Adhyaya 1

Verse 1

श्रीराजोवाच मन्वन्तराणि सर्वाणि त्वयोक्तानि श्रुतानि मे । वीर्याण्यनन्तवीर्यस्य हरेस्तत्र कृतानि च ॥ १ ॥

El rey Parīkṣit dijo: Mi señor Śukadeva Gosvāmī, has descrito con detalle todos los manvantaras y, dentro de ellos, las maravillosas obras de Śrī Hari, cuya potencia es ilimitada. Soy afortunado de haber escuchado todo esto de ti.

Verse 2

योऽसौ सत्यव्रतो नाम राजर्षिर्द्रविडेश्वर: । ज्ञानं योऽतीतकल्पान्ते लेभे पुरुषसेवया ॥ २ ॥ स वै विवस्वत: पुत्रो मनुरासीदिति श्रुतम् । त्वत्तस्तस्य सुता:प्रोक्ता इक्ष्वाकुप्रमुखा नृपा: ॥ ३ ॥

Satyavrata, el rey santo que gobernaba Draviḍadeśa, al final del kalpa anterior obtuvo conocimiento espiritual por el servicio al Purusottama. Luego, en el siguiente manvantara, llegó a ser Vaivasvata Manu, hijo de Vivasvān—esto lo he oído de ti. También entiendo que reyes como Ikṣvāku fueron sus hijos, tal como ya lo explicaste.

Verse 3

योऽसौ सत्यव्रतो नाम राजर्षिर्द्रविडेश्वर: । ज्ञानं योऽतीतकल्पान्ते लेभे पुरुषसेवया ॥ २ ॥ स वै विवस्वत: पुत्रो मनुरासीदिति श्रुतम् । त्वत्तस्तस्य सुता:प्रोक्ता इक्ष्वाकुप्रमुखा नृपा: ॥ ३ ॥

Satyavrata, el rey santo de Draviḍadeśa, al final del kalpa anterior obtuvo conocimiento espiritual por el servicio al Purusha Supremo. Según la śruti, él mismo llegó a ser Vaivasvata Manu, hijo de Vivasvān. De ti he recibido este saber; y reyes como Ikṣvāku fueron sus hijos, tal como ya lo explicaste.

Verse 4

तेषां वंशं पृथग् ब्रह्मन् वंशानुचरितानि च । कीर्तयस्व महाभाग नित्यं शुश्रूषतां हि न: ॥ ४ ॥

Oh brāhmaṇa sumamente afortunado, por favor descríbenos por separado las dinastías de aquellos reyes y también los relatos y rasgos de cada linaje, pues siempre anhelamos oír de ti tales temas sagrados.

Verse 5

ये भूता ये भविष्याश्च भवन्त्यद्यतनाश्च ये । तेषां न: पुण्यकीर्तीनां सर्वेषां वद विक्रमान् ॥ ५ ॥

Por favor, háblanos de las proezas y capacidades de todos esos reyes de fama piadosa: los que ya pasaron, los que aparecerán en el futuro y los que existen en el presente.

Verse 6

श्रीसूत उवाच एवं परीक्षिता राज्ञा सदसि ब्रह्मवादिनाम् । पृष्ट: प्रोवाच भगवाञ्छुक: परमधर्मवित् ॥ ६ ॥

Sūta Gosvāmī dijo: Así, cuando Mahārāja Parīkṣit preguntó en la asamblea de eruditos versados en el Veda, Śukadeva Gosvāmī, el supremo conocedor del dharma, comenzó a hablar.

Verse 7

श्रीशुक उवाच श्रूयतां मानवो वंश: प्राचुर्येण परन्तप । न शक्यते विस्तरतो वक्तुं वर्षशतैरपि ॥ ७ ॥

Śukadeva continuó: Oh rey, domador de enemigos, escucha con amplitud la dinastía de Manu. Explicaré cuanto sea posible, aunque no podría decirse todo, ni siquiera en cientos de años.

