Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 75

Devanagari script

येऽन्येपि निवसंत्यत्र पशवः पक्षिणो मृगाः । तेऽपि सौहार्द्दनिर्मुक्ताः सस्पर्द्धा इतरेतरम्

Transliteration

ye'nyepi nivasaṃtyatra paśavaḥ pakṣiṇo mṛgāḥ | te'pi sauhārddanirmuktāḥ sasparddhā itaretaram

Translation

Even the other beings who live here—cattle, birds, and deer—are likewise free from amity, competing with one another.

Word by Word

• ये: who (those who)
• ये: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative), बहुवचनम् (Plural)

• अन्ये: other
• अन्ये: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्; विशेषणम् (adjectival)

• अपि: also/even
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपातः (particle), समुच्चय/अपि-अर्थे (also/even)

• निवसन्ति: dwell/live
• निवसन्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नि√वस् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present), परस्मैपदम्, प्रथम-पुरुषः (3rd person), बहुवचनम्

• अत्र: here
• अत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्ययम् (adverb of place)

• पशवः: animals/beasts
• पशवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पशु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्

• पक्षिणः: birds
• पक्षिणः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पक्षिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्

• मृगाः: deer/wild animals
• मृगाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मृग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्

• ते: they/those
• ते: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्

• अपि: also
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपातः (particle), अपि-अर्थे (also)

• सौहार्दनिर्मुक्ताः: freed from friendship/affection
• सौहार्दनिर्मुक्ताः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सौहार्द (प्रातिपदिक) + निर्मुक्त (कृदन्त; नि√मुच्)
• Form: तत्पुरुष-समासः (सौहार्दात् निर्मुक्ताः); पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्; भूतकृदन्त-विशेषणम् (past participle used adjectivally)

• सस्पर्धाः: rivalrous/competitive
• सस्पर्धाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: स (उपसर्ग-सदृश) + स्पर्धा (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, बहुवचनम्; विशेषणम्; ‘स्पर्धा’ (competition) युक्ताः (having rivalry) इत्यर्थे

• इतरेतरम्: with one another/mutually
• इतरेतरम्: Sambandha (Reciprocal/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इतरेतर (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाव-प्रयोगवत् परस्पर-अर्थे (reciprocal adverbial use), द्वितीया-एकवचन-रूपेण अव्ययवत्

Speaker

Unspecified (continuation of the same narration to Lakṣmaṇa)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A sacred landscape where deer, cattle, and birds cluster near water yet eye one another with tension—heads lowered, wings half-spread—suggesting rivalry in a place otherwise holy.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The narrative intensifies the doctrine of place-power by showing even animal behavior reflecting the kṣetra’s peculiar influence.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The broader passage glorifies a tīrtha within a five-krośa sacred region in Nāgarakhaṇḍa, Adhyāya 20.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite here; it supports the later instruction to perform tīrtha-snāna.