HomeRig VedaMandala 6Sukta 68Mantra 1
Next Mantra

Mantra 1

Sukta 6.68

Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) tradition (Sukta 6.68).
Devata: Indra–Varuṇa (dual).
Chandas: Triṣṭubh.

श्रुष्टी वां यज्ञ उद्यतः सजोषा मनुष्वद्वृक्तबर्हिषो यजध्यै । आ य इन्द्रावरुणाविषे अद्य महे सुम्नाय मह आववर्तत् ॥

श्रु॒ष्टी वां॑ य॒ज्ञ उद्य॑तः स॒जोषा॑ मनु॒ष्वद्वृ॒क्तब॑र्हिषो॒ यज॑ध्यै । आ य इन्द्रा॒वरु॑णावि॒षे अ॒द्य म॒हे सु॒म्नाय॑ म॒ह आ॑व॒वर्त॑त् ॥

śruṣṭī́ vā́m yajñá údyataḥ sajóṣā manuṣvád vṛktábarhiṣo yájadhyai | ā́ ya indrā́varuṇāv íṣe adyá mahé sumnā́ya mahá āvavártat ||

Ready is the sacrifice for you, harmonious in its movement, with the strewn seat prepared in the human way, to adore: it has turned toward you, O Indra and Varuṇa, today for the great impulsion and for the great delight of grace.

श्रु॒ष्टी । वा॒म् । य॒ज्ञः । उत्ऽय॑तः । स॒ऽजोषाः॑ । म॒नु॒ष्वत् । वृ॒क्तऽब॑र्हिषः । यज॑ध्यै । आ । यः । इन्द्रा॒वरु॑णौ । इ॒षे । अ॒द्य । म॒हे । सु॒म्नाय॑ । म॒हे । आ॑ऽव॒वर्त॑त् ॥श्रुष्टी । वाम् । यज्ञः । उत्यतः । सजोषाः । मनुष्वत् । वृक्तबर्हिषः । यजध्यै । आ । यः । इन्द्रावरुणौ । इषे । अद्य । महे । सुम्नाय । महे । आववर्तत् ॥śruṣṭī | vām | yajñaḥ | ut-yataḥ | sa-joṣāḥ | manuṣvat | vṛkta-barhiṣaḥ | yajadhyai | ā | yaḥ | indrāvaruṇau | iṣe | adya | mahe | sumnāya | mahe | āvavartat

श्रु॒ष्टी(your) ready obedience / attentive service (twofold)
श्रु॒ष्टी:
Kartā (वाक्य का कर्तृ-पद; ‘श्रुष्टी’ = ‘आज्ञापालन/सेवा’ रूपेण) अथवा विधेय-विशेषण
TypeNoun
Rootश्रु॒ष्टि- (स्त्री. प्रातिपदिक; √श्रु ‘श्रवणे’ से निष्पन्न भाव/कर्तृवाचक) अथवा ‘श्रु॒ष्टि’ = ‘श्रवण/आज्ञापालन’
वाम्of you two / to you two
वाम्:
Sampradāna/सम्बन्ध (युवयोः—‘of you two’/‘to you two’)
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
यज्ञःthe sacrifice
यज्ञः:
Kartā
TypeNoun
Rootयज्ञ- (पुं. प्रातिपदिक; √यज् ‘देवपूजासंगतिकरणदानेषु’)
उद्यतःraised / set up
उद्यतः:
Kartā-विशेषण (यज्ञस्य)
TypeAdjective
Rootउद्-√यम् (यम् ‘उपरमे/नियमे/उन्नये’) → ‘उद्यत’ (कृदन्त)
सजोषाःin harmonious companionship / together in accord
सजोषाः:
Kartā-विशेषण (यज्ञस्य)
TypeAdjective
Rootस-जो॒षस् (अव्ययीभाव/तत्पुरुष; ‘जो॒ष’ = ‘सन्तोष/अनुकूलता/सहभाव’)
मनुष्वत्like Manu / in the manner of men (according to ancient rite)
मनुष्वत्:
Kriyā-viśeṣaṇa (यजध्यै/यज्ञस्य)
TypeAdverb/Adjectival indeclinable
Rootमनुष् (प्रातिपदिक) + वत् (तद्धित) → मनुष्वत्
वृक्तबर्हिषःwhose sacrificial grass is strewn/spread
वृक्तबर्हिषः:
Kartā-विशेषण (यज्ञस्य)
TypeAdjective
Rootवृक्त- (√वृज्/√वृक् ‘छेदने/वर्जने’ क्त) + बर्हिस् (नपुं. प्रातिपदिक) → बहुव्रीहि ‘वृक्तबर्हिस्’
यजध्यैto worship / to sacrifice
यजध्यै:
Prayojana (उद्देश्य)
TypeVerb (infinitive) / verbal noun
Root√यज् (देवपूजासंगतिकरणदानेषु)
hither / forth
:
Kriyā-viśeṣaṇa
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग/निपात)
यःwho
यः:
Kartā (सापेक्ष-सम्बन्ध; ‘यः … आववर्तत्’)
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
इन्द्रावरुणौIndra and Varuṇa
इन्द्रावरुणौ:
Sampradāna/सम्बोधन-आश्रय (देवद्वय)
TypeNoun (dual deity name)
Rootइन्द्र- + वरुण- (द्वन्द्व समास)
अविषेfor help / for protection
अविषे:
Sampradāna (लाभार्थ/उद्देश्य: ‘सहायत्वाय/रक्षणाय’)
TypeNoun
Rootअवि- (प्रातिपदिक ‘रक्षा/सहाय’?) अथवा √अव् ‘रक्षणे’ से निष्पन्न; ‘अवि’ = ‘सहाय/रक्षक’ + -षे (दत्तिव एकवचन)
अद्यtoday / now
अद्य:
Adhikaraṇa (कालाधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootअद्य (अव्यय)
महेfor the great (purpose) / for greatness
महे:
Sampradāna (लाभार्थ: ‘महत्त्वाय/महते’)
TypeNoun/Adjective (substantivized)
Rootमहि- (नपुं./पुं. प्रातिपदिक ‘महत्त्व/महान्’) अथवा √मह् ‘पूजायाम्/वर्धने’ से; यहाँ दत्तिव
सुम्नायfor favor / for blessing
सुम्नाय:
Sampradāna
TypeNoun
Rootसुम्न- (नपुं. प्रातिपदिक ‘अनुग्रह/कृपा/कल्याण’)
महःgreat / of greatness
महः:
सम्बन्ध/विशेषण (सुम्नस्य)
TypeNoun
Rootमहि/महस्- (नपुं. प्रातिपदिक ‘महत्त्व/महान् बल/महिमा’)
towards / hither
:
Kriyā-viśeṣaṇa
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग/निपात)
आववर्तत्turned/returned (towards) / came around
आववर्तत्:
Kriyā (मुख्य क्रिया)
TypeVerb
Rootआ-√वृत् (वृत् ‘वर्तने/आवर्तने’)