Mantra 2
Sukta 9.104
Devata: Soma Pavamāna (with implicit orientation toward Indra as dvi-śavas)
Samhita Patha (Devanagari)
समी वत्सं न मातृभिः सृजता गयसाधनम् । देवाव्यं मदमभि द्विशवसम् ॥
Samhita Patha (IAST)
समी॑ व॒त्सं न मा॒तृभि॑: सृ॒जता॑ गय॒साध॑नम् । दे॒वा॒व्यं१॒॑ मद॑म॒भि द्विश॑वसम् ॥
Transliteration
samī́ vatsáṃ ná mātṛ́bhiḥ sṛjáta gaya-sā́dhanam | devāvyàṃ mádam abhí dví-śavasam ||
Translation
Release him together, like a calf to its mothers—this delight that accomplishes life and being. Let the divine, sheep’s-wool-filtered ecstasy press toward the one of double strength.
Padapatha (Word Analysis)
सम् । ई॒म् इति॑ । व॒त्सम् । न । मा॒तृऽभिः॑ । सृ॒जत॑ । ग॒य॒ऽसाध॑नम् । दे॒व॒ऽअ॒व्य॑म् । मद॑म् । अ॒भि । द्विऽश॑वसम् ॥सम् । ईम् इति । वत्सम् । न । मातृभिः । सृजत । गयसाधनम् । देवअव्यम् । मदम् । अभि । द्विशवसम् ॥sam | īm iti | vatsam | na | mātṛ-bhiḥ | sṛjata | gaya-sādhanam | deva-avyam | madam | abhi | dvi-śavasam
Word by Word
समीtogether, jointly
समी:
Adhikaraṇa (क्रियाविशेषण-रूपेण)
TypeIndeclinable
Rootसम् (उपसर्ग) + इ (अव्यय-रूप) / सम् (प्रातिपदिक-आधारित अव्यय)
वत्सम्the calf
वत्सम्:
Karma
TypeNoun
Rootवत्स (प्रातिपदिक)
नlike, as
न:
— (उपमान-सूचक)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
मातृभिःby the mothers
मातृभिः:
Kartā (बहुवचनकर्तृ; ‘मातृभिः’ = ‘मातृरूपैः/मातृवत् जनैः’ कर्तृ-समूहः)
TypeNoun
Rootमातृ (प्रातिपदिक)
सृजतrelease, let loose
सृजत:
— (मुख्यक्रिया)
TypeVerb
Rootसृज् (धातु)
गयसाधनम्the life-/vitality-winning (one)
गयसाधनम्:
Karma (वत्सम् इत्यस्य विशेषणम्/अप्पोज़िशन)
TypeNoun/Adjective (epithet)
Rootगय-साधन (समास-प्रातिपदिक; साधन < √साध्)
देवाव्यम्godly/divine (fit for the gods)
देवाव्यम्:
Karma (मदम् इत्यस्य विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootदेवाव्य (प्रातिपदिक; ‘देव’ + ‘अव्य’/‘अव्य’ इत्यादि-आधारः; सोमस्य विशेषणम्)
मदम्intoxicating exhilaration; intoxication
मदम्:
Karma
TypeNoun
Rootमद (प्रातिपदिक)
अभिtowards, upon
अभि:
Adhikaraṇa/दिशा-निर्देश (क्रियाविशेषण-रूपेण)
TypeIndeclinable
Rootअभि (उपसर्ग/अव्यय)
द्विशवसम्of double might/strength
द्विशवसम्:
Karma (मदम्/सोमम् इत्यस्य विशेषणम्; ‘of double strength’)
TypeAdjective
Rootद्वि-शवस् (समास-प्रातिपदिक; शवस् ‘strength, might’)