Shloka 9

विष्ण्वाराधन-फलम् तथा वर्णधर्माः

Worship of Vishnu through Varṇa-dharma

Devanagari script

वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान् विष्णुर् आराध्यते पन्था नान्यस् तत्तोषकारणम्

Transliteration

varṇāśramācāravatā puruṣeṇa paraḥ pumān viṣṇur ārādhyate panthā nānyas tattoṣakāraṇam

Translation

For one who lives in accordance with the disciplines of varṇa and āśrama, the Supreme Person—Lord Viṣṇu—is worshipped thereby. There is no other path that is the cause of His satisfaction.

Word by Word

• वर्णाश्रमाचारवता: by one who follows varṇa-āśrama conduct
• वर्णाश्रमाचारवता: Karana (Instrument/Agent in passive/करण)
• Type: Adjective
• Root: वर्ण + आश्रम + आचार + वत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), एकवचन; समासः वर्णाश्रमाचारः यस्य सः (बहुव्रीहिः) इति सम्भाव्यः, परन्तु ‘-वत्’ प्रत्ययेन तद्धितान्त-विशेषणम्; व्यवहारतः ‘वर्णाश्रमाचारयुक्त’ इति

• पुरुषेण: by a person
• पुरुषेण: Karana (Instrument/Agent in passive/करण)
• Type: Noun
• Root: पुरुष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• परः: supreme
• परः: Visheshya-Visheshana (Predicate adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• पुमान्: Person (Supreme Being)
• पुमान्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुमांस्/पुमान् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• विष्णुः: Vishnu
• विष्णुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• आराध्यते: is worshipped
• आराध्यते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ-√राध् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), कर्मणि-प्रयोग (Passive), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• पन्था: path, way
• पन्था: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पथिन्/पन्था (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• न: not
• न: Sambandha (Negation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय (negation particle)

• अन्यः: other
• अन्यः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• तत्: of him/that
• तत्: Shashthi-Sambandha (Genitive/षष्ठीसम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्ध (of him/that)

• तोष: satisfaction
• तोष: Sambandha (In compound/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तोष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-सम्बन्धे (in compound)

• कारणम्: cause, means
• कारणम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कारण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः तस्य तोषस्य कारणम् (षष्ठी-तत्पुरुषः)

Speaker

Sage Parāśara (teaching Maitreya)

Philosophical Teaching

Concept: वर्णाश्रमाचार-युक्तजीवनमेव विष्ण्वाराधन-मार्गः; तदेव तत्तोषकारणं, अन्यः पन्था न।

Vedantic Theme: Dharma

Application: स्वधर्मे स्थितिः (कर्तव्यनिष्ठा), आचार-शुद्धिः, तथा कर्माणि भगवत्प्रीत्यर्थं समर्प्य आचरेत्।

Vishishtadvaita: कर्म-आचारः अपि उपासना-रूपः—जीवः भगवतः शेषः; स्वकर्म-पालनं तस्य तुष्ट्यर्थं इति (शेषत्व-समर्पण)।

Vaishnava Theology

Vishnu Form: Para-Brahman

Bhakti Type: Dasya

Characters & Entities

• Vishnu

FAQs

What is the significance of varṇa-āśrama in the Vishnu Purana?

This verse presents varṇa-āśrama conduct as a direct mode of worship, framing social-spiritual duty as an offering that pleases Viṣṇu.

How does Sage Parāśara explain the path to pleasing Viṣṇu here?

Parāśara emphasizes that disciplined life according to one’s ordained duties is itself the effective ‘path’ (panthā) for propitiating the Supreme Person.

What is the theological importance of Lord Viṣṇu in this context?

Viṣṇu is identified as the Para Pumān, the supreme reality and personal Lord, whose satisfaction is the ultimate measure and purpose of dharma.