Mantra 5
Sukta 5.68
Rishi: Atri (Ātreya)
Devata: Mitra-Varuṇa (as lords of iṣ; imagery extends to rain/waters as their workings)
Chandas: Gāyatrī (probable; verify)
Samhita Patha (Devanagari)
वृष्टिद्यावा रीत्यापेषस्पती दानुमत्याः । बृहन्तं गर्तमाशाते ॥
Samhita Patha (IAST)
वृ॒ष्टिद्या॑वा री॒त्या॑पे॒षस्पती॒ दानु॑मत्याः । बृ॒हन्तं॒ गर्त॑माशाते ॥
Transliteration
vṛṣṭí-dyāvā rītí-āpé iṣás pátī dā́nu-matyāḥ | bṛhántam gártam āśāte ||
Translation
Heaven of rain and waters of flowing, the two lords of nourishment, rich in abundance: they attain the vast depth—opening in us a great foundation where the plenitudes can be held.
Padapatha (Word Analysis)
वृ॒ष्टिऽद्या॑वा । री॒तिऽआ॑पा । इ॒षः । पती॒ इति॑ । दानु॑ऽमत्याः । बृ॒हन्त॑म् । गर्त॑म् । आ॒शा॒ते॒ इति॑ ॥वृष्टिद्यावा । रीतिआपा । इषः । पती इति । दानुमत्याः । बृहन्तम् । गर्तम् । आशाते इति ॥vṛṣṭi-dyāvā | rīti-āpā | iṣaḥ | patī iti | dānu-matyāḥ | bṛhantam | gartam | āśāteiti
Word by Word
वृष्टिrain, rainfall
वृष्टि:
कर्तृ
TypeNoun
Rootवृष्टि- (प्रातिपदिक; √वृष् ‘वर्षणे/सिञ्चने’ से भाव/कृदन्त-निर्मित)
द्यावाthe two heavens (Heaven and Earth as a pair in Vedic usage)
द्यावा:
कर्तृ
TypeNoun
Rootद्याव्/द्यौ- (प्रातिपदिक)
रीत्याby the course/flow; in (their) flowing manner
रीत्या:
करण
TypeNoun
Rootरीति- (प्रातिपदिक; √री ‘गत्यर्थ/प्रवाहे’ से)
अपेaway, off
अपे:
उपपद/दिशा-निर्देश (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootअप (अव्यय/उपसर्ग-प्रयोग; ‘away, off’)
षस्पतीthe two lords of vegetation/grass
षस्पती:
कर्तृ
TypeNoun
Rootषस्पति- (प्रातिपदिक; षस्/षस्प ‘अन्न/घास’ + पति)
दानुमत्याःof Dānumatī (the watery one; a river/waters-figure)
दानुमत्याः:
सम्बन्ध (genitive)
TypeAdjective (used substantively) / Noun-epithet
Rootदानुमती- (प्रातिपदिक; दानु- ‘जल/द्रव/दानव-नाम’ + मतुप्)
बृहन्तम्the great, lofty
बृहन्तम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootबृहन्त्- (प्रातिपदिक; √बृह् ‘वर्धने’ से)
गर्तम्pit, hollow, deep place (cavity/channel)
गर्तम्:
कर्म
TypeNoun
Rootगर्त- (प्रातिपदिक)
आशातेthey reach/attain; they seek toward
आशाते:
क्रिया (कर्तृ-सम्बन्ध: वृष्टि/द्यावा/षस्पती)
TypeVerb
Root√आश् (आशाते) ‘व्याप्तौ/इच्छायाम्’ (आ- उपसर्ग)