Verse 8

परावरेषां भूतानामात्मा य: पुरुष: पर: । स एवासीदिदं विश्वं कल्पान्तेऽन्यन्न किञ्चन ॥ ८ ॥

El Purusha Supremo, trascendental, el Paramatma de todos los seres—altos y bajos—existía al fin del kalpa; entonces no había cosmos manifestado, y fuera de Él no existía nada.

Verse 9

तस्य नाभे: समभवत् पद्मकोषो हिरण्मय: । तस्मिञ्जज्ञे महाराज स्वयम्भूश्चतुरानन: ॥ ९ ॥

Oh rey Parīkṣit, del ombligo del Bhagavān surgió un loto dorado; sobre él nació el Señor Brahmā, Svayambhū, de cuatro rostros.

Verse 10

मरीचिर्मनसस्तस्य जज्ञे तस्यापि कश्यप: । दाक्षायण्यां ततोऽदित्यां विवस्वानभवत् सुत: ॥ १० ॥

De la mente de Brahmā nació Marīci; del semen de Marīci apareció Kaśyapa; y de Kaśyapa, en el vientre de Aditi, hija de Dakṣa, nació Vivasvān.

Verse 11

ततो मनु: श्राद्धदेव: संज्ञायामास भारत । श्रद्धायां जनयामास दश पुत्रान् स आत्मवान् ॥ ११ ॥ इक्ष्वाकुनृगशर्यातिदिष्टधृष्टकरूषकान् । नरिष्यन्तं पृषध्रं च नभगं च कविं विभु: ॥ १२ ॥

Oh rey, el mejor de la dinastía Bhārata: de Vivasvān, en el vientre de Saṁjñā, nació Śrāddhadeva Manu. Ese Manu, dueño de sus sentidos, engendró en el vientre de su esposa Śraddhā diez hijos: Ikṣvāku, Nṛga, Śaryāti, Diṣṭa, Dhṛṣṭa, Karūṣaka, Nariṣyanta, Pṛṣadhra, Nabhaga y Kavi.

Verse 12

ततो मनु: श्राद्धदेव: संज्ञायामास भारत । श्रद्धायां जनयामास दश पुत्रान् स आत्मवान् ॥ ११ ॥ इक्ष्वाकुनृगशर्यातिदिष्टधृष्टकरूषकान् । नरिष्यन्तं पृषध्रं च नभगं च कविं विभु: ॥ १२ ॥

Oh rey, el mejor de la dinastía Bhārata: de Vivasvān, en el vientre de Saṁjñā, nació Śrāddhadeva Manu. Ese Manu, dueño de sus sentidos, engendró en el vientre de su esposa Śraddhā diez hijos: Ikṣvāku, Nṛga, Śaryāti, Diṣṭa, Dhṛṣṭa, Karūṣaka, Nariṣyanta, Pṛṣadhra, Nabhaga y Kavi.

Verse 13

अप्रजस्य मनो: पूर्वं वसिष्ठो भगवान् किल । मित्रावरुणयोरिष्टिं प्रजार्थमकरोद् विभु: ॥ १३ ॥

Al principio Manu no tenía hijo. Por ello, para obtener descendencia, el poderoso sabio Vasiṣṭha realizó un sacrificio para complacer a los semidioses Mitra y Varuṇa.

Verse 14

तत्र श्रद्धा मनो: पत्नी होतारं समयाचत । दुहित्रर्थमुपागम्य प्रणिपत्य पयोव्रता ॥ १४ ॥

Durante ese sacrificio, Śraddhā, la esposa de Manu, que observaba el voto de vivir sólo de leche, se acercó al hotṛ, se postró y pidió una hija.

Verse 15

प्रेषितोऽध्वर्युणा होता व्यचरत् तत् समाहित: । गृहीते हविषि वाचा वषट्कारं गृणन्द्विज: ॥ १५ ॥

Por orden del adhvaryu, el hotṛ actuó con mente concentrada: tomó el havis (mantequilla clarificada) y, entonando “vaṣaṭ”, ofreció la oblación, recordando la petición de la esposa de Manu.

