Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 56

Devanagari script

निद्रा तंद्रा तथाऽलस्यं पैशुन्यमिति ते दश । एते रक्षंति सततं सोमेशं तीर्थनायकम्

Transliteration

nidrā taṃdrā tathā'lasyaṃ paiśunyamiti te daśa | ete rakṣaṃti satataṃ someśaṃ tīrthanāyakam

Translation

Sleep, drowsiness, and sloth, and slander as well—thus the ten are made complete. These ever ‘stand guard’ over Someśa, lord of the tīrtha, leader of the sacred ford.

Word by Word

• निद्रा: sleep
• निद्रा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: निद्रा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (1st/Nominative), एकवचनम्

• तंद्रा: drowsiness
• तंद्रा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तन्द्रा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (1st/Nominative), एकवचनम्

• तथा: and likewise
• तथा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: समुच्चय/प्रकारवाचक-अव्ययम् (adverb: likewise/also)

• आलस्यम्: laziness
• आलस्यम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: आलस्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (1st/Nominative), एकवचनम्

• पैशुन्यम्: slander/backbiting
• पैशुन्यम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पैशुन्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (1st/Nominative), एकवचनम्

• इति: thus
• इति: Sambandha (Marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरण/समाप्त्यर्थक-अव्ययम् (quotative particle: thus)

• ते: those
• ते: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (1st/Nominative), बहुवचनम्; संकेतार्थः (those)

• दश: ten
• दश: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दशन् (प्रातिपदिक)
• Form: (सामान्यतः) प्रथमा-विभक्तिः (1st/Nominative), बहुवचनार्थे; संख्यावाचकः (ten)

• एते: these
• एते: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (1st/Nominative), बहुवचनम्

• रक्षन्ति: protect/guard
• रक्षन्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: रक्ष् (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुषः (3rd person), बहुवचनम्; परस्मैपदम्

• सततम्: constantly
• सततम्: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सतत (प्रातिपदिक)
• Form: क्रियाविशेषणरूपेण द्वितीया-एकवचन-प्रयोगः (adverbial accusative: always/constantly)

• सोमेशम्: Someśa (Lord of Soma)
• सोमेशम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सोम-ईश (प्रातिपदिक); सोम (प्रातिपदिक) + ईश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (2nd/Accusative), एकवचनम्; ‘सोमस्य ईशः’

• तीर्थनायकम्: leader of the sacred ford (tīrtha)
• तीर्थनायकम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ-नायक (प्रातिपदिक); तीर्थ (प्रातिपदिक) + नायक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (2nd/Accusative), एकवचनम्; ‘तीर्थस्य नायकः’

Speaker

Śiva (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Someśa (tīrtha-nāyaka) at Prabhāsa

Type: temple

Visual Art Cues

Scene: At the gateway of Someśa’s shrine stand ten symbolic sentinels—Sleep, Drowsiness, Sloth, Slander, and the earlier vices—subtly restraining an inattentive pilgrim, while a disciplined devotee passes with lamp and mantra.

Characters & Entities

• Someśa/Someśvara
• Tīrtha (Prabhāsa)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Inner dullness and harmful speech become ‘gatekeepers’ that prevent a seeker from approaching the holy.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Prabhāsa-tīrtha under the lordship of Someśvara (Someśa).

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite; the implied instruction is to overcome these hindrances to reach and worship at the tīrtha.