ब्रह्ममयो हरि: । अंशांशेन चतुर्धागात् पुत्रत्वं प्रार्थित: सुरै: । रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्ना इति संज्ञया ॥ २ ॥

Rogado por los semidioses, Bhagavān Hari, la Verdad Absoluta misma, apareció directamente con Sus expansiones en cuatro formas como hijos, con los santos nombres de Rāma, Lakṣmaṇa, Bharata y Śatrughna.

Verse 3

तस्यानुचरितं राजन्नृषिभिस्तत्त्वदर्शिभि: । श्रुतं हि वर्णितं भूरि त्वया सीतापतेर्मुहु: ॥ ३ ॥

Oh rey, los sabios que ven la verdad han descrito ampliamente las actividades trascendentales del Señor Rāmacandra. Como tú has oído una y otra vez acerca de Rāma, esposo de Sītā, las relataré sólo en breve; escucha.

Verse 4

गुर्वर्थे त्यक्तराज्यो व्यचरदनुवनं पद्मपद्भ्यां प्रियाया: पाणिस्पर्शाक्षमाभ्यां मृजितपथरुजो यो हरीन्द्रानुजाभ्याम् । वैरूप्याच्छूर्पणख्या: प्रियविरहरुषारोपितभ्रूविजृम्भ- त्रस्ताब्धिर्बद्धसेतु: खलदवदहन: कोसलेन्द्रोऽवतान्न: ॥ ४ ॥

Para cumplir la promesa de Su padre y obedecer al maestro, el Señor Rāmacandra abandonó el reino y vagó de bosque en bosque con Su amada Sītā sobre Sus pies de loto, tan delicados que parecían no soportar ni el roce de las palmas de Sītā; el rey de los monos y Su hermano menor Lakṣmaṇa aliviaron Su fatiga. Tras cortar la nariz y las orejas de Śūrpaṇakhā, y airado por la separación de Sītā, con el solo alzar de Sus cejas atemorizó al océano y mandó tender un puente; luego consumió el reino de Rāvaṇa como fuego que devora un bosque. Que Śrī Rāmacandra, rey de Kosala, nos proteja.

Verse 5

विश्वामित्राध्वरे येन मारीचाद्या निशाचरा: । पश्यतो लक्ष्मणस्यैव हता नैर्ऋतपुङ्गवा: ॥ ५ ॥

En la arena del sacrificio realizado por Viśvāmitra, el Señor Rāmacandra mató a muchos demonios en presencia de Lakṣmaṇa.

Verse 6

यो लोकवीरसमितौ धनुरैशमुग्रं सीतास्वयंवरगृहे त्रिशतोपनीतम् । आदाय बालगजलील इवेक्षुयष्टिं सज्ज्यीकृतं नृप विकृष्य बभञ्ज मध्ये ॥ ६ ॥ जित्वानुरूपगुणशीलवयोऽङ्गरूपां सीताभिधां श्रियमुरस्यभिलब्धमानाम् । मार्गे व्रजन् भृगुपतेर्व्यनयत् प्ररूढं दर्पं महीमकृत यस्त्रिरराजबीजाम् ॥ ७ ॥

Oh Rey, en la asamblea de Sītā, el Señor Rāma rompió el arco de Śiva tal como un elefante bebé rompe una caña.

Verse 7

यो लोकवीरसमितौ धनुरैशमुग्रं सीतास्वयंवरगृहे त्रिशतोपनीतम् । आदाय बालगजलील इवेक्षुयष्टिं सज्ज्यीकृतं नृप विकृष्य बभञ्ज मध्ये ॥ ६ ॥ जित्वानुरूपगुणशीलवयोऽङ्गरूपां सीताभिधां श्रियमुरस्यभिलब्धमानाम् । मार्गे व्रजन् भृगुपतेर्व्यनयत् प्ररूढं दर्पं महीमकृत यस्त्रिरराजबीजाम् ॥ ७ ॥

Al regresar con Sītā, el Señor Rāma derrotó el orgullo de Paraśurāma, quien había librado a la tierra de reyes veintiuna veces.

Verse 8

य: सत्यपाशपरिवीतपितुर्निदेशं स्त्रैणस्य चापि शिरसा जगृहे सभार्य: । राज्यं श्रियं प्रणयिन: सुहृदो निवासं त्यक्त्वा ययौ वनमसूनिव मुक्तसङ्ग: ॥ ८ ॥

Cumpliendo la orden de Su padre, el Señor Rāma dejó el reino como un alma liberada y se fue al bosque.