Verse 16

होतुस्तद्‌व्यभिचारेण कन्येला नाम साभवत् । तां विलोक्य मनु: प्राह नातितुष्टमना गुरुम् ॥ १६ ॥

Por esa desviación del hotṛ nació una hija llamada Ilā. Al verla, Manu no quedó satisfecho y habló así a su maestro Vasiṣṭha.

Verse 17

भगवन् किमिदं जातं कर्म वो ब्रह्मवादिनाम् । विपर्ययमहो कष्टं मैवं स्याद् ब्रह्मविक्रिया ॥ १७ ॥

¡Oh venerable señor! Vosotros sois brahmavādines, expertos en los mantras védicos; ¿cómo ha ocurrido esto? El resultado ha sido el contrario: ¡qué dolor! No debería haber tal inversión en la eficacia de los mantras del Veda.

Verse 18

यूयं ब्रह्मविदो युक्तास्तपसा दग्धकिल्बिषा: । कुत: सङ्कल्पवैषम्यमनृतं विबुधेष्विव ॥ १८ ॥

Vosotros sois conocedores de Brahman, dueños de vosotros mismos y de mente equilibrada; por la austeridad habéis quemado toda impureza. Vuestras palabras, como las de los devas, jamás resultan vanas; ¿cómo, entonces, pudo fallar vuestra determinación?

Verse 19

निशम्य तद् वचस्तस्य भगवान् प्रपितामह: । होतुर्व्यतिक्रमं ज्ञात्वा बभाषे रविनन्दनम् ॥ १९ ॥

Al oír las palabras de Manu, el poderosísimo antepasado Vasiṣṭha comprendió la discrepancia del sacerdote; y entonces habló así al hijo del dios Sol.

Verse 20

एतत् सङ्कल्पवैषम्यं होतुस्ते व्यभिचारत: । तथापि साधयिष्ये ते सुप्रजास्त्वं स्वतेजसा ॥ २० ॥

Esta discrepancia en tu propósito se debe a la desviación del sacerdote respecto del fin original. Con todo, por mi propio poder te concederé un hijo excelente.

Verse 21

एवं व्यवसितो राजन् भगवान् स महायशा: । अस्तौषीदादिपुरुषमिलाया: पुंस्त्वकाम्यया ॥ २१ ॥

Dijo Śukadeva Gosvāmī: Oh rey Parīkṣit, tras decidirlo así, el glorioso y poderoso Vasiṣṭha elevó oraciones al Ādi-Puruṣa, Viṣṇu, deseando que Ilā fuese transformada en varón.

Verse 22

तस्मै कामवरं तुष्टो भगवान् हरिरीश्वर: । ददाविलाभवत् तेन सुद्युम्न: पुरुषर्षभ: ॥ २२ ॥

El Señor Supremo, Hari, el controlador soberano, complacido con Vasiṣṭha, le concedió la bendición deseada; así Ilā fue transformada en un varón excelso llamado Sudyumna.

Verse 23

स एकदा महाराज विचरन् मृगयां वने । वृत: कतिपयामात्यैरश्वमारुह्य सैन्धवम् ॥ २३ ॥ प्रगृह्य रुचिरं चापं शरांश्च परमाद्भ‍ुतान् । दंशितोऽनुमृगं वीरो जगाम दिशमुत्तराम् ॥ २४ ॥

Oh rey Parīkṣit, el héroe Sudyumna, acompañado por unos pocos ministros y compañeros, montó un caballo traído de la región de Sindhu y una vez entró en el bosque para cazar. Con armadura, arco hermoso y flechas maravillosas, persiguió a las bestias y, cazándolas, llegó a la parte septentrional del bosque.

Verse 24

स एकदा महाराज विचरन् मृगयां वने । वृत: कतिपयामात्यैरश्वमारुह्य सैन्धवम् ॥ २३ ॥ प्रगृह्य रुचिरं चापं शरांश्च परमाद्भ‍ुतान् । दंशितोऽनुमृगं वीरो जगाम दिशमुत्तराम् ॥ २४ ॥

Oh rey Parīkṣit, el héroe Sudyumna, acompañado por unos pocos ministros y compañeros, montó un caballo traído de la región de Sindhu y entró en el bosque para cazar. Con armadura, arco hermoso y flechas maravillosas, persiguió a las bestias hasta llegar a la parte norte del bosque.

