Adhyaya 24

Verse 1

श्रीभगवानुवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि साङ्ख्यं पूर्वैर्विनिश्च‍ितम् । यद् विज्ञाय पुमान् सद्यो जह्याद् वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ १ ॥

El Señor Supremo dijo: Ahora te expondré la ciencia del Sāṅkhya, perfectamente establecida por las antiguas autoridades. Al comprenderla, el hombre abandona de inmediato la ilusión de la dualidad material.

Verse 2

आसीज्ज्ञानमथो अर्थ एकमेवाविकल्पितम् । यदा विवेकनिपुणा आदौ कृतयुगेऽयुगे ॥ २ ॥

Al principio, en la era Kṛta—cuando todos eran diestros en el discernimiento espiritual—y aun antes, en el tiempo de la disolución, el conocimiento y su objeto eran uno solo, sin alternativas. El vidente existía solo, no distinto de lo visto.

Verse 3

तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् । वाङ्‍मनोऽगोचरं सत्यं द्विधा समभवद् बृहत् ॥ ३ ॥

Esa Verdad Absoluta, aunque se manifiesta como fruto de la māyā, permanece sin dualidad, inaccesible a la palabra y a la mente, inmensa; y se mostró en dos: la prakṛti y las jīvas que buscan gozar de sus manifestaciones.

Verse 4

तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका । ज्ञानं त्वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते ॥ ४ ॥

De estas dos manifestaciones, una es la prakṛti, que contiene tanto las causas sutiles como los productos manifiestos de la materia. La otra es el puruṣa, la jīva consciente, llamado el disfrutador.

Verse 5

तमो रजः सत्त्वमिति प्रकृतेरभवन् गुणाः । मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन च ॥ ५ ॥

Cuando la prakṛti fue agitada por Mi mirada, y con el asentimiento del puruṣa (la jīva), se manifestaron los tres guṇas—sattva, rajas y tamas—para colmar los deseos pendientes de las almas condicionadas.

Verse 6

तेभ्यः समभवत् सूत्रं महान् सूत्रेण संयुतः । ततो विकुर्वतो जातो योऽहङ्कारो विमोहनः ॥ ६ ॥

De esos guṇas surgió el sūtra (pradhāna), junto con el mahat-tattva unido a él. De la transformación del mahat-tattva nació el ahaṅkāra, causa del extravío de las jīvas.

Verse 7

वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिवृत् । तन्मात्रेन्द्रियमनसां कारणं चिदचिन्मयः ॥ ७ ॥

El ahaṅkāra, causa de los tanmātras, los sentidos y la mente, abarca espíritu y materia y se manifiesta en tres formas: vaikarika (sattva), taijasa (rajas) y tāmasa (tamas).

Verse 8

अर्थस्तन्मात्रिकाज्जज्ञे तामसादिन्द्रियाणि च । तैजसाद् देवता आसन्नेकादश च वैकृतात् ॥ ८ ॥

Del falso ego en la modalidad de la ignorancia surgieron las tan-mātras, y de ellas se generaron los elementos burdos. Del falso ego en la pasión nacieron los sentidos, y del falso ego en la bondad (vaikṛta) aparecieron los once semidioses regentes.

Verse 9

मया सञ्चोदिता भावाः सर्वे संहत्यकारिणः । अण्डमुत्पादयामासुर्ममायतनमुत्तमम् ॥ ९ ॥

Impulsados por Mí, todos estos elementos se unieron y actuaron con orden, y juntos dieron a luz el huevo universal, mi excelso lugar de morada.

Verse 10

तस्मिन्नहं समभवमण्डे सलिलसंस्थितौ । मम नाभ्यामभूत् पद्मं विश्वाख्यं तत्र चात्मभूः ॥ १० ॥

Dentro de ese huevo, que flotaba sobre las aguas causales, Yo mismo aparecí. De Mi ombligo brotó el loto universal, y allí nació Brahmā, el autoengendrado.

Verse 11

सोऽसृजत्तपसा युक्तो रजसा मदनुग्रहात् । लोकान् सपालान् विश्वात्मा भूर्भुवः स्वरिति त्रिधा ॥ ११ ॥

Brahmā, el alma del universo, por Mi misericordia se vio dotado de la modalidad de la pasión y realizó grandes austeridades; así creó las tres divisiones planetarias—Bhūr, Bhuvar y Svar—junto con sus deidades regentes.

Verse 12

देवानामोक आसीत् स्वर्भूतानां च भुवः पदम् । मर्त्यादीनां च भूर्लोकः सिद्धानां त्रितयात् परम् ॥ १२ ॥

El Svarloka quedó establecido como morada de los semidioses, el Bhuvarloka como residencia de los seres espectrales, y el Bhūrloka como lugar de los humanos y demás criaturas mortales. Los místicos que buscan la liberación son elevados más allá de estas tres divisiones.

Verse 13

अधोऽसुराणां नागानां भूमेरोकोऽसृजत् प्रभुः । त्रिलोक्यां गतयः सर्वाः कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् ॥ १३ ॥

El Señor Brahmā creó la región bajo la tierra para los asuras y las serpientes Nāga. Así, los destinos de los tres mundos quedaron dispuestos según las reacciones del karma realizado en los tres guṇas de la naturaleza.

Verse 14

योगस्य तपसश्चैव न्यासस्य गतयोऽमलाः । महर्जनस्तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्गतिः ॥ १४ ॥

Mediante el yoga místico, las grandes austeridades y la vida de renuncia, se alcanzan los destinos puros de Maharloka, Janoloka, Tapoloka y Satyaloka. Pero por el bhakti-yoga se obtiene Mi morada trascendental.