Verse 9

रक्ष:स्वसुर्व्यकृत रूपमशुद्धबुद्धे- स्तस्या: खरत्रिशिरदूषणमुख्यबन्धून् । जघ्ने चतुर्दशसहस्रमपारणीय- कोदण्डपाणिरटमान उवास कृच्छ्रम् ॥ ९ ॥

Mientras vagaba por el bosque, Rāma desfiguró a la hermana de Rāvaṇa y mató a catorce mil demonios liderados por Khara y Dūṣaṇa.

Verse 10

सीताकथाश्रवणदीपितहृच्छयेन सृष्टं विलोक्य नृपते दशकन्धरेण । जघ्नेऽद्भ‍ुतैणवपुषाश्रमतोऽपकृष्टो मारीचमाशु विशिखेन यथा कमुग्र: ॥ १० ॥

Oh Rey Parikshit, al oír sobre la belleza de Sita, Ravana se agitó por la lujuria. Para distraer a Rama, envió a Maricha como un ciervo dorado. Rama persiguió al ciervo y lo mató con una flecha, tal como Shiva mató a Daksha.

Verse 11

रक्षोऽधमेन वृकवद् विपिनेऽसमक्षं वैदेहराजदुहितर्यपयापितायाम् । भ्रात्रा वने कृपणवत् प्रियया वियुक्त: स्त्रीसङ्गिनां गतिमिति प्रथयंश्चचार ॥ ११ ॥

En ausencia de Rama, Ravana secuestró a Sita como un lobo a una oveja. Rama vagó por el bosque mostrando angustia por la separación, ejemplificando así la condición de quienes están apegados a las mujeres.

Verse 12

दग्ध्वात्मकृत्यहतकृत्यमहन् कबन्धं सख्यं विधाय कपिभिर्दयितागतिं तै: । बुद्ध्वाथ वालिनि हते प्लवगेन्द्रसैन्यै- र्वेलामगात् स मनुजोऽजभवार्चिताङ्‌घ्रि: ॥ १२ ॥

Rama, adorado por Brahma y Shiva, realizó los ritos funerarios de Jatayu. Mató a Kabandha, se alió con los monos y mató a Vali. Tras organizar la búsqueda de Sita, fue a la orilla del océano.

Verse 13

यद्रोषविभ्रमविवृत्तकटाक्षपात- सम्भ्रान्तनक्रमकरो भयगीर्णघोष: । सिन्धु: शिरस्यर्हणं परिगृह्य रूपी पादारविन्दमुपगम्य बभाष एतत् ॥ १३ ॥

Cuando el océano no apareció, Rama mostró su ira. Su mirada aterrorizó a las criaturas marinas. Entonces, el océano personificado se acercó con ofrendas, postrándose a los pies de Rama.

Verse 14

न त्वां वयं जडधियो नु विदाम भूमन् कूटस्थमादिपुरुषं जगतामधीशम् । यत्सत्त्वत: सुरगणा रजस: प्रजेशा मन्योश्च भूतपतय: स भवान् गुणेश: ॥ १४ ॥

Oh Persona Suprema, somos necios y no te conocimos. Eres el Señor del universo y la Persona Original. Los semidioses están en la bondad, los Prajapatis en la pasión y Shiva en la ignorancia, pero Tú eres el amo de todas estas cualidades.

Verse 15

कामं प्रयाहि जहि विश्रवसोऽवमेहं त्रैलोक्यरावणमवाप्नुहि वीर पत्नीम् । बध्नीहि सेतुमिह ते यशसो वितत्यै गायन्ति दिग्विजयिनो यमुपेत्य भूपा: ॥ १५ ॥

¡Oh Señor! Usa mis aguas como gustes. Cruza y ve a la morada de Rāvaṇa, perturbador de los tres mundos, hijo de Viśravā pero vil; mátalo y recupera a Sītādevī. Mis aguas no impiden tu marcha a Laṅkā; aun así, construye aquí un puente para difundir tu gloria trascendental, y los reyes y héroes del porvenir cantarán esta hazaña sin igual.

