Adhyaya 4

Verse 1

श्रीशुक उवाच कालस्ते परमाण्वादिर्द्विपरार्धावधिर्नृप । कथितो युगमानं च श‍ृणु कल्पलयावपि ॥ १ ॥

Dijo Śukadeva: Oh rey, ya te he descrito las medidas del tiempo, desde la fracción más diminuta —medida por el movimiento de un solo átomo— hasta la duración total de la vida de Brahmā (dviparārdha). También he explicado la medida de las eras. Ahora escucha acerca del tiempo de un día de Brahmā (kalpa) y del proceso de la disolución (pralaya).

Verse 2

चतुर्युगसहस्रं तु ब्रह्मणो दिनमुच्यते । स कल्पो यत्र मनवश्चतुर्दश विशाम्पते ॥ २ ॥

Mil ciclos de las cuatro eras constituyen un solo día de Brahmā; a eso se le llama kalpa. Oh rey, durante ese período van y vienen catorce Manus.

Verse 3

तदन्ते प्रलयस्तावान् ब्राह्मी रात्रिरुदाहृता । त्रयो लोका इमे तत्र कल्पन्ते प्रलयाय हि ॥ ३ ॥

Al término de ese día ocurre una disolución de igual duración, llamada la noche de Brahmā. Entonces los tres mundos quedan sujetos a la destrucción.

Verse 4

एष नैमित्तिक: प्रोक्त: प्रलयो यत्र विश्वसृक् । शेतेऽनन्तासनो विश्वमात्मसात्कृत्य चात्मभू: ॥ ४ ॥

Esto se llama naimittika, la disolución ocasional, cuando Brahmā, el creador del universo, entra en el sueño. Entonces el Señor Nārāyaṇa, el Creador original, se recuesta sobre el lecho de Ananta Śeṣa y absorbe el universo entero dentro de Sí mismo.

Verse 5

द्विपरार्धे त्वतिक्रान्ते ब्रह्मण: परमेष्ठिन: । तदा प्रकृतय: सप्त कल्पन्ते प्रलयाय वै ॥ ५ ॥

Cuando se completan las dos mitades de la vida del Paramesthin Brahmā, los siete elementos básicos de la creación se disuelven para el pralaya.

Verse 6

एष प्राकृतिको राजन् प्रलयो यत्र लीयते । अण्डकोषस्तु सङ्घातो विघाट उपसादिते ॥ ६ ॥

Oh Rey, éste es el pralaya material (prākṛtika), donde los elementos se reabsorben; entonces el “huevo del universo”, formado por la amalgama elemental, se quiebra y perece.

Verse 7

पर्जन्य: शतवर्षाणि भूमौ राजन् न वर्षति । तदा निरन्ने ह्यन्योन्यं भक्ष्यमाणा: क्षुधार्दिता: । क्षयं यास्यन्ति शनकै: कालेनोपद्रुता: प्रजा: ॥ ७ ॥

Oh Rey, durante cien años no lloverá sobre la tierra. Entonces, por falta de alimento y atormentados por el hambre, los seres se devorarán unos a otros, y por la fuerza del Tiempo perecerán poco a poco.

Verse 8

सामुद्रं दैहिकं भौमं रसं सांवर्तको रवि: । रश्मिभि: पिबते घोरै: सर्वं नैव विमुञ्चति ॥ ८ ॥

El sol, en su forma devastadora, beberá con rayos terribles toda el agua del océano, de los cuerpos y de la tierra misma; pero no devolverá lluvia alguna.

Verse 9

तत: संवर्तको वह्नि: सङ्कर्षणमुखोत्थित: । दहत्यनिलवेगोत्थ: शून्यान् भूविवरानथ ॥ ९ ॥

Luego, el fuego de la aniquilación (saṁvartaka) brotará de la boca del Señor Saṅkarṣaṇa. Impulsado por el ímpetu del viento, arderá por doquier, abrasando incluso las cavidades desoladas del cosmos.

Verse 10

उपर्यध: समन्ताच्च शिखाभिर्वह्निसूर्ययो: । दह्यमानं विभात्यण्डं दग्धगोमयपिण्डवत् ॥ १० ॥

Quemada por todos lados—arriba por el sol abrasador y abajo por el fuego del Señor Saṅkarṣaṇa—la esfera del universo resplandecerá como una bola de estiércol de vaca ardiendo.

Verse 11

तत: प्रचण्डपवनो वर्षाणामधिकं शतम् । पर: सांवर्तको वाति धूम्रं खं रजसावृतम् ॥ ११ ॥

Luego soplará un viento de destrucción, feroz y terrible, por más de cien años; el cielo, cubierto de polvo, se volverá gris y ahumado.

