Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 35

Devanagari script

पक्ष्ममण्डलमेकं तु द्वितीयं चर्ममण्डलम् । शुक्लं तृतीयं कथित चतुर्थं कृष्णमण्डलम्

Transliteration

pakṣmamaṇḍalamekaṃ tu dvitīyaṃ carmamaṇḍalam | śuklaṃ tṛtīyaṃ kathita caturthaṃ kṛṣṇamaṇḍalam

Translation

The first is the circle of the eyelashes; the second is the circle of the skin. The third is spoken of as the white circle, and the fourth as the dark circle.

Word by Word

• पक्ष्ममण्डलम्: the circle/region of eyelashes
• पक्ष्ममण्डलम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पक्ष्म (प्रातिपदिक) + मण्डल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (पक्ष्मणः मण्डलम्)

• एकम्: one; the first
• एकम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; संख्याविशेषणम्

• तु: but/indeed
• तु: Sambandha (Discourse particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (contrast/emphasis particle)

• द्वितीयम्: second
• द्वितीयम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: द्वितीय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; क्रमवाचकविशेषणम्

• चर्ममण्डलम्: the circle/region of skin
• चर्ममण्डलम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: चर्म (प्रातिपदिक) + मण्डल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (चर्मणः मण्डलम्)

• शुक्लम्: white
• शुक्लम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शुक्ल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; गुणवाचकविशेषणम्

• तृतीयम्: third
• तृतीयम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तृतीय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; क्रमवाचकविशेषणम्

• कथितम्: is said/called
• कथितम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कथ् (धातु) + क्त (कृदन्त प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त-प्रत्ययान्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; ‘said/called’

• चतुर्थम्: fourth
• चतुर्थम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चतुर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; क्रमवाचकविशेषणम्

• कृष्णमण्डलम्: the black circle/region
• कृष्णमण्डलम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कृष्ण (प्रातिपदिक) + मण्डल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; कर्मधारयः (कृष्णं मण्डलम्)

Speaker

Lomaharṣaṇa (Sūta) (deduced from Māheśvarakhaṇḍa narrative convention)

Visual Art Cues

Scene: A sage-teacher points to a stylized eye diagram showing concentric rings: lash-ring, skin-ring, white sclera-ring, dark iris-ring, in a calm āśrama setting.

Characters & Entities

• Pakṣma-maṇḍala
• Carma-maṇḍala
• Śukla-maṇḍala
• Kṛṣṇa-maṇḍala

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The text encourages precise observation of embodied reality, treating the body as a structured field governed by sacred order.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

None; this section is not a pilgrimage eulogy.

What ritualistic prescription is mentioned?

No ritual instruction appears here.