Mantra 2
Sukta 8.38
Rishi: Śyāvāśva Ātreya
Devata: Indrāgnī
Chandas: Gāyatrī
Samhita Patha (Devanagari)
तोशासा रथयावाना वृत्रहणापराजिता । इन्द्राग्नी तस्य बोधतम् ॥
Samhita Patha (IAST)
तो॒शासा॑ रथ॒यावा॑ना वृत्र॒हणाप॑राजिता । इन्द्रा॑ग्नी॒ तस्य॑ बोधतम् ॥
Transliteration
toṣā́sā ratha-yā́vānā vṛtra-hánā́parājitā | indrā́gnī tásya bodhatam ||
Translation
Delighting (in the offering), moving with the chariot of dynamic force, slayers of the Coverer and unconquered—O Indra and Agni, awaken to this (our rite).
Padapatha (Word Analysis)
तो॒षासा॑ । र॒थ॒ऽयावा॑ना । वृ॒त्र॒ऽहना॑ । अप॑राऽजिता । इन्द्रा॑ग्नी॒ इति॑ । तस्य॑ । बो॒ध॒त॒म् ॥तोषासा । रथयावाना । वृत्रहना । अपराजिता । इन्द्राग्नी इति । तस्य । बोधतम् ॥toṣāsā | ratha-yāvānā | vṛtra-hanā | aparājitā | indrāgnī iti | tasya | bodhatam
Word by Word
तोशासाwith zeal / by encouragement
तोशासा:
करण (adverbial-instrumental: ‘उत्साह/प्रेरणा के द्वारा’)
TypeNoun (abstract) / Adjective (instrumental used adverbially)
Rootतोशास्- (प्रातिपदिक; ‘उत्साह/तुष्टि/प्रेरणा’ से) अथवा √तुष्/√तोष् (तोषयति) से व्युत्पन्न
रथयावानाgoing by chariot / chariot-riding
रथयावाना:
कर्तृ (विशेषणरूपेण कर्तृ-सम्बन्ध: ‘रथ से जाने वाले’)
TypeAdjective (dual)
Rootरथ- (प्रातिपदिक) + √या ‘गच्छति’ (यावान- कृत्/विशेषण-आधार)
वृत्रहणाVṛtra-slayers
वृत्रहणा:
कर्तृ (विशेषण: ‘वृत्र का वध करने वाले’)
TypeAdjective (compound epithet)
Rootवृत्र- (प्रातिपदिक) + √हन् ‘हनति’ (घ्न/हन्-समास: -हन् → -हणा द्विवचने)
अपराजिताunconquered / invincible
अपराजिता:
कर्तृ (विशेषण: ‘अपराजेय’)
TypeAdjective
Rootअ- (निषेध) + पराजित- (√जि ‘जयति’ से क्त) → अपराजित-
इन्द्राग्नीIndra and Agni
इन्द्राग्नी:
कर्तृ (सम्बोधनार्थक-प्रयोग; क्रिया ‘बोधतम्’ के कर्तृ/सम्बोधित)
TypeNoun (deity name, dual)
Rootइन्द्र- + अग्नि- (द्वन्द्व समास)
तस्यof him/it; his
तस्य:
सम्बन्ध (genitive: ‘उसका/उसके’)
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम)
बोधतम्take notice (you two); be aware
बोधतम्:
क्रिया (आह्वान: ‘ध्यान दो/जानो’)
TypeVerb
Root√बुध् (बोधति ‘जानना/जागना/ध्यान देना’)