HomeRig VedaMandala 6Sukta 12Mantra 3
Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 3

Sukta 6.12

Rishi: Bharadvāja Bārhaspatya (traditional)
Devata: Agni
Chandas: Triṣṭubh

तेजिष्ठा यस्यारतिर्वनेराट् तोदो अध्वन्न वृधसानो अद्यौत् । अद्रोघो न द्रविता चेतति त्मन्नमर्त्योऽवर्त्र ओषधीषु ॥

तेजि॑ष्ठा॒ यस्या॑र॒तिर्व॑ने॒राट् तो॒दो अध्व॒न्न वृ॑धसा॒नो अ॑द्यौत् । अ॒द्रो॒घो न द्र॑वि॒ता चे॑तति॒ त्मन्नम॑र्त्योऽव॒र्त्र ओष॑धीषु ॥

téjiṣṭhā yásyārátiḥ vane-rā́ṭ tódo ádhvann á vṛdhasā́nó ádyaut | adrógho ná dravitā́ cétati tmánn ámartyo'vártra óṣadhīṣu ||

Most keen is his onward impulse, ruling in the forest of growth; as a goad on the path he shines forth, increasing. Harmless in his intent, like a swift runner he awakens in the inmost being; immortal, unbarred, he moves among the herbs—powers of healing and renewal.

तेजि॑ष्ठा । यस्य॑ । अ॒र॒तिः । व॒ने॒ऽराट् । तो॒दः । अध्व॑न् । न । वृ॒ध॒सा॒नः । अ॒द्यौ॒त् । अ॒द्रो॒घः । न । द्र॒वि॒ता । चे॒त॒ति॒ । त्मन् । अम॑र्त्यः । अ॒व॒र्त्रः । ओष॑धीषु ॥तेजिष्ठा । यस्य । अरतिः । वनेराट् । तोदः । अध्वन् । न । वृधसानः । अद्यौत् । अद्रोघः । न । द्रविता । चेतति । त्मन् । अमर्त्यः । अवर्त्रः । ओषधीषु ॥tejiṣṭhā | yasya | aratiḥ | vane--rāṭ | todaḥ | adhvan | na | vṛdhasānaḥ | adyaut | adroghaḥ | na | dravitā | cetati | tman | amartyaḥ | avartraḥ | oṣadhīṣu

तेजिष्ठाःmost brilliant, very mighty
तेजिष्ठाः:
विशेषण (कर्तृ-पद ‘राट्’/‘तोदः’ के लिए)
TypeAdjective
Rootतेजिष्ठ (प्रातिपदिक; तेजस्- ‘तेज, दीप्ति’ से तद्धित/तुलनात्मक-उत्तम)
यस्यwhose
यस्य:
सम्बन्ध (genitive: ‘whose’)
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अरतिःimpulse, onset, advance
अरतिः:
कर्तृ (यस्य … अरतिः)
TypeNoun
Rootअरति (प्रातिपदिक; ‘गति/प्रेरणा/आक्रमण’ अर्थ में)
वनेराट्king/lord of the wood (forest-lord)
वनेराट्:
कर्तृ (मुख्य कर्ता)
TypeNoun (compound epithet)
Rootवनेराट् (समास: वन + राट् ‘राजन्/शासक’)
तोदःthe goader, smiter
तोदः:
कर्तृ (उपपद/विशेषणात्मक)
TypeNoun
Rootतोद (प्रातिपदिक; √तुद् ‘to strike, spur’ से)
अध्वन्path, course
अध्वन्:
कर्म (जिसे ‘तोदः’ तुदति)
TypeNoun
Rootअध्वन् (प्रातिपदिक)
like, as
:
TypeIndeclinable
Root
वृधसानःgrowing, waxing strong
वृधसानः:
कर्तृ (कर्तृ का विशेषण)
TypeParticiple
Root√वृध् (वर्धने) + सान (मध्यम/आत्मनेपद वर्तमान कृदन्त)
अद्यौत्shone forth, flashed
अद्यौत्:
क्रिया
TypeVerb
Root√द्युत् (दीप्तौ) [वेदिक: अ-आगम सहित अोरिस्ट/इंजंक्टिव रूप]
अद्रोगःnon-injuring, not treacherous
अद्रोगः:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootअ-द्रोग (प्रातिपदिक; द्रोग ‘द्रोह/हानि’ से नञ्-समास)
like
:
TypeIndeclinable
Root
द्रविताrunner, swift one
द्रविता:
उपमान (जिसके समान)
TypeNoun
Rootद्रवितृ (प्रातिपदिक; √द्रु/द्रव् ‘to run’ से कर्तृ-नाम)
चेततिperceives, is intent, takes notice
चेतति:
क्रिया
TypeVerb
Root√चित् (चेतने) [वेदिक: ‘चेतति’]
त्मन्in himself, in his own person
त्मन्:
अधिकरण (wherein/within himself)
TypeNoun
Rootत्मन् (प्रातिपदिक; ‘स्व’/‘आत्मन्’ अर्थ में वेदिक रूप)
अमर्त्यःimmortal
अमर्त्यः:
कर्तृ (मुख्य कर्ता/विशेषण)
TypeAdjective/Noun
Rootअ-मर्त्य (प्रातिपदिक; मर्त्य ‘मरणशील’ से नञ्)
अवर्त्रःunobstructed, without hindrance
अवर्त्रः:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootअ-वर्त्र (प्रातिपदिक; वर्त्र ‘आवरण/बन्धन/प्रतिबन्ध’ से नञ्)
ओषधीषुamong the plants, in the herbs
ओषधीषु:
अधिकरण (among/in the plants)
TypeNoun
Rootओषधि (प्रातिपदिक)