Verse 16

बद्ध्वोदधौ रघुपतिर्विविधाद्रिकूटै: सेतुं कपीन्द्रकरकम्पितभूरुहाङ्गै: । सुग्रीवनीलहनुमत्प्रमुखैरनीकै- र्लङ्कां विभीषणद‍ृशाविशदग्रदग्धाम् ॥ १६ ॥

Dijo Śukadeva Gosvāmī: Tras construir un puente sobre el océano arrojando a las aguas cumbres de montañas, con sus árboles sacudidos por las manos de los grandes monos, Raghupati avanzó hacia Laṅkā para liberar a Sītādevī de las garras de Rāvaṇa. Con la guía y ayuda de Vibhīṣaṇa, y junto al ejército de monos encabezado por Sugrīva, Nīla y Hanumān, entró en Laṅkā, que antes había sido incendiada por Hanumān.

Verse 17

सा वानरेन्द्रबलरुद्धविहारकोष्ठ- श्रीद्वारगोपुरसदोवलभीविटङ्का । निर्भज्यमानधिषणध्वजहेमकुम्भ- श‍ृङ्गाटका गजकुलैर्ह्रदिनीव घूर्णा ॥ १७ ॥

Al entrar en Laṅkā, los soldados monos ocuparon casas de recreo, graneros, tesoros, puertas palaciegas, portones de la ciudad, salas de asamblea, fachadas y hasta los albergues de las palomas. Cuando fueron destruidos los cruces, las plataformas, los estandartes y las vasijas de oro sobre las cúpulas, toda Laṅkā pareció un río agitado por una manada de elefantes.

Verse 18

रक्ष:पतिस्तदवलोक्य निकुम्भकुम्भ- धूम्राक्षदुर्मुखसुरान्तकनरान्तकादीन् । पुत्रं प्रहस्तमतिकायविकम्पनादीन् सर्वानुगान् समहिनोदथ कुम्भकर्णम् ॥ १८ ॥

Cuando Rāvaṇa, señor de los rākṣasas, vio la conmoción causada por los soldados monos, mandó llamar a Nikumbha, Kumbha, Dhūmrākṣa, Durmukha, Surāntaka, Narāntaka y otros rākṣasas, así como a su hijo Indrajit. Luego convocó a Prahasta, Atikāya, Vikampana y, por último, a Kumbhakarṇa, e incitó a todos sus seguidores a combatir contra los enemigos.

Verse 19

तां यातुधानपृतनामसिशूलचाप- प्रासर्ष्टिशक्तिशरतोमरखड्‌गदुर्गाम् । सुग्रीवलक्ष्मणमरुत्सुतगन्धमाद- नीलाङ्गदर्क्षपनसादिभिरन्वितोऽगात् ॥ १९ ॥

Para atacar al ejército de los rākṣasas, provisto de armas invencibles como espadas, tridentes, arcos, prāsas, ṛṣṭis, flechas śakti, saetas, tomaras y khaḍgas, el Señor Rāmacandra avanzó rodeado de Lakṣmaṇa y de monos como Sugrīva, Hanumān, Gandhamāda, Nīla, Aṅgada, Jāmbavān, Panasa y otros.

Verse 20

तेऽनीकपा रघुपतेरभिपत्य सर्वे द्वन्द्वं वरूथमिभपत्तिरथाश्वयोधै: । जघ्नुर्द्रुमैर्गिरिगदेषुभिरङ्गदाद्या: सीताभिमर्षहतमङ्गलरावणेशान् ॥ २० ॥

Aṅgada y los demás jefes de los vānara, por el bando de Raghu-pati, arremetieron contra los elefantes, la infantería, los caballos y los carros del enemigo, y les arrojaron grandes árboles, cumbres de montañas, mazas y flechas. Así aniquilaron a los soldados de Rāvaṇa, despojados de toda buena fortuna por la condena nacida de la ira de la Madre Sītā.

Verse 21

रक्ष:पति: स्वबलनष्टिमवेक्ष्य रुष्ट आरुह्य यानकमथाभिससार रामम् । स्व:स्यन्दने द्युमति मातलिनोपनीते विभ्राजमानमहनन्निशितै: क्षुरप्रै: ॥ २१ ॥

Entonces Rāvaṇa, rey de los rākṣasas, al ver destruido su ejército, se enfureció. Montó su aeronave adornada con flores y se lanzó hacia el Señor Rāmacandra, sentado en el carro resplandeciente traído por Mātali, auriga de Indra. Y Rāvaṇa hirió a Rāma con flechas agudas, cortantes como navajas.