Verse 12

ततो मेघकुलान्यङ्ग चित्र वर्णान्यनेकश: । शतं वर्षाणि वर्षन्ति नदन्ति रभसस्वनै: ॥ १२ ॥

Después, oh Rey, se reunirán grupos de nubes de muchos colores; rugiendo con truenos impetuosos, derramarán diluvios de lluvia durante cien años.

Verse 13

तत एकोदकं विश्वं ब्रह्माण्डविवरान्तरम् ॥ १३ ॥

En ese momento, el interior de la envoltura del universo quedará colmado de agua, formando un solo océano cósmico.

Verse 14

तदा भूमेर्गन्धगुणं ग्रसन्त्याप उदप्लवे । ग्रस्तगन्धा तु पृथिवी प्रलयत्वाय कल्पते ॥ १४ ॥

Cuando todo quede anegado, el agua devorará la cualidad propia de la tierra, su fragancia; privada de ese rasgo, el elemento tierra se disolverá en el pralaya.

Verse 15

अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥

El elemento fuego arrebata el gusto al elemento agua, y el agua, privada de sabor, se funde en el fuego. El aire toma la forma del fuego, y el fuego se funde en el aire.

Verse 16

अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥

El fuego se funde en el aire. El éter se apodera de la cualidad del aire, el tacto, y ese aire entra en el éter. Oh Rey, luego queda la cualidad del éter.

Verse 17

अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥

El ego falso en la ignorancia se apodera del sonido, y el éter se funde en él. El ego en la pasión toma los sentidos, y el ego en la bondad absorbe a los semidioses.

Verse 18

अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥

El mahat-tattva se apodera del ego falso. Las modalidades de la naturaleza absorben al mahat. Oh Rey, la naturaleza no manifestada, impulsada por el tiempo, absorbe esas modalidades.

Verse 19

अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥

Esa naturaleza no manifestada no está sujeta a las transformaciones del tiempo. No tiene principio ni fin, es eterna y es la causa infalible de la creación.

Verse 20

न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं तमो रजो वा महदादयोऽमी । न प्राणबुद्धीन्द्रियदेवता वा न सन्निवेश: खलु लोककल्प: ॥ २० ॥ न स्वप्नजाग्रन्न च तत् सुषुप्तं न खं जलं भूरनिलोऽग्निरर्क: । संसुप्तवच्छून्यवदप्रतर्क्यं तन्मूलभूतं पदमामनन्ति ॥ २१ ॥

En la etapa inmanifestada de la naturaleza material, llamada pradhāna, no hay expresión de la palabra, ni mente, ni manifestación de los elementos sutiles comenzando por el mahat; tampoco existen los guṇas de bondad, pasión e ignorancia. Allí no hay prāṇa ni inteligencia, ni sentidos ni semidioses; no hay disposición definida de los sistemas planetarios. No están presentes los estados de sueño, vigilia y sueño profundo; no hay éter, agua, tierra, aire, fuego ni sol. La condición es como un sueño total o como el vacío, indescriptible; sin embargo, los sabios declaran que, por ser la sustancia original, el pradhāna es la base de la creación material.

Verse 21

न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं तमो रजो वा महदादयोऽमी । न प्राणबुद्धीन्द्रियदेवता वा न सन्निवेश: खलु लोककल्प: ॥ २० ॥ न स्वप्नजाग्रन्न च तत् सुषुप्तं न खं जलं भूरनिलोऽग्निरर्क: । संसुप्तवच्छून्यवदप्रतर्क्यं तन्मूलभूतं पदमामनन्ति ॥ २१ ॥

En el estado avyakta del pradhāna no hay sueño, ni vigilia, ni sueño profundo; no hay éter, agua, tierra, aire, fuego ni sol. Es como un dormir total o como el vacío, más allá de la palabra y del razonamiento; aun así, los conocedores del tattva afirman que el pradhāna es la sustancia raíz y el fundamento de la creación material.

Verse 22

लय: प्राकृतिको ह्येष पुरुषाव्यक्तयोर्यदा । शक्तय: सम्प्रलीयन्ते विवशा: कालविद्रुता: ॥ २२ ॥

Ésta es la aniquilación llamada prākṛtika: cuando, por la fuerza del tiempo, las energías del Purusha Supremo y de Su naturaleza material inmanifestada se desensamblan, quedan sin potencia y se funden totalmente en una sola realidad.

Verse 23

बुद्धीन्द्रियार्थरूपेण ज्ञानं भाति तदाश्रयम् । द‍ृश्यत्वाव्यतिरेकाभ्यामाद्यन्तवदवस्तु यत् ॥ २३ ॥

El conocimiento que resplandece como inteligencia, sentidos y objetos de los sentidos tiene por sostén último a la única Verdad Absoluta. Todo lo que tiene comienzo y fin carece de sustancia, por ser objeto percibido por sentidos limitados y por no ser diferente de su propia causa.

