षोडशद्रोणं जाङ्गलानां वर्षप्रमाणमध्यर्धमानूपानां देशवापानामर्धत्रयोदशाश्मकानाम् त्रयोविंशतिरवन्तीनाममितमपरान्तानां हैमन्यानां च कुल्यावापानां च कालतः ॥ कZ_०२.२४.०५ ॥
ṣoḍaśadroṇaṃ jāṅgalānāṃ varṣapramāṇamadhyardhamānūpānāṃ deśavāpānāmardhatrayodaśāśmakānām trayoviṃśatiravantīnām amitam aparāntānāṃ haimanyānāṃ ca kulyāvāpānāṃ ca kālataḥ
La medida estándar de la lluvia (varṣa-pramāṇa) es: dieciséis droṇas en las regiones áridas (jāṅgala); ocho y medio en las regiones pantanosas (ānūpa); doce y medio para las zonas Deśa y Vāpa; trece y medio para Aśmaka; veintitrés para Avanti; y para Aparānta no es fija (variable). Para los cultivos de invierno y para las siembras irrigadas por canal o zanja (kulyā-vāpa), debe evaluarse según la estación/el tiempo.
To calibrate taxation, sowing schedules, irrigation priorities, and famine-risk planning to local ecological realities rather than a single empire-wide norm.
It signals high variability/uncertainty, requiring flexible assessment instead of rigid targets—an administrative cue to rely on observation-based decisions.