Verse 22

रामस्तमाह पुरुषादपुरीष यन्न: कान्तासमक्षमसतापहृता श्ववत् ते । त्यक्तत्रपस्य फलमद्य जुगुप्सितस्य यच्छामि काल इव कर्तुरलङ्‍घ्यवीर्य: ॥ २२ ॥

El Señor Rāmacandra dijo a Rāvaṇa: “¡Oh, el más abominable de los devoradores de hombres, como su propio excremento! Eres como un perro: así como un perro roba comida de la cocina cuando el dueño no está, del mismo modo, en Mi ausencia, raptaste a Mi esposa, Sītādevī. Por eso hoy, como Yamarāja castiga al pecador, Yo te castigaré; eres vil, pecaminoso y desvergonzado, y Mi poder es incontenible y Mi propósito jamás falla.”

Verse 23

एवं क्षिपन् धनुषि संधितमुत्ससर्ज बाणं स वज्रमिव तद्‍धृदयं बिभेद । सोऽसृग् वमन् दशमुखैर्न्यपतद् विमाना- द्धाहेति जल्पति जने सुकृतीव रिक्त: ॥ २३ ॥

Tras reprender así a Rāvaṇa, el Señor Rāmacandra encajó una flecha en Su arco, apuntó y la soltó; aquella flecha, como un rayo, perforó el corazón de Rāvaṇa. Vomitando sangre por sus diez bocas, Rāvaṇa cayó de su aeronave. Al verlo, sus seguidores alzaron un clamor, gritando: “¡Ay! ¡Ay!”, como cuando un hombre piadoso cae de los cielos al agotarse el fruto de sus méritos.

Verse 24

ततो निष्क्रम्य लङ्काया यातुधान्य: सहस्रश: । मन्दोदर्या समं तत्र प्ररुदन्त्य उपाद्रवन् ॥ २४ ॥

Después, miles de mujeres rākṣasī salieron de Laṅkā. Junto con Mandodarī, la esposa de Rāvaṇa, se acercaron llorando sin cesar a los cadáveres de Rāvaṇa y de los demás rākṣasas, a los cuerpos de sus maridos caídos en la batalla.

Verse 25

स्वान् स्वान् बन्धून् परिष्वज्य लक्ष्मणेषुभिरर्दितान् । रुरुदु: सुस्वरं दीना घ्नन्त्य आत्मानमात्मना ॥ २५ ॥

Golpeándose el pecho con aflicción porque sus esposos habían sido muertos por las flechas de Lakṣmaṇa, las mujeres abrazaron a sus respectivos maridos y lloraron lastimosamente.

Verse 26

हा हता: स्म वयं नाथ लोकरावण रावण । कं यायाच्छरणं लङ्का त्वद्विहीना परार्दिता ॥ २६ ॥

¡Oh mi señor! Tú personificabas el sufrimiento para otros, por eso te llamaban Rāvaṇa. Pero ahora estamos derrotadas, pues sin ti, Laṅkā ha sido conquistada por el enemigo. ¿A quién acudirá en busca de refugio?

Verse 27

न वै वेद महाभाग भवान् कामवशं गत: । तेजोऽनुभावं सीताया येन नीतो दशामिमाम् ॥ २७ ॥

Oh gran afortunado, caíste bajo la influencia de los deseos lujuriosos y por eso no pudiste comprender el poder de la madre Sītā. Ahora, debido a su maldición, has sido reducido a este estado, muerto por el Señor Rāmacandra.

Verse 28

कृतैषा विधवा लङ्का वयं च कुलनन्दन । देह: कृतोऽन्नं गृध्राणामात्मा नरकहेतवे ॥ २८ ॥

Oh placer de la dinastía, por tu culpa el estado de Laṅkā y nosotras mismas estamos ahora sin protector. Con tus actos has hecho tu cuerpo alimento para los buitres y tu alma apta para el infierno.

Verse 29

श्रीशुक उवाच स्वानां विभीषणश्चक्रे कोसलेन्द्रानुमोदित: । पितृमेधविधानेन यदुक्तं साम्परायिकम् ॥ २९ ॥

Śrī Śukadeva Gosvāmī dijo: Vibhīṣaṇa, con la aprobación del Señor Rāmacandra, el Rey de Kosala, realizó las ceremonias funerarias prescritas para sus familiares a fin de salvarlos del infierno.

Verse 30

ततो ददर्श भगवानशोकवनिकाश्रमे । क्षामां स्वविरहव्याधिं शिंशपामूलमाश्रिताम् ॥ ३० ॥

Después, el Señor Bhagavān Śrī Rāmacandra vio a Sītādevī en el retiro del bosque de Aśoka, sentada al pie del árbol Siṁśapā, consumida por la pena de la separación de Él.