Verse 24

दीपश्चक्षुश्च रूपं च ज्योतिषो न पृथग् भवेत् । एवं धी: खानि मात्राश्च न स्युरन्यतमाद‍ृतात् ॥ २४ ॥

La lámpara, el ojo que ve por la luz de esa lámpara y la forma visible que se contempla no son, en esencia, diferentes del elemento fuego. Del mismo modo, la inteligencia, los sentidos y las percepciones no existen separados de la realidad suprema; aunque esa Verdad Absoluta permanece totalmente trascendente y distinta de ellos.

Verse 25

बुद्धेर्जागरणं स्वप्न: सुषुप्तिरिति चोच्यते । मायामात्रमिदं राजन् नानात्वं प्रत्यगात्मनि ॥ २५ ॥

Los tres estados de la inteligencia se llaman vigilia, sueño y sueño profundo. Oh Rey, la variedad de experiencias que así aparece en el alma interior es tan sólo māyā, ilusión.

Verse 26

यथा जलधरा व्योम्नि भवन्ति न भवन्ति च । ब्रह्मणीदं तथा विश्वमवयव्युदयाप्ययात् ॥ २६ ॥

Así como las nubes en el cielo se forman y luego se dispersan por la unión y disolución de sus partes, así este universo es creado y destruido en el Brahman por la agregación y desagregación de sus elementos.

Verse 27

सत्यं ह्यवयव: प्रोक्त: सर्वावयविनामिह । विनार्थेन प्रतीयेरन् पटस्येवाङ्ग तन्तव: ॥ २७ ॥

Oh Rey, se afirma que la causa ingrediente —las partes que componen toda cosa compuesta— puede percibirse como una realidad separada, tal como los hilos de una tela pueden percibirse aparte de la tela misma.

Verse 28

यत् सामान्यविशेषाभ्यामुपलभ्येत स भ्रम: । अन्योन्यापाश्रयात् सर्वमाद्यन्तवदवस्तु यत् ॥ २८ ॥

Todo lo que se experimenta como causa general y efecto particular es ilusión, pues causa y efecto existen sólo en relación mutua. En verdad, lo que tiene comienzo y fin es irreal.

Verse 29

विकार: ख्यायमानोऽपि प्रत्यगात्मानमन्तरा । न निरूप्योऽस्त्यणुरपि स्याच्चेच्चित्सम आत्मवत् ॥ २९ ॥

Aunque se perciba la transformación, sin referencia al Paramātmā no puede definirse en último término ni el cambio de un solo átomo. Para ser aceptado como realmente existente, algo debe poseer una cualidad semejante al espíritu puro: existencia eterna e inmutable.

Verse 30

न हि सत्यस्य नानात्वमविद्वान् यदि मन्यते । नानात्वं छिद्रयोर्यद्वज्ज्योतिषोर्वातयोरिव ॥ ३० ॥

En la Verdad Absoluta no hay dualidad material. La dualidad que percibe el ignorante es como la diferencia entre el cielo dentro de una vasija vacía y el cielo fuera de ella, como la diferencia entre el reflejo del sol en el agua y el sol en el firmamento, o como la diferencia entre el prāṇa en un cuerpo y el prāṇa en otro.

Verse 31

यथा हिरण्यं बहुधा समीयते नृभि: क्रियाभिर्व्यवहारवर्त्मसु । एवं वचोभिर्भगवानधोक्षजो व्याख्यायते लौकिकवैदिकैर्जनै: ॥ ३१ ॥

Así como los hombres, según sus fines, emplean el oro de muchas maneras en el camino de los tratos y por ello lo perciben en diversas formas, del mismo modo el Bhagavān Adhokṣaja, inaccesible a los sentidos materiales, es descrito por distintos tipos de personas con términos tanto comunes como védicos.

Verse 32

यथा घनोऽर्कप्रभवोऽर्कदर्शितो ह्यर्कांशभूतस्य च चक्षुषस्तम: । एवं त्वहं ब्रह्मगुणस्तदीक्षितो ब्रह्मांशकस्यात्मन आत्मबन्धन: ॥ ३२ ॥

Aunque la nube nace del sol y es visible gracias al sol, aun así produce oscuridad para el ojo que mira, el cual también es una expansión parcial del sol. Del mismo modo, el falso ego material, producto de Brahman y manifestado por Brahman, obstruye al alma individual —una porción de Brahman— para realizar al Brahman Supremo.

Verse 33

घनो यदार्कप्रभवो विदीर्यते चक्षु: स्वरूपं रविमीक्षते तदा । यदा ह्यहङ्कार उपाधिरात्मनो जिज्ञासया नश्यति तर्ह्यनुस्मरेत् ॥ ३३ ॥

Cuando la nube, nacida del sol, se desgarra, el ojo contempla la forma real del sol. Del mismo modo, cuando el alma destruye su cobertura de falso ego mediante la indagación en la ciencia trascendental, recupera su conciencia espiritual original.

