Skanda Purana — Vishnu Khanda, Shloka 4

Devanagari script

हस्ते कृत्वा हेमपात्रं हविःपूर्णमनुत्तमम् । तस्मिन्हविषि संकीर्णं वैष्णवं तेज उत्तमम् । चतुर्विधं विभज्यैव पत्नीभ्यो दत्तवान्नृपः

Transliteration

haste kṛtvā hemapātraṃ haviḥpūrṇamanuttamam | tasminhaviṣi saṃkīrṇaṃ vaiṣṇavaṃ teja uttamam | caturvidhaṃ vibhajyaiva patnībhyo dattavānnṛpaḥ

Translation

Taking in his hand a golden vessel filled with unsurpassed sacrificial oblation, within that offering was mingled the supreme Vaiṣṇava radiance. The king divided it into four portions and gave them to his queens.

Word by Word

• हस्ते: in (his) hand
• हस्ते: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: हस्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; अधिकरण

• कृत्वा: having made/placed
• कृत्वा: Kriya (Gerundial/पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययभाव-क्रियाविशेषण (gerund); पूर्वकालिक क्रिया

• हेम-पात्रम्: a golden vessel
• हेम-पात्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: हेम (प्रातिपदिक) + पात्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्म

• हविः-पूर्णम्: filled with oblation
• हविः-पूर्णम्: Karma (Object-qualifier/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: हविस् (प्रातिपदिक) + पूर्ण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; पात्रम् विशेषयति

• अनुत्तमम्: unsurpassed, excellent
• अनुत्तमम्: Karma (Object-qualifier/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अनुत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• तस्मिन्: in that (vessel/oblation)
• तस्मिन्: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; अधिकरण

• हविषि: in the oblation
• हविषि: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: हविस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; अधिकरण

• संकीर्णम्: mixed, intermingled
• संकीर्णम्: Karma (Object-qualifier/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम्+कॄ (धातु) → संकीर्ण (कृदन्त, क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्यय (past passive participle)

• वैष्णवम्: Viṣṇu-related, Vaiṣṇava
• वैष्णवम्: Karma (Object-qualifier/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वैष्णव (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तेजः विशेषयति

• तेजः: radiance, energy
• तेजः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तेजस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; (वाक्ये) कर्म/वस्तु

• उत्तमम्: excellent
• उत्तमम्: Karma (Object-qualifier/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• चतुर्विधम्: fourfold
• चतुर्विधम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: चतुर् (संख्या-प्रातिपदिक) + विध (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्म-विशेषण

• विभज्य: having divided
• विभज्य: Kriya (Gerundial/पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि+भज् (धातु)
• Form: ल्यप्-प्रत्ययान्त अव्यय (absolutive/gerund); पूर्वकालिक क्रिया

• एव: indeed, just
• एव: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; निश्चयार्थक/अवधारण (emphatic particle)

• पत्नीभ्यः: to the wives
• पत्नीभ्यः: Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: पत्नी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति (सम्प्रदान), बहुवचन

• दत्तवान्: gave
• दत्तवान्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दा (धातु) → दत्तवत् (कृदन्त, क्तवत्)
• Form: क्तवत्-प्रत्ययान्त कृदन्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; परोक्षभूतार्थे/भूतकर्म (periphrastic perfect sense)

• नृपः: the king
• नृपः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नृप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्ता

Speaker

Agastya (continuing narration)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kṣīrodaka

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: A radiant golden vessel brimming with sanctified havis is held aloft; within it a visible aura of Vaiṣṇava tejas shimmers. Daśaratha divides it into four portions and offers it to his queens, who receive it with reverence.

Characters & Entities

• Daśaratha
• Vaiṣṇava tejas
• Queens of Daśaratha

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Divine grace is conveyed through sanctified offerings; sharing rightly within dharmic household order bears auspicious fruit.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Implicitly the Kṣīrodaka-associated Ayodhyā locale where the Putreṣṭi episode is anchored.

What ritualistic prescription is mentioned?

Handling the consecrated havis and its proper division/distribution as part of the yajña’s ordained sequence.