Mantra 20

Sukta 6.47

Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional attribution for RV 6; hymn 6.47 is in the Bharadvāja family collection)

Devata: Primarily Indra; also Brhaspati invoked (guidance in the ‘go-iṣṭi’), with collective ‘devāḥ’ in the opening

Chandas: Triṣṭubh (probable for RV 6.47; individual verse-level verification recommended)

Samhita Patha (Devanagari)

अगव्यूति क्षेत्रमागन्म देवा उर्वी सती भूमिरंहूरणाभूत् । बृहस्पते प्र चिकित्सा गविष्टावित्था सते जरित्र इन्द्र पन्थाम् ॥

Samhita Patha (IAST)

अ॒ग॒व्यू॒ति क्षेत्र॒माग॑न्म देवा उ॒र्वी स॒ती भूमि॑रंहूर॒णाभू॑त् । बृह॑स्पते॒ प्र चि॑कित्सा॒ गवि॑ष्टावि॒त्था स॒ते ज॑रि॒त्र इ॑न्द्र॒ पन्था॑म् ॥

Transliteration

agavyū́ti kṣétram ā́ganma devā urvī́ satī́ bhū́mir aṃhūraṇā́bhūt | bṛ́haspate prá cikitsā́ gáviṣṭāv ítthā saté jaritré índra pánthām ||

Translation

We have entered, O Gods, the field of the seeking of the Rays (the Light-cattle); wide indeed is the Earth and she becomes without distress. O Brhaspati, in the quest for the Rays make clear the knowledge; thus, O Indra, establish for the singer the path that is true and victorious.

Padapatha (Word Analysis)

अ॒ग॒व्यू॒ति । क्षेत्र॑म् । आ । अ॒ग॒न्म॒ । दे॒वाः॒ । उ॒र्वी । स॒ती । भूमिः॑ । अं॒हू॒र॒णा । अ॒भू॒त् । बृह॑स्पते । प्र । चि॒कि॒त्स॒ । गोऽइ॑ष्टौ । इ॒त्था । स॒ते । ज॒रि॒त्रे । इ॒न्द्र॒ । पन्था॑म् ॥अगव्यूति । क्षेत्रम् । आ । अगन्म । देवाः । उर्वी । सती । भूमिः । अंहूरणा । अभूत् । बृहस्पते । प्र । चिकित्स । गोइष्टौ । इत्था । सते । जरित्रे । इन्द्र । पन्थाम् ॥agavyūti | kṣetram | ā | aganma | devāḥ | urvī | satī | bhūmiḥ | aṃhūraṇā | abhūt | bṛhaspate | pra | cikitsa | go--iṣṭau | itthā | sate | jaritre | indra | panthām

Word by Word

• अगव्यूति: cowless / lacking cattle (as an epithet)
• अगव्यूति: कर्तृ (विशेष्य-रूपेण ‘क्षेत्रम्’ इत्यस्य विशेषणम्)
• Type: Noun
• Root: अगव्यूति- (प्रातिपदिक; अ-गव्यूति ‘गवां वियोजन/अनुपलब्धि’ इत्यर्थे) अथवा ‘अगव्य-ऊति’ (गवाम् अभावः/अगव्यं + ऊति ‘सहाय/रक्षा’) समासान्त-स्त्री

• क्षेत्रम्: field, territory
• क्षेत्रम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र- (प्रातिपदिक)

• आ: towards, unto
• आ: —
• Type: Indeclinable
• Root: आ (उपसर्ग)

• अगन्म: we went / we came
• अगन्म: क्रिया
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु) + आ (उपसर्ग)

• देवाः: O gods / the gods
• देवाः: सम्बोधन/कर्तृ (वाक्ये ‘हे देवाः’ इति संबोधन-प्रायः)
• Type: Noun
• Root: देव- (प्रातिपदिक)

• उर्वी: broad, wide
• उर्वी: कर्तृ (भूमिः इत्यस्य विशेषणम्)
• Type: Adjective
• Root: उर्वी- (प्रातिपदिक)

• सती: being, existing
• सती: कर्तृ (भूमिः इत्यस्य विशेषणम्)
• Type: Participle (Adjective)
• Root: अस् (धातु) → सत् (वर्तमान कृदन्त) → सती (स्त्री)

• भूमिः: the earth, ground
• भूमिः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: भूमि- (प्रातिपदिक)

• अंहूः: narrowness, distress; a strait
• अंहूः: विशेषण-भावे (भूमिः … अंहूः ‘संकुचा/दुर्गा’ इव)
• Type: Noun
• Root: अंहू- (प्रातिपदिक; ‘अंहस्’ सम्बन्धि—संकट/कष्ट/संकुचित-मार्ग)

• रणाभूत्: became a battle/strife; turned into conflict
• रणाभूत्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: भू (धातु) + रणा- (उपसर्ग/पूर्वपद ‘रण’ ‘युद्ध/संघर्ष’ अथवा ‘रण’ ‘वेग/प्रवृत्ति’)

• बृहस्पते: O Bṛhaspati
• बृहस्पते: सम्बोधन
• Type: Noun
• Root: बृहस्पति- (प्रातिपदिक)

• प्र: forth, forward
• प्र: —
• Type: Indeclinable
• Root: प्र (उपसर्ग)

• चिकित्सा: perceive! take notice! consider!
• चिकित्सा: क्रिया
• Type: Verb
• Root: चित्/चिकित्स् (धातु; ‘to perceive, to notice, to consider’)

• गविष्टौ: in the quest for cattle
• गविष्टौ: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: गविष्टि- (प्रातिपदिक; ‘गो-इष्टि’ = गवां कामना/अन्वेषणम्)

• इत्था: thus, in this manner
• इत्था: —
• Type: Indeclinable
• Root: इत्था (अव्यय)

• सते: you two being / existing (the two)
• सते: कर्तृ (युगल-कर्तृ: इन्द्र-बृहस्पती इत्यादि)
• Type: Participle (Adjective)
• Root: अस् (धातु) → सत् (वर्तमान कृदन्त) → सते (द्विवचन/बहुवचन? वैदिक)

• जरित्रे: to the praiser, to the singer
• जरित्रे: सम्प्रदान
• Type: Noun
• Root: जरितृ- (प्रातिपदिक; √गॄ/गिर् ‘to sing, praise’ → ‘praiser’)

• इन्द्र: O Indra
• इन्द्र: सम्बोधन
• Type: Noun
• Root: इन्द्र- (प्रातिपदिक)

• पन्थाम्: path, way
• पन्थाम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: पन्था/पथिन्- (प्रातिपदिक; ‘path’)