Mantra 12
Sukta 6.61
Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya
Devata: Sarasvatī
Chandas: Triṣṭubh (probable)
Samhita Patha (Devanagari)
त्रिषधस्था सप्तधातुः पञ्च जाता वर्धयन्ती । वाजेवाजे हव्या भूत् ॥
Samhita Patha (IAST)
त्रि॒ष॒धस्था॑ स॒प्तधा॑तु॒: पञ्च॑ जा॒ता व॒र्धय॑न्ती । वाजे॑वाजे॒ हव्या॑ भूत् ॥
Transliteration
triṣadhásthā saptádhātuḥ páñca jātā́ vardháyantī | vā́je-vāje hávyā bhūt ||
Translation
Established in the three seats, forming the sevenfold order, born in the fivefold becoming, she who increases our growth—may she become our invoked Power in every gaining of plenitude of force.
Padapatha (Word Analysis)
त्रि॒ऽस॒धस्था॑ । स॒प्तऽधा॑तुः । पञ्च॑ । जा॒ता । व॒र्धय॑न्ती । वाजे॑ऽवाजे । हव्या॑ । भू॒त् ॥त्रिसधस्था । सप्तधातुः । पञ्च । जाता । वर्धयन्ती । वाजेवाजे । हव्या । भूत् ॥tri-sadhasthā | sapta-dhātuḥ | pañca | jātā | vardhayantī | vāje--vāje | havyā | bhūt
Word by Word
त्रिषधस्थाhaving three seats/abodes; threefold-stationed
त्रिषधस्था:
कर्तृ (वर्धयन्ती का विशेषण/कर्तृ-सम्बन्ध) अथवा विशेष्य-रूपेण कर्तृ
TypeNoun/Adjective (बहुव्रीहि/तत्पुरुष-समास)
Rootत्रि-षध-स्था (प्रातिपदिक; ‘त्रि’ + ‘षध’ (षड्/षध् ‘six’ का वैदिक रूप) + ‘स्था’ (स्थान ‘standing/abode’))
सप्तधातुःhaving seven constituents; sevenfold in elements
सप्तधातुः:
कर्तृ (वर्धयन्ती का विशेषण) अथवा विशेष्य-रूपेण कर्तृ
TypeAdjective/Noun (समास)
Rootसप्त-धातु (प्रातिपदिक; ‘सप्त’ + ‘धातु’ ‘constituent/element’)
पञ्चfive
पञ्च:
विशेषण (जाताः का) / कर्तृ-सम्बन्ध
TypeNumeral (indeclinable-like in use) / Adjective
Rootपञ्चन् (संख्या-प्रातिपदिक)
जाताःborn; produced
जाताः:
कर्तृ (वर्धयन्ती के साथ संबद्ध ‘पञ्च जाताः’ = ‘five born (ones)’)
TypeParticiple (Adjective) / Kṛdanta
Root√जन् (जनि) → जात (कृदन्त, भूतकृदन्त/क्त)
वर्धयन्तीincreasing; causing to grow; nourishing
वर्धयन्ती:
कर्तृ (मुख्य कर्तृ—स्त्रीलिङ्ग देवता/नदी आदि)
TypeVerb (present participle) / Kṛdanta
Root√वृध् (वर्धते/वर्धयति)
वाजेवाजेin each race/contest; at every winning of prizes
वाजेवाजे:
अधिकरण (where/when the action is effective)
TypeNoun (reduplicated phrase; locative) / Indeclinable-like repetition
Rootवाज (प्रातिपदिक ‘prize, strength, food, victory’)
हव्याःoblations; things to be offered
हव्याः:
कर्तृ (भूत् के साथ: ‘havyāḥ bhūt’ = ‘the oblations became/are’) अथवा कर्म-सम्बन्ध (प्रसङ्गानुसार)
TypeNoun/Adjective
Rootहव्य (प्रातिपदिक; √हु ‘to offer’ से ‘that which is to be offered’/‘oblation-worthy’)
भूत्became; came to be
भूत्:
क्रिया (समाप्ति/अस्तित्व-प्रदर्शन)
TypeVerb
Root√भू (भवति)