Verse 34

यदैवमेतेन विवेकहेतिना मायामयाहङ्करणात्मबन्धनम् । छित्त्वाच्युतात्मानुभवोऽवतिष्ठते तमाहुरात्यन्तिकमङ्ग सम्प्लवम् ॥ ३४ ॥

Mi querido Parīkṣit: cuando el vínculo del alma, el falso ego hecho de māyā, es cortado con la espada del conocimiento discriminativo y se establece la realización del Señor Acyuta, la Suprema Alma, eso se llama ātyantika, la aniquilación última de la existencia material.

Verse 35

नित्यदा सर्वभूतानां ब्रह्मादीनां परन्तप । उत्पत्तिप्रलयावेके सूक्ष्मज्ञा: सम्प्रचक्षते ॥ ३५ ॥

Oh domador del enemigo, los conocedores de lo sutil declaran que todos los seres, начиная con Brahmā, atraviesan sin cesar procesos continuos de creación y disolución.

Verse 36

कालस्रोतोजवेनाशु ह्रियमाणस्य नित्यदा । परिणामिनामवस्थास्ता जन्मप्रलयहेतव: ॥ ३६ ॥

Arrastradas velozmente por la poderosa corriente del tiempo, todas las entidades materiales, sujetas al cambio, se erosionan sin cesar; sus diversas etapas de existencia son causas perpetuas de su nacimiento y disolución.

Verse 37

अनाद्यन्तवतानेन कालेनेश्वरमूर्तिना । अवस्था नैव द‍ृश्यन्ते वियति ज्योतिषामिव ॥ ३७ ॥

Estos estados, creados por el tiempo sin principio ni fin—representación impersonal del Señor Supremo—no se perciben, así como no se ven directamente los ínfimos cambios momentáneos de posición de los planetas en el cielo.

Verse 38

नित्यो नैमित्तिकश्चैव तथा प्राकृतिको लय: । आत्यन्तिकश्च कथित: कालस्य गतिरीद‍ृशी ॥ ३८ ॥

Así se describe el avance del tiempo mediante cuatro clases de disolución: continua, ocasional, elemental y final.

Verse 39

एता: कुरुश्रेष्ठ जगद्विधातु- र्नारायणस्याखिलसत्त्वधाम्न: । लीलाकथास्ते कथिता: समासत: कार्त्स्‍न्येन नाजोऽप्यभिधातुमीश: ॥ ३९ ॥

Oh el mejor de los Kurus, te he narrado en breve estas historias de los līlās del Señor Nārāyaṇa, creador del mundo y morada de toda existencia; ni siquiera Brahmā mismo podría describirlas en su totalidad.

Verse 40

संसारसिन्धुमतिदुस्तरमुत्तितीर्षो- र्नान्य: प्लवो भगवत: पुरुषोत्तमस्य । लीलाकथारसनिषेवणमन्तरेण पुंसो भवेद् विविधदु:खदवार्दितस्य ॥ ४० ॥

Para quien, abrasado por el fuego de innumerables pesares, desea cruzar el océano del saṁsāra, tan difícil de atravesar, no hay otra barca que la bhakti: el servicio devocional al sabor trascendental de las narraciones de las līlās del Bhagavān, el Purusottama. Sin ello, el hombre queda herido por múltiples puertas de dolor.

Verse 41

पुराणसंहितामेतामृषिर्नारायणोऽव्यय: । नारदाय पुरा प्राह कृष्णद्वैपायनाय स: ॥ ४१ ॥

Esta recopilación esencial de todos los Purāṇas fue dicha antaño por el Ṛṣi Nara-Nārāyaṇa, el infalible, a Nārada; y Nārada la repitió a Kṛṣṇa Dvaipāyana Vedavyāsa.

Verse 42

स वै मह्यं महाराज भगवान् बादरायण: । इमां भागवतीं प्रीत: संहितां वेदसम्मिताम् ॥ ४२ ॥

Oh Mahārāja, ese mismo Bhagavān Bādarāyaṇa (Vyāsadeva), complacido, me enseñó esta saṁhitā bhāgavatī, el Śrīmad-Bhāgavatam, cuya dignidad es igual a la de los cuatro Vedas.

Verse 43

इमां वक्ष्यत्यसौ सूत ऋषिभ्यो नैमिषालये । दीर्घसत्रे कुरुश्रेष्ठ सम्पृष्ट: शौनकादिभि: ॥ ४३ ॥

Oh el mejor de los Kurus, en Naimiṣāraṇya, durante el largo sacrificio, cuando sea preguntado por los sabios encabezados por Śaunaka, ese mismo Sūta Gosvāmī expondrá este Bhāgavatam a los ṛṣis reunidos.