Verse 31

राम: प्रियतमां भार्यां दीनां वीक्ष्यान्वकम्पत । आत्मसन्दर्शनाह्लादविकसन्मुखपङ्कजाम् ॥ ३१ ॥

Al ver a Su esposa amadísima en tan mísera condición, Rāma se conmovió de compasión. Cuando Él se presentó ante ella, por la dicha de ver a su amado, su rostro de loto se abrió en júbilo.

Verse 32

आरोप्यारुरुहे यानं भ्रातृभ्यां हनुमद्युत: । विभीषणाय भगवान् दत्त्वा रक्षोगणेशताम् । लङ्कामायुश्च कल्पान्तं ययौ चीर्णव्रत: पुरीम् ॥ ३२ ॥

Tras otorgar a Vibhīṣaṇa el poder de gobernar a los rākṣasas de Laṅkā hasta el fin de un kalpa, el Señor Bhagavān Śrī Rāmacandra hizo subir a Sītādevī a un vimāna adornado con flores y subió Él mismo con Sus hermanos y Hanumān; cumplido Su voto de vida en el bosque, regresó a Ayodhyā.

Verse 33

अवकीर्यमाण: सुकुसुमैर्लोकपालार्पितै: पथि । उपगीयमानचरित: शतधृत्यादिभिर्मुदा ॥ ३३ ॥

En el camino, los lokapālas lo colmaron con fragantes y bellas flores, y Brahmā y otros devas cantaron jubilosos las glorias de Sus hazañas; así el Señor regresó a Ayodhyā.

Verse 34

गोमूत्रयावकं श्रुत्वा भ्रातरं वल्कलाम्बरम् । महाकारुणिकोऽतप्यज्जटिलं स्थण्डिलेशयम् ॥ ३४ ॥

Al llegar a Ayodhyā, Rāma oyó que, en Su ausencia, Bharata comía cebada cocida en orina de vaca, vestía corteza de árbol, llevaba el cabello enmarañado y dormía sobre un lecho de kuśa. El Señor, tan misericordioso, se afligió profundamente.

Verse 35

भरत: प्राप्तमाकर्ण्य पौरामात्यपुरोहितै: । पादुके शिरसि न्यस्य रामं प्रत्युद्यतोऽग्रजम् ॥ ३५ ॥ नन्दिग्रामात् स्वशिबिराद् गीतवादित्रनि:स्वनै: । ब्रह्मघोषेण च मुहु: पठद्भ‍िर्ब्रह्मवादिभि: ॥ ३६ ॥ स्वर्णकक्षपताकाभिर्हैमैश्चित्रध्वजै रथै: । सदश्वै रुक्‍मसन्नाहैर्भटै: पुरटवर्मभि: ॥ ३७ ॥ श्रेणीभिर्वारमुख्याभिर्भृत्यैश्चैव पदानुगै: । पारमेष्ठ्यान्युपादाय पण्यान्युच्चावचानि च । पादयोर्न्यपतत् प्रेम्णा प्रक्लिन्नहृदयेक्षण: ॥ ३८ ॥

Al oír que el Señor Rāmacandra regresaba a Ayodhyā, Bharata colocó sobre su cabeza las sandalias de madera del Señor y salió del campamento de Nandigrāma, acompañado por ciudadanos respetables, ministros y sacerdotes, para recibir a su hermano mayor.

Verse 36

भरत: प्राप्तमाकर्ण्य पौरामात्यपुरोहितै: । पादुके शिरसि न्यस्य रामं प्रत्युद्यतोऽग्रजम् ॥ ३५ ॥ नन्दिग्रामात् स्वशिबिराद् गीतवादित्रनि:स्वनै: । ब्रह्मघोषेण च मुहु: पठद्भ‍िर्ब्रह्मवादिभि: ॥ ३६ ॥ स्वर्णकक्षपताकाभिर्हैमैश्चित्रध्वजै रथै: । सदश्वै रुक्‍मसन्नाहैर्भटै: पुरटवर्मभि: ॥ ३७ ॥ श्रेणीभिर्वारमुख्याभिर्भृत्यैश्चैव पदानुगै: । पारमेष्ठ्यान्युपादाय पण्यान्युच्चावचानि च । पादयोर्न्यपतत् प्रेम्णा प्रक्लिन्नहृदयेक्षण: ॥ ३८ ॥

Desde su campamento en Nandigrāma, Bharata partió entre el dulce resonar de cantos y músicas; y los brāhmaṇas versados recitaban una y otra vez, en alta voz, himnos védicos como brahma-ghoṣa.