Verse 15

मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तमिदं जगत् । गुणप्रवाह एतस्मिन्नुन्मज्जति निमज्जति ॥ १५ ॥

Yo, el supremo creador que actúa como la fuerza del tiempo, he dispuesto en este mundo todos los resultados del karma. Así, en la corriente de los guṇas, uno a veces emerge y a veces vuelve a sumergirse.

Verse 16

अणुर्बृहत् कृशः स्थूलो यो यो भावः प्रसिध्यति । सर्वोऽप्युभयसंयुक्तः प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १६ ॥

Cualquier rasgo que exista visiblemente en este mundo—pequeño o grande, delgado o corpulento—contiene sin duda tanto la prakṛti (naturaleza material) como el puruṣa, el alma espiritual que disfruta.

Verse 17

यस्तु यस्यादिरन्तश्च स वै मध्यं च तस्य सन् । विकारो व्यवहारार्थो यथा तैजसपार्थिवाः ॥ १७ ॥

Aquello que es el comienzo y el fin de una cosa, es también su fase intermedia. La transformación es solo un nombre y una forma para el uso práctico—como brazaletes y pendientes hechos de oro, u ollas y platillos hechos de tierra. Puesto que el oro y la tierra existen antes y permanecen después de que las formas se destruyen, también sostienen la realidad de la forma mientras se manifiesta.

Verse 18

यदुपादाय पूर्वस्तु भावो विकुरुतेऽपरम् । आदिरन्तो यदा यस्य तत् सत्यमभिधीयते ॥ १८ ॥

Cuando algo toma una materia previa como causa y se transforma en otra cosa, y su origen y fin son esa misma base, a eso se le llama “real” (satya).

Verse 19

प्रकृतिर्यस्योपादानमाधारः पुरुषः परः । सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत्‍त्रितयं त्वहम् ॥ १९ ॥

El universo material se considera real: su ingrediente es la prakṛti, su sostén es Mahā-Viṣṇu, y el tiempo (kāla) lo hace manifiesto. Prakṛti, Viṣṇu y tiempo: esa tríada soy Yo, la Verdad Absoluta.

Verse 20

सर्गः प्रवर्तते तावत् पौर्वापर्येण नित्यशः । महान् गुणविसर्गार्थः स्थित्यन्तो यावदीक्षणम् ॥ २० ॥

Mientras la Suprema Personalidad de Dios siga posando Su mirada sobre la prakṛti, el mundo material perdura y se manifiesta sin cesar, en sucesión, como el gran y variado fluir de la creación por los guṇa.

Verse 21

विराण्मयासाद्यमानो लोककल्पविकल्पकः । पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह ॥ २१ ॥

Yo soy el fundamento de la forma universal (virāṭ-rūpa), que muestra variedad sin fin mediante la creación, el sostén y la disolución repetidos de los sistemas planetarios. Al coordinar los cinco elementos, manifiesta las diferencias de la existencia junto con los mundos.

Verse 22

अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्व‍रे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥

En la aniquilación, el cuerpo mortal se funde en el alimento; el alimento en los granos, los granos en la tierra, la tierra en su sensación sutil: la fragancia. La fragancia en el agua, el agua en el sabor, el sabor en el fuego, el fuego en la forma; la forma en el tacto, el tacto en el aire, el aire en el éter, el éter en la tanmātra del sonido. Los sentidos se disuelven en sus orígenes, los devas regentes; éstos en la mente, la mente en el ego de la bondad; el sonido en el ego de la ignorancia y luego en el mahat-tattva; el mahat en los guṇa, los guṇa en lo no manifestado, lo no manifestado en el tiempo; el tiempo en el Mahā-puruṣa, impulsor de toda vida; y ese origen de los seres se funde en Mí, el Ātman supremo no nacido. Yo permanezco solo, establecido en Mí mismo; de Mí se manifiestan creación y disolución.

Verse 23

अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्व‍रे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥

La fragancia se funde en el agua, y el agua en su cualidad, el gusto. El gusto se funde en el fuego, y el fuego se funde en la forma.

Verse 24

अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्व‍रे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥

La forma se funde en el aire, y el aire en el tacto. El tacto se funde en el éter, y el éter en el sonido. Los sentidos se funden en sus orígenes divinos.

Verse 25

अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्व‍रे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥

Oh gentil Uddhava, los orígenes de los sentidos se funden en la mente. El sonido se funde en el ego falso, y este ego se funde en el Mahat-tattva.

Verse 26

अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्व‍रे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥

Ese Mahat-tattva se funde en las modalidades de la naturaleza. Estas modalidades se funden en lo no manifiesto (Avyakta), y lo no manifiesto se funde en el Tiempo.

Verse 27

अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्व‍रे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥

El tiempo se funde en el Señor Supremo (Maha-purusa), y Él se funde en Mí, el Alma Suprema no nacida, que permanece sola, establecida en Sí misma.

Verse 28

एवमन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिको भ्रमः । मनसो हृदि तिष्ठेत व्योम्नीवार्कोदये तमः ॥ २८ ॥

Así como la oscuridad del cielo se disipa con la salida del sol, así este conocimiento sobre la disolución cósmica elimina de la mente del discípulo serio toda dualidad ilusoria. Aunque la māyā entrara en su corazón, no puede permanecer allí.

Verse 29

एष साङ्ख्यविधिः प्रोक्तः संशयग्रन्थिभेदनः । प्रतिलोमानुलोमाभ्यां परावरद‍ृशा मया ॥ २९ ॥

Este método de Sāṅkhya lo he expuesto Yo, el vidente perfecto de lo material y lo espiritual, mediante el análisis directo e inverso de la creación y la aniquilación; él rompe el nudo de la duda y destruye la ilusión.