Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 35

Devanagari script

पूर्वं पाशुपतो योगस्ततस्तीर्थं सितासितम् । ततोप्येकमनायासमविमुक्तं विमुक्तिदम्

Transliteration

pūrvaṃ pāśupato yogastatastīrthaṃ sitāsitam | tatopyekamanāyāsamavimuktaṃ vimuktidam

Translation

First is the Pāśupata yoga; next the sacred tīrtha called Sitāsita; yet beyond even these is the single effortless way—Avimukta, the giver of liberation.

Word by Word

• पूर्वम्: formerly; first
• पूर्वम्: Adhikarana (Temporal locus/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: पूर्व (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषण/adverb): 'पूर्वम्' = 'पूर्वकाले/at first'

• पाशुपतः: Pāśupata (Śaiva)
• पाशुपतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पाशुपत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विशेष्य-रूपेण 'योगः' इत्यस्य

• योगः: yoga; discipline
• योगः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: योग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• ततः: thereafter
• ततः: Adhikarana (Temporal locus/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (तद्-प्रातिपदिकात्)
• Form: अव्यय (सम्बन्ध/क्रमसूचक adverb): 'ततः' = 'तस्मात् अनन्तरम्/thereafter'

• तीर्थम्: pilgrimage place; ford
• तीर्थम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• सित: white; bright
• सित: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सित (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; 'तीर्थम्' इत्यस्य विशेषणम्

• असितम्: dark; black
• असितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: असित (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; 'तीर्थम्' इत्यस्य विशेषणम्

• ततः: then; from that
• ततः: Adhikarana (Temporal locus/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (तद्-प्रातिपदिकात्)
• Form: अव्यय (क्रमसूचक adverb): 'ततः' = 'तस्मात् अपि परम्/then further'

• अपि: also; even
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय (निपात/particle): 'अपि' = 'also/even'

• एकम्: one; single
• एकम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; 'अविमुक्तम्' इत्यस्य विशेषणम्

• अनायासम्: effortless; without strain
• अनायासम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अनायास (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; 'अविमुक्तम्' इत्यस्य विशेषणम्

• अविमुक्तम्: Avimukta (Kāśī)
• अविमुक्तम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अविमुक्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; काशी-क्षेत्रनाम

• विमुक्तिदम्: giver of liberation
• विमुक्तिदम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विमुक्ति + द (प्रातिपदिक; द = दा-धातोः कृत् 'द'/'द' प्रत्ययार्थः 'दाता')
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; 'अविमुक्तम्' इत्यस्य विशेषणम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (विमुक्तेः दः = विमुक्तिदः)

Speaker

Skanda (deduced; Kāśī-khaṇḍa commonly Skanda speaking to Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Avimukta; Sitāsita-tīrtha (as a named tīrtha within the Kāśī sacred complex)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: null

Visual Art Cues

Scene: A didactic tableau: Śiva as Viśveśvara radiating calm light over the Avimukta-maṇḍala; in the foreground, symbolic offerings representing Pāśupata yoga and the Sitāsita tīrtha are shown as steps leading to the central, effortless liberation of Kāśī.

Characters & Entities

• Pāśupata Yoga
• Sitāsita Tīrtha
• Avimukta
• Kāśī
• Śiva

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Among disciplines and tīrthas, Avimukta (Kāśī) is praised as the most direct and effortless giver of liberation.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Avimukta (the liberating sacred zone of Kāśī) and also Sitāsita tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

It points to Pāśupata yoga and tīrtha-sevā, while exalting Avimukta as the supreme liberating means.