Verse 37

भरत: प्राप्तमाकर्ण्य पौरामात्यपुरोहितै: । पादुके शिरसि न्यस्य रामं प्रत्युद्यतोऽग्रजम् ॥ ३५ ॥ नन्दिग्रामात् स्वशिबिराद् गीतवादित्रनि:स्वनै: । ब्रह्मघोषेण च मुहु: पठद्भ‍िर्ब्रह्मवादिभि: ॥ ३६ ॥ स्वर्णकक्षपताकाभिर्हैमैश्चित्रध्वजै रथै: । सदश्वै रुक्‍मसन्नाहैर्भटै: पुरटवर्मभि: ॥ ३७ ॥ श्रेणीभिर्वारमुख्याभिर्भृत्यैश्चैव पदानुगै: । पारमेष्ठ्यान्युपादाय पण्यान्युच्चावचानि च । पादयोर्न्यपतत् प्रेम्णा प्रक्लिन्नहृदयेक्षण: ॥ ३८ ॥

En la comitiva venían carros tirados por hermosos caballos, con arneses de cuerda dorada; los carros estaban adornados con estandartes bordados en oro y banderas de diversos tamaños y diseños, y los soldados marchaban con armaduras de oro.

Verse 38

भरत: प्राप्तमाकर्ण्य पौरामात्यपुरोहितै: । पादुके शिरसि न्यस्य रामं प्रत्युद्यतोऽग्रजम् ॥ ३५ ॥ नन्दिग्रामात् स्वशिबिराद् गीतवादित्रनि:स्वनै: । ब्रह्मघोषेण च मुहु: पठद्भ‍िर्ब्रह्मवादिभि: ॥ ३६ ॥ स्वर्णकक्षपताकाभिर्हैमैश्चित्रध्वजै रथै: । सदश्वै रुक्‍मसन्नाहैर्भटै: पुरटवर्मभि: ॥ ३७ ॥ श्रेणीभिर्वारमुख्याभिर्भृत्यैश्चैव पदानुगै: । पारमेष्ठ्यान्युपादाय पण्यान्युच्चावचानि च । पादयोर्न्यपतत् प्रेम्णा प्रक्लिन्नहृदयेक्षण: ॥ ३८ ॥

También iban grupos de cortesanas célebres, sirvientes y acompañantes a pie, llevando sombrilla real, abanicos, joyas de diversos grados y otros presentes dignos de una recepción regia. Así, con el corazón derretido y los ojos anegados en lágrimas, Bharata se postró con amor extático a los pies de loto de Rāma.

Verse 39

पादुके न्यस्य पुरत: प्राञ्जलिर्बाष्पलोचन: । तमाश्लिष्य चिरं दोर्भ्यां स्‍नापयन् नेत्रजैर्जलै: ॥ ३९ ॥ रामो लक्ष्मणसीताभ्यां विप्रेभ्यो येऽर्हसत्तमा: । तेभ्य: स्वयं नमश्चक्रे प्रजाभिश्च नमस्कृत: ॥ ४० ॥

Tras colocar las sandalias ante el Señor Rāmacandra, Bharata quedó de pie con las manos juntas y los ojos llenos de lágrimas; y Rāma lo abrazó largo tiempo con ambos brazos, bañándolo con sus propias lágrimas. Luego, acompañado por Sītā y Lakṣmaṇa, Rāma ofreció reverencias a los brāhmaṇas eruditos y a los ancianos de la familia, y todos los ciudadanos de Ayodhyā se postraron respetuosamente ante el Señor.

Verse 40

पादुके न्यस्य पुरत: प्राञ्जलिर्बाष्पलोचन: । तमाश्लिष्य चिरं दोर्भ्यां स्‍नापयन् नेत्रजैर्जलै: ॥ ३९ ॥ रामो लक्ष्मणसीताभ्यां विप्रेभ्यो येऽर्हसत्तमा: । तेभ्य: स्वयं नमश्चक्रे प्रजाभिश्च नमस्कृत: ॥ ४० ॥

Bharata colocó ante el Señor Rāmacandra Sus sandalias de madera y, con las manos juntas, permaneció con los ojos anegados en lágrimas. Rāma lo abrazó largo rato con ambos brazos y lo bañó con Sus propias lágrimas. Luego, acompañado de Sītā y Lakṣmaṇa, el Señor Rāma ofreció reverencias a los brāhmaṇas eruditos y a los ancianos de la familia; y todos los ciudadanos de Ayodhyā se postraron respetuosamente ante el Señor.