Verse 25

सुकुमारवनं मेरोरधस्तात् प्रविवेश ह । यत्रास्ते भगवाञ्छर्वो रममाण: सहोमया ॥ २५ ॥

Entró en el bosque llamado Sukumāra, al pie del monte Meru, donde el Bhagavān Śarva (Śiva) se deleita eternamente en compañía de Umā.

Verse 26

तस्मिन् प्रविष्ट एवासौ सुद्युम्न: परवीरहा । अपश्यत् स्रियमात्मानमश्वं च वडवां नृप ॥ २६ ॥

Oh rey Parīkṣit, apenas Sudyumna, domador de héroes enemigos, entró en aquel bosque, se vio transformado en mujer, y su caballo se volvió yegua.

Verse 27

तथा तदनुगा: सर्वे आत्मलिङ्गविपर्ययम् । दृष्ट्वा विमनसोऽभूवन् वीक्षमाणा: परस्परम् ॥ २७ ॥

Cuando sus seguidores vieron también que su identidad había cambiado y que su sexo se había invertido, todos quedaron abatidos y se miraban unos a otros en silencio.

Verse 28

श्रीराजोवाच कथमेवं गुणो देश: केन वा भगवन् कृत: । प्रश्न‍मेनं समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि न: ॥ २८ ॥

Dijo el rey Parīkṣit: «Oh brāhmaṇa de inmenso poder, ¿por qué este lugar quedó tan dotado de cualidades y de fuerza, y quién lo hizo tan poderoso? Te ruego respondas a esta pregunta, pues ardo en deseo de escucharlo».

Verse 29

श्रीशुक उवाच एकदा गिरिशं द्रष्टुमृषयस्तत्र सुव्रता: । दिशो वितिमिराभासा: कुर्वन्त: समुपागमन् ॥ २९ ॥

Respondió Śukadeva Gosvāmī: Cierta vez, grandes sabios de voto estricto llegaron allí para ver a Girīśa, el Señor Śiva. Con su propio fulgor disipaban la oscuridad de todas las direcciones.

Verse 30

तान् विलोक्याम्बिका देवी विवासा व्रीडिता भृशम् । भर्तुरङ्कात् समुत्थाय नीवीमाश्वथ पर्यधात् ॥ ३० ॥

Al ver a aquellos sabios, la diosa Ambikā se sintió profundamente avergonzada, pues en ese momento estaba desnuda. Se levantó de inmediato del regazo de su esposo e intentó cubrirse el pecho con rapidez.

Verse 31

ऋषयोऽपि तयोर्वीक्ष्य प्रसङ्गं रममाणयो: । निवृत्ता: प्रययुस्तस्मान्नरनारायणाश्रमम् ॥ ३१ ॥

Los sabios, al ver a Śiva y a Pārvatī entregados al acto amoroso, desistieron de avanzar. De inmediato se apartaron de allí y partieron hacia el āśrama de Nara-Nārāyaṇa.

Verse 32

तदिदं भगवानाह प्रियाया: प्रियकाम्यया । स्थानं य: प्रविशेदेतत् स वै योषिद् भवेदिति ॥ ३२ ॥

Entonces, para complacer a su amada, el Señor Śiva dijo: «¡Cualquier varón que entre en este lugar se convertirá de inmediato en mujer!»

Verse 33

तत ऊर्ध्वं वनं तद् वै पुरुषा वर्जयन्ति हि । सा चानुचरसंयुक्ता विचचार वनाद् वनम् ॥ ३३ ॥

Desde entonces ningún varón entraba en aquel bosque. Pero el rey Sudyumna, transformado en mujer, comenzó a andar con sus acompañantes de un bosque a otro.

