Mantra 8
Sukta 6.54
Rishi: Bharadvāja (Bārhaspatya) tradition
Devata: Pūṣan
Chandas: Triṣṭubh (probable; confirm in critical edition)
Samhita Patha (Devanagari)
शृण्वन्तं पूषणं वयमिर्यमनष्टवेदसम् । ईशानं राय ईमहे ॥
Samhita Patha (IAST)
शृ॒ण्वन्तं॑ पू॒षणं॑ व॒यमिर्य॒मन॑ष्टवेदसम् । ईशा॑नं रा॒य ई॑महे ॥
Transliteration
śṛṇvántaṃ pūṣáṇaṃ vayám íryam ánaṣṭa-vedasam | ī́śānaṃ rāyá īmahe ||
Translation
We seek Pūṣan who listens, the impelling Guide whose knowledge is not lost; the lord of the inner plenitude we desire to win.
Padapatha (Word Analysis)
शृ॒ण्वन्त॑म् । पू॒षण॑म् । व॒यम् । इर्य॑म् । अन॑ष्टऽवेदसम् । ईशा॑नम् । रा॒यः । ई॒म॒हे॒ ॥शृण्वन्तम् । पूषणम् । वयम् । इर्यम् । अनष्टवेदसम् । ईशानम् । रायः । ईमहे ॥śṛṇvantam | pūṣaṇam | vayam | iryam | anaṣṭa-vedasam | īśānam | rāyaḥ | īmahe
Word by Word
शृण्वन्तम्hearing, listening
शृण्वन्तम्:
कर्म (स्तुत्य/आह्वेय-देवता के रूप में ‘पूषणम्’ का विशेषण)
TypeParticiple (verbal adjective)
Rootश्रु (धातु) → शृण्वत् (वर्तमान कृदन्त)
पूषणम्Pūṣan
पूषणम्:
कर्म (ईमहे का—जिसे हम याचते/प्रार्थयामहे)
TypeNoun (deity name)
Rootपूषन् (प्रातिपदिक)
वयम्we
वयम्:
कर्तृ (ईमहे का)
TypePronoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
इर्यम्active, moving, eager (to go/act)
इर्यम्:
कर्म (पूषणम् का विशेषण)
TypeAdjective (epithet)
Rootईर्/इर् (धातु) → इर्य (कृदन्त/विशेषण-प्रातिपदिक)
अनष्टवेदसम्whose wisdom/knowledge is not lost; unfailing in insight
अनष्टवेदसम्:
कर्म (पूषणम् का विशेषण)
TypeAdjective (compound epithet)
Rootअनष्ट (न-नष्ट; √नश् ‘नाश’) + वेदस् (√विद् ‘जान’) → बहुव्रीहि-समास
ईशानम्ruling, lord of
ईशानम्:
कर्म (पूषणम् का विशेषण)
TypeAdjective/Participle (lordly, ruling)
Rootईश् (धातु) → ईशान (कृदन्त/विशेषण-प्रातिपदिक)
रायःof wealth, of riches
रायः:
सम्बन्ध (ईशानम् के साथ: ‘wealth’s lord’)
TypeNoun
Rootराय्/रायि (प्रातिपदिक ‘धन’)
ईमहेwe beseech, we seek (for ourselves)
ईमहे:
क्रिया (मुख्य क्रियापद: ‘we beseech/seek’)
TypeVerb
Rootईम्/ई (धातु; वैदिक ‘याच्/प्रार्थ्’ अर्थ) → ईमहे