Verse 41

धुन्वन्त उत्तरासङ्गान् पतिं वीक्ष्य चिरागतम् । उत्तरा: कोसला माल्यै: किरन्तो ननृतुर्मुदा ॥ ४१ ॥

Los ciudadanos de Ayodhyā, al ver regresar a su rey tras larga ausencia, se llenaron de júbilo. Agitaron sus mantos, ofrecieron guirnaldas de flores y danzaron con gran alegría.

Verse 42

पादुके भरतोऽगृह्णाच्चामरव्यजनोत्तमे । विभीषण: ससुग्रीव: श्वेतच्छत्रं मरुत्सुत: ॥ ४२ ॥ धनुर्निषङ्गाञ्छत्रुघ्न: सीता तीर्थकमण्डलुम् । अबिभ्रदङ्गद: खड्‍गं हैमं चर्मर्क्षराण्नृप ॥ ४३ ॥

Oh rey, Bharata llevó las sandalias de madera del Señor Rāma. Sugrīva y Vibhīṣaṇa llevaron el cāmara y un excelente abanico; Hanumān, hijo del Viento, sostuvo un parasol blanco. Śatrughna llevó el arco y dos carcajes; Sītādevī llevó un kamandalu lleno de agua de lugares sagrados. Aṅgada llevó una espada, y Jāmbavān, rey de los ṛkṣas, llevó un escudo de oro.

Verse 43

पादुके भरतोऽगृह्णाच्चामरव्यजनोत्तमे । विभीषण: ससुग्रीव: श्वेतच्छत्रं मरुत्सुत: ॥ ४२ ॥ धनुर्निषङ्गाञ्छत्रुघ्न: सीता तीर्थकमण्डलुम् । अबिभ्रदङ्गद: खड्‍गं हैमं चर्मर्क्षराण्नृप ॥ ४३ ॥

Oh rey, Bharata llevó las sandalias de madera del Señor Rāma. Sugrīva y Vibhīṣaṇa llevaron el cāmara y un excelente abanico; Hanumān, hijo del Viento, sostuvo un parasol blanco. Śatrughna llevó el arco y dos carcajes; Sītādevī llevó un kamandalu lleno de agua de lugares sagrados. Aṅgada llevó una espada, y Jāmbavān, rey de los ṛkṣas, llevó un escudo de oro.

Verse 44

पुष्पकस्थो नुत: स्त्रीभि: स्तूयमानश्च वन्दिभि: । विरेजे भगवान् राजन् ग्रहैश्चन्द्र इवोदित: ॥ ४४ ॥

Oh rey Parīkṣit, sentado el Señor en el Puṣpaka-vimāna, mientras las mujeres Le ofrecían oraciones y los recitadores cantaban Sus cualidades, Él resplandecía como la luna que se alza acompañada de estrellas y planetas.

Verse 45

भ्रात्राभिनन्दित: सोऽथ सोत्सवां प्राविशत् पुरीम् । प्रविश्य राजभवनं गुरुपत्नी: स्वमातरम् ॥ ४५ ॥ गुरून् वयस्यावरजान् पूजित: प्रत्यपूजयत् । वैदेही लक्ष्मणश्चैव यथावत् समुपेयतु: ॥ ४६ ॥

Luego, recibido con júbilo por su hermano Bharata, el Señor Rāmacandra entró en la ciudad de Ayodhyā en medio de una gran festividad. Al ingresar al palacio real, ofreció reverencias a todas las madres —incluida Kaikeyī y las demás esposas de Daśaratha—, y en especial a su propia madre, Kauśalyā; también rindió homenaje a los preceptores espirituales, como Vasiṣṭha. Sus amigos de la misma edad y los más jóvenes lo adoraron, y Él correspondió con respetuosas salutaciones; del mismo modo lo hicieron Vaidehī Sītā y Lakṣmaṇa, y así todos entraron al palacio.

Verse 46

भ्रात्राभिनन्दित: सोऽथ सोत्सवां प्राविशत् पुरीम् । प्रविश्य राजभवनं गुरुपत्नी: स्वमातरम् ॥ ४५ ॥ गुरून् वयस्यावरजान् पूजित: प्रत्यपूजयत् । वैदेही लक्ष्मणश्चैव यथावत् समुपेयतु: ॥ ४६ ॥

Después, cuando los maestros como Vasiṣṭha y los amigos de su edad y menores lo veneraron, Rāma les devolvió el honor como corresponde. Vaidehī Sītā y Lakṣmaṇa también ofrecieron reverencias según el rito, y todos entraron juntos al palacio.

Verse 47

पुत्रान् स्वमातरस्तास्तु प्राणांस्तन्व इवोत्थिता: । आरोप्याङ्केऽभिषिञ्चन्त्यो बाष्पौघैर्विजहु: शुच: ॥ ४७ ॥

Al ver a sus hijos, aquellas madres se levantaron de inmediato, como si la vida regresara a sus cuerpos. Los sentaron en su regazo y los bañaron con torrentes de lágrimas, y así dejaron atrás la pena de la larga separación.

Verse 48

जटा निर्मुच्य विधिवत् कुलवृद्धै: समं गुरु: । अभ्यषिञ्चद् यथैवेन्द्रं चतु:सिन्धुजलादिभि: ॥ ४८ ॥

Luego el maestro espiritual Vasiṣṭha, con la cooperación de los ancianos de la dinastía, hizo que Rāma se deshiciera ritualmente de sus jatas y quedara con la cabeza purificada. Después celebró el abhiṣeka de Rāma con el agua de los cuatro mares y otras sustancias, tal como se realiza para el rey Indra.

Verse 49

एवं कृतशिर:स्‍नान: सुवासा: स्रग्व्यलङ्‍कृत: । स्वलङ्‍कृतै: सुवासोभिर्भ्रातृभिर्भार्यया बभौ ॥ ४९ ॥

Así, tras el baño ritual y la purificación de su cabeza, Rāma vistió ropas espléndidas y fue adornado con guirnalda y joyas. Rodeado de sus hermanos y de su esposa, igualmente ataviados y ornamentados, resplandeció con un brillo majestuoso.

Verse 50

अग्रहीदासनं भ्रात्रा प्रणिपत्य प्रसादित: । प्रजा: स्वधर्मनिरता वर्णाश्रमगुणान्विता: । जुगोप पितृवद् रामो मेनिरे पितरं च तम् ॥ ५० ॥

Complacido por la plena entrega de Bharata, el Señor Rāmacandra aceptó el trono. Protegió a los ciudadanos como un padre; y el pueblo, dedicado a sus deberes de varṇa y āśrama, lo reconoció como su padre.

Verse 51

त्रेतायां वर्तमानायां काल: कृतसमोऽभवत् । रामे राजनि धर्मज्ञे सर्वभूतसुखावहे ॥ ५१ ॥

Aunque el Señor Rāmacandra reinó en Tretā-yuga, por su gobierno conocedor del dharma, la época se volvió como Satya-yuga. Todos eran piadosos y plenamente felices.

Verse 52

वनानि नद्यो गिरयो वर्षाणि द्वीपसिन्धव: । सर्वे कामदुघा आसन् प्रजानां भरतर्षभ ॥ ५२ ॥

Oh Mahārāja Parīkṣit, el mejor de la dinastía Bharata: durante el reinado del Señor Rāmacandra, los bosques, los ríos, las montañas, los reinos, las siete islas y los siete mares fueron como vacas de abundancia, proveyendo lo necesario para todos los seres.

Verse 53

नाधिव्याधिजराग्लानिदु:खशोकभयक्लमा: । मृत्युश्चानिच्छतां नासीद् रामे राजन्यधोक्षजे ॥ ५३ ॥

Cuando el Señor Rāmacandra, la Persona Suprema (Adhokṣaja), fue rey del mundo, no existían sufrimientos del cuerpo y de la mente: enfermedad, vejez, abatimiento, pena, duelo, temor ni fatiga. Incluso la muerte no alcanzaba a quienes no la deseaban.

Verse 54

एकपत्नीव्रतधरो राजर्षिचरित: शुचि: । स्वधर्मं गृहमेधीयं शिक्षयन् स्वयमाचरत् ॥ ५४ ॥

El Señor Rāmacandra observó el voto de una sola esposa y no tuvo relación con otras mujeres. Fue un rey-sabio de conducta pura. Enseñó, especialmente a los jefes de hogar, el buen comportamiento conforme al varṇāśrama-dharma, y lo instruyó al practicarlo Él mismo.

Verse 55

प्रेम्णानुवृत्त्या शीलेन प्रश्रयावनता सती । भिया ह्रिया च भावज्ञा भर्तु: सीताहरन्मन: ॥ ५५ ॥

La madre Sītā era sumisa, fiel, recatada y casta, y comprendía siempre el ánimo de su esposo. Por su carácter, su amor y su servicio, atrajo por completo la mente del Señor.