Verse 34

अथ तामाश्रमाभ्याशे चरन्तीं प्रमदोत्तमाम् । स्रीभि: परिवृतां वीक्ष्य चकमे भगवान् बुध: ॥ ३४ ॥

Luego, al ver cerca de su āśrama a aquella mujer supremamente hermosa, excitante y rodeada de otras mujeres, Budha, hijo de la Luna, la deseó de inmediato para el goce.

Verse 35

सापि तं चकमे सुभ्रू: सोमराजसुतं पतिम् । स तस्यां जनयामास पुरूरवसमात्मजम् ॥ ३५ ॥

La mujer de hermosas cejas también quiso aceptar a Budha, hijo del rey de la Luna, como esposo. Así, Budha engendró en su vientre un hijo llamado Purūravā.

Verse 36

एवं स्रीत्वमनुप्राप्त: सुद्युम्नो मानवो नृप: । सस्मार स कुलाचार्यं वसिष्ठमिति शुश्रुम ॥ ३६ ॥

Así, el rey Sudyumna, hijo de Manu, al haber alcanzado la condición femenina, recordó a su maestro espiritual de linaje, Vasiṣṭha; así lo he oído de fuentes fidedignas.

Verse 37

स तस्य तां दशां दृष्ट्वा कृपया भृशपीडित: । सुद्युम्नस्याशयन् पुंस्त्वमुपाधावत शङ्करम् ॥ ३७ ॥

Al ver la deplorable condición de Sudyumna, Vasiṣṭha, movido por la compasión, quedó hondamente afligido. Deseando que Sudyumna recobrara su varonía, volvió a adorar al Señor Śaṅkara (Śiva).

Verse 38

तुष्टस्तस्मै स भगवानृषये प्रियमावहन् । स्वां च वाचमृतां कुर्वन्निदमाह विशाम्पते ॥ ३८ ॥ मासं पुमान् स भविता मासं स्री तव गोत्रज: । इत्थं व्यवस्थया कामं सुद्युम्नोऽवतु मेदिनीम् ॥ ३९ ॥

Oh rey Parīkṣit, el Señor Śiva quedó complacido con el sabio Vasiṣṭha. Para agradarle y cumplir su palabra dada a Pārvatī, Śiva le dijo: «Sudyumna, de tu linaje, será varón durante un mes y mujer el mes siguiente; con este arreglo podrá gobernar la tierra según su deseo».

Verse 39

तुष्टस्तस्मै स भगवानृषये प्रियमावहन् । स्वां च वाचमृतां कुर्वन्निदमाह विशाम्पते ॥ ३८ ॥ मासं पुमान् स भविता मासं स्री तव गोत्रज: । इत्थं व्यवस्थया कामं सुद्युम्नोऽवतु मेदिनीम् ॥ ३९ ॥

Oh rey, Sudyumna de tu linaje será varón durante un mes y mujer el mes siguiente; conforme a este orden gobernará la tierra según su deseo—tal fue la palabra de Śaṅkara.

Verse 40

आचार्यानुग्रहात् कामं लब्ध्वा पुंस्त्वं व्यवस्थया । पालयामास जगतीं नाभ्यनन्दन् स्म तं प्रजा: ॥ ४० ॥

Favorecido por el ācārya y conforme a las palabras de Śiva, Sudyumna recobró su deseada condición masculina en meses alternos y así gobernó el reino; sin embargo, los súbditos no quedaron satisfechos.

Verse 41

तस्योत्कलो गयो राजन् विमलश्च त्रय: सुता: । दक्षिणापथराजानो बभूवुर्धर्मवत्सला: ॥ ४१ ॥

Oh rey, Sudyumna tuvo tres hijos muy piadosos: Utkala, Gaya y Vimala. Llegaron a ser reyes del Dakṣiṇā-patha y fueron amantes del dharma.

Verse 42

तत: परिणते काले प्रतिष्ठानपति: प्रभु: । पुरूरवस उत्सृज्य गां पुत्राय गतो वनम् ॥ ४२ ॥

Después, cuando llegó el momento oportuno y Sudyumna, señor de Pratiṣṭhāna, envejeció, entregó todo el reino a su hijo Purūravā y se